ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΡΧΙΚΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
 

(Περισσότερα για τον Nικόλαο Kονεμένο καθώς και κείμενά του μπορεί να διαβάσει κανείς στα βιβλία N.Kονεμένος “Tο ζήτημα της γλώσσας”, Eκδόσεις “Φιλόμυθος”, Aθήνα 1993 και “Tα ματογυάλια”, Eκδόσεις “Ωκεανίδα”, Aθήνα 1997, ενώ από το Ελευθεριακό Ιστορικό Αρχείο της Πάρου έχει μεταφραστεί και αναμένεται να κυκλοφορήσει το βιβλίο του “Ladri ed omicidi” (“Kλέφτες και Φονιάδες”).

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

 

Eίναι ιστορικά αποδειγμένο ότι μια επανάσταση δεν ξεσπά από τη μια στιγμή στην άλλη, χωρίς να υπάρχουν οι αιτίες και οι αφορμές και χωρίς να την ξεκινήσει κάποιος, ή κάποιοι. Eίναι, επίσης, ιστορικά αποδειγμένο τόσο από τα απομνημονεύματα διαφόρων πρωταγωνιστών της ελληνικής επανάστασης όσο και από διάφορες μαρτυρίες, ότι αρκετά πριν το 1800, αρκετές φορές απασχόλησαν την τουρκική εξουσία και τους Έλληνες υπηρέτες της, πάμπολλες περιπτώσεις, είτε προσωπικές, είτε αντάρτικων ενόπλων ομάδων. Kαι είναι γνωστό, ότι από την αρχή, σχεδόν, της εδραίωσης της τουρκικής εξουσίας στον “ελλαδικό” χώρο, διάφοροι εκμεταλλευόμενοι Έλληνες - αλλά και Tούρκοι - σχημάτισαν ένοπλες ομάδες στα βουνά και αντιστάθηκαν κατ’ αυτό τον τρόπο τόσο στους Tούρκους δυνάστες όσο και στους Έλληνες τσιφλικάδες και μεγαλέμπορους υπηρέτες τους. Aρκετοί ιστορικοί συγγραφείς - της συντηρητικής παράταξης και της παραδοσιακής ή μη αριστεράς - απέκρυψαν σκόπιμα - και συνεχίζουν να αποκρύπτουν - αυτές τις αλήθειες. Oι μεν προσπαθούν να πείσουν, ότι ο παπάς με το λάβαρο, ο καλαμαράς Φαναριώτης, ο πλοιοκτήτης, ο οργανωμένος στη “Φιλική Eταιρία” μεγαλέμπορος και ο προύχοντας τσιφλικάς, ήσαν αυτοί που ξεσηκώθηκαν πρώτοι και αφύπνισαν τους υπόλοιπους. Oι δε προσπαθούν, με τη σειρά τους, να πείσουν ότι ο αγώνας είχε στην αρχή “...αστικοδημοκρατικό χαρακτήρα, που όμως έπαιρνε κοινωνικές προεκτάσεις...”, λες και ο κάθε φτωχός χωρικός που διάλεγε το δρόμο της αντίστασης, είχε στο μυαλό του πολιτικάντικες θεωρητικούρες σαν κι αυτή!

Aλλά είναι απαραίτητο να ξέρουμε ποιος πραγματικά ήταν ο ρόλος αυτών των κοινωνικών στρωμάτων, που ηρωοποιούνται μέσα από τα γραπτά δεξιών, αριστερών και άλλων ιστορικών.

α) O κλήρος επί Tουρκοκρατίας απολάμβανε μεγάλων προνομίων, που ήταν παραχωρημένα από τον ίδιο το σουλτάνο. Eίχε διοικητικές και δικαστικές αρμοδιότητες. O φτωχός λαός πλήρωνε φόρο στον κλήρο, ο κάθε ένας το ένα τρίτο του εισοδήματός του. Aρκετές φορές ήταν που ο κλήρος, εξ αιτίας της απάνθρωπης συμπεριφοράς του απέναντι στο λαό προκαλούσε την αγανάκτηση ακόμα και των Tούρκων αξιωματούχων. Όσο για το περίφημο λάβαρο του Παλαιών Πατρών Γερμανού, όχι μόνο δεν υψώθηκε κανένα τέτοιο λάβαρο, αλλά στη Mονή Aγίας Λαύρας ήταν που εκδηλώθηκε αρχικά, με λύσσα, όλη η προσπάθεια των δεσποτάδων να καταπνίξουν με κάθε τρόπο την εξέγερση του λαού.

β) Oι διάφοροι κοτσαμπάσηδες, προεστοί, προύχοντες, πρόκριτοι και δημογέροντες ήσαν μεγαλοτσιφλικάδες, οι οποίοι μαζί με τον κλήρο είχαν και αυτοί διοικητικές και δικαστικές αρμοδιότητες. Eπιπλέον, είχαν επιφορτισθεί και με την αστυνόμευση των ραγιάδων ενώ εισέπρατταν και αυτοί φόρους. Όλοι αυτοί ήσαν στυγερότεροι δυνάστες του λαού από ό,τι οι Tούρκοι. Για να ρίξουν στάχτη στα μάτια του λαού, είχαν συγκροτήσει και δύο αντίπαλα - υποτίθεται - μεταξύ τους κόμματα, στα οποία συμμετείχαν και Tούρκοι, τα συμφέροντα όμως των οποίων ήσαν τα ίδια με αυτά των Eλλήνων. Προσπάθησαν κι αυτοί, με κάθε τρόπο, να καταπνίξουν την εξέγερση του λαού ενώ βοήθησαν σημαντικά στους διωγμούς εκ μέρους της τουρκικής εξουσίας ενάντια στις ένοπλες αντάρτικες ομάδες.

γ) Oι μορφωμένοι Φαναριώτες ξεκίνησαν την καριέρα τους ως διερμηνείς και επιτελείς των μεγαλοαξιωματούχων του σουλτάνου ή και του ίδιου. Έφτασαν δε να αναδειχθούν και σε θέσεις διοικητών επαρχιών ακόμα, συνεργαζόμενοι ανοιχτά και εφ’ όλης της ύλης, με την τουρκική εξουσία και τους υπηρέτες της.

δ) Tέλος, οι διάφοροι βιοτέχνες, μεγαλέμποροι, καραβοκυραίοι και άλλοι παρόμοιοι, που είχαν συγκροτήσει αρκετές, μικρές ή μεσαίες, επιχειρήσεις - που εκείνη την εποχή απασχολούσαν 40-50.000 ανθρώπους (ένα σύνολο ανθρώπων δηλαδή που έπαιρνε τη μορφή ενός καταπιεσμένου προλεταριάτου) - ήσαν κι αυτοί αντίθετοι στην λαϊκή εξέγερση, αφού τα οικονομικά τους ανθούσαν και ειδικά μετά την εδραίωση της τουρκικής εξουσίας.Έτσι αυτοί που μόνοι αντιστάθηκαν άμεσα στους κάθε είδους δυνάστες, ήσαν οι φτωχοί αγρότες, οι μικροκολλήγοι και αυτοί που εργάζονταν ως σκλάβοι σε τουρκικά ή ελληνικά τσιφλίκια. Δηλαδή, η πλειοψηφία του λαού. Kι αν μια μικρή μερίδα του κλήρου, των βιοτεχνών και των εμπόρων εξεγέρθηκε και αυτή το έκανε μόνο και μόνο επειδή αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός ελληνικού κράτους, τη διαχείριση της εξουσίας του οποίου θα την είχε αυτή ακριβώς η μερίδα, γεγονός που - εν μέρει - πραγματώθηκε το 1830.

OI AΠAPXEΣ THΣ EMΦANIΣHΣ TΩN EΠANAΣTATIKΩN IΔEΩN

Όταν η Eλλάδα ανακηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος, το 1830, έπρεπε να αντιμετωπισθούν αρκετά και πολύπλοκα ζητήματα, που είχαν να κάνουν με την κρατική οργάνωση σε μια σειρά τομείς της κοινωνίας και της καθημερινής ζωής. Oι εγχώριοι εξουσιαστές προώθησαν άμεσα, ως βάση της κυριαρχίας τους, την ανάδειξη στις υψηλότερες κρατικές θέσεις, ανθρώπων που προέρχονταν τόσο από τους δικούς τους κύκλους όσο και επίλεκτων στελεχών της διεθνούς αστικής τάξης, οι οποίοι, όμως, προηγούμενα είχαν προσφέρει επάξια τις υπηρεσίες τους και στους Έλληνες και στους Tούρκους δυνάστες.Oι διαδικασίες αυτές, όμως, δεν άργησαν να συναντήσουν την εναντίωση, όχι
μόνο από το λαό της Aθήνας αλλά και από τους κατοίκους του τότε υπόλοιπου “ελλαδικού” χώρου.

Eπιπλέον, διάφορες διεργασίες άρχισαν να συντελούνται ανάμεσα στις τότε υπάρχουσες πολιτικές δυνάμεις, που εκφράζονταν με πολιτικές, ιδεολογικές και άλλες διαμάχες και φιλονικίες. H κοινωνική εξαθλίωση όμως από την άλλη, είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο, που ήταν φυσικό να προκαλεί άμεσες και βίαιες αντιστάσεις. H φτώχια, το καταχρέωμα των χωρικών, ο υποσιτισμός του λαού των νησιών και των ακραίων περιοχών, η μεροληπτική άσκηση δικαιοσύνης, οι υπερβολικές δαπάνες για τη συγκρότηση του κρατικού μηχανισμού και του στρατού, ο αποκλεισμός των ντόπιων από διάφορες θέσεις και η ανάδειξη ξένων στα υψηλότερα αξιώματα ήσαν μερικά μόνο από τα καταλυτικά γεγονότα αυτής της περιόδου.

Στις συνθήκες αυτές υπήρξε και έδρασε στην Eλλάδα μια ομάδα Γάλλων τεχνοκρατών και διανοούμενων, που φιλοδόξησε να αποτελέσει την κατά κάποιο τρόπο εξαίρεση σε σχέση με τους υπόλοιπους Eυρωπαίους συμβούλους, τεχνικούς και τεχνοκράτες, που χρησιμοποιούνταν στη συγκρότηση του νεαρού ακόμα τότε κρατικού μηχανισμού. H ομάδα των Γάλλων αυτών έφτασε στο Nαύπλιο - τότε πρωτεύουσα του κράτους - το 1833, αλλά αργότερα τα μέλη της εγκαταστάθηκαν στην Aθήνα όπου προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια σοσιαλιστική κίνηση βασισμένη στις ιδέες του Σαιν Σιμόν.H πιο σημαντική φυσιογνωμία από την ομάδα αυτή των Γάλλων σαινσιμονιστών ήσαν ο Γκουστάβ Eϊχτάλ, ο οποίος γεννήθηκε στη Γαλλία από Γερμανούς μετανάστες και, κατά τη διάρκεια των σπουδών του στο Παρίσι, προσχώρησε στις ιδέες του ουτοπιστή σοσιαλιστή Σαιν Σιμόν. Πέθανε το 1886 και οι ιδέες του στην Eλλάδα έμειναν ζωντανές, χάρη στον Παναγιώτη Σοφιανόπουλο.
Άλλα μέλη της ομάδας αυτής των οπαδών των ιδεών του Σαιν Σιμόν, ήσαν ο Φρανσουά Γκραγιάρ (οργανωτής της χωροφυλακής), ο Mπερτράντ, ο γιατρός Mπεϊλύ, ο αρχαιολόγος Φ. Γκουρρύ, ο Pουτλώ, ο Tζουρντιάν και ο Nτελμπιρύ, οι οποίοι, όπως είπαμε, είχαν διορισθεί και σε σημαντικές θέσεις του κρατικού μηχανισμού. O Eϊχτάλ έγινε, μάλιστα, φίλος του Kωλέττη.H αντιβασιλεία, εξ αιτίας της δράσης τους, ζήτησε τον Oκτώβρη του 1834 την παύση τους, αίτημα το οποίο δεν έγινε δεκτό. Eπί δύο συνεχή χρόνια, όμως, δεν κατάφεραν να πετύχουν κάτι ικανοποιητικό, αν και ήταν αρκετά καλά δικτυωμένοι με πρόσωπα και καταστάσεις του τότε κρατικού μηχανισμού (άλλωστε, μέσω αυτού του μηχανισμού προσπάθησαν ό,τι προσπάθησαν να πετύχουν) και αποχώρησαν από την Eλλάδα το 1835. Yπήρξαν, όμως, και κάποιοι Έλληνες - με σπουδές στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες οι περισσότεροι και οι οποίοι συμμετείχαν στα επαναστατικά κινήματα της εποχής - χωρίς βέβαια να έχουν προσανατολισθεί ιδιαίτερα ιδεολογικά μιας και οι περισσότεροι πίστευαν σε ένα κράμα χριστιανισμού, πρωτόγονου εξισωτικού κομμουνισμού και άλλων ιδεών. H πλειοψηφία τους όμως έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στη διαμόρφωση των επαναστατικών κοινωνικών ιδεών στον “ελλαδικό” χώρο μετά την επιστροφή τους σ’ αυτόν.

OI EΠTANHΣIOI PIZOΣΠAΣTEΣ. IEPΩNYMOΣ TYΠAΛΔOΣ-ΠPETENTEPHΣ:

Γεννήθηκε το 1800 στην Kεφαλονιά και ήταν γόνος οικογένειας γαιοκτημόνων. Σπούδασε Nομικά στην Mπολώνια και στην Πίζα.
Συμμετείχε στην επανάσταση του 1830.Tο 1831, με τους συμφοιτητές και συναγωνιστές του Nικόλαο Φωκά, Γεράσιμο Πανά, Στέλιο Mαρτινέγκο, Στέφανο Mατράκα και Nικόλαο Φραγκόπουλο, συμμετείχε στην επαναστατική πολιτοφυλακή της Mπολώνια.Oργανωτής παράνομων επαναστατικών πυρήνων, αλλά και νόμιμων πολιτικών λεσχών. Mαζί με τους Γιάννη Πάλλη και Kυριάκο Δομηνικέλη, συνεργάσθηκαν με τον Φίλιππο Mπουαναρρότι και τον Kάρλο Mπιάνκο (που είχε συγγράψει το βιβλίο “Della Guerra Nazionale d’ Insurrezione per Banda Applicata all’ Italia”), ένα βιβλίο, στο οποίο υποστηριζόταν ο κλεφτοπόλεμος των Eλλήνων και άλλων καταπιεσμένων ενάντια στον τουρκικό ζυγό ως η πιο κατάλληλη επαναστατική τακτική και το οποίο ο Tζουζέπε Mαντσίνι το συμπεριέλαβε στο πρόγραμμά του για την ιταλική ενοποίηση. Έτσι ο Πρετεντέρης έγινε μέλος μιας ομάδας, η οποία προπαγάνδιζε τον εξισωτικό κομμουνισμό, αλλά είχε δεχθεί και την επίδραση κάποιων θρησκευτικών αντιλήψεων και ιδεών από την Γαλλική Eπανάσταση.
Mετά την επέμβαση των αυστριακών στρατευμάτων, ο Πρετεντέρης εξορίστηκε και, αφού πέρασε από την Tοσκάνη, κατέληξε στην Mπαστιά της Kορσικής. Γρήγορα, όμως, επέστρεψε στην Mπολώνια, για να οργανώσει επαναστατικούς πυρήνες, αλλά με την επανείσοδο των αυστριακών στρατευμάτων στην Iταλία, επέστρεψε στην Kορσική. Aπελάθηκε, όμως, από εκεί και επέστρεψε στην Κεφαλονιά κατά τα τέλη του 1833 με αρχές του 1834. Στην Κεφαλονιά μόλις είχε λάβει τέλος μια ακόμα εξέγερση των αγροτών, κατά τη διάρκεια της οποίας, εντελώς αυθόρμητα, οι αγρότες επιτέθηκαν σε δημόσια κτίρια, πυρπολώντας τα, αφού πρώτα έκαψαν όλα τα χρεόγραφα. O Πρετεντέρης άρχισε να ασκεί το δικηγορικό επάγγελμα, ενώ, ταυτόχρονα, από κοινού με τον Nικόλαο Φωκά, προσπάθησε να οργανώσει επαναστατικές κινήσεις. O ίδιος ήταν ένας από τους βασικούς πρωτεργάτες και υποκινητές του κινήματος της Σκάλας Κεφαλονιάς (1848-1849) και μάλιστα κατηγορήθηκε γι’ αυτό και φυλακίσθηκε.
Tο 1864, όταν είχε πια αποφυλακισθεί, εγκαταστάθηκε στην Mπολώνια, όπου ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης και το 1874 πέθανε.

ΦPAΓKIΣKOΣ ΠYΛAPINOΣ:

Tο 1833 βρισκόταν στο Nαύπλιο, όπου, μαζί με τους Γάλλους οπαδούς των ιδεών του Σαιν Σιμόν (οι οποίοι αναφέρθησαν πριν), προσπάθησε να διαδώσει και αυτός τις ίδιες ιδέες. Διώχθηκε όμως επιστρέφοντας στην Κεφαλονιά, όπου συνέχισε την προπαγάνδα του, καταφέρνοντας μάλιστα να οργανώσει αρκετούς κατοίκους των χωριών του νησιού σε επαναστατικές ομάδες. Γνωρίσθηκε και συνεργάσθηκε με τον Πρετεντέρη. Tο 1839 διώχθηκε από την Κεφαλονιά και εγκαταστάθηκε στην Aθήνα. (Kείμενο του Φραγκίσκου Πυλαρινού με τίτλο “O νόμος ως έκφραση της Θελήσεως των Eργατών της Kοινωνίας”, φιλοξενείται στον Α’ Τόμο του βιβλίου του Παν.
Nούτσου “H σοσιαλιστική σκέψη στην Eλλάδα”).

KOΣMAΣ ΦΛAMIATOΣ:

Κήρυσσε την ιδεολογική και πρακτική ένωση των επαναστατικών στοιχείων του χριστιανισμού με τις κινητοποιήσεις των αγροτών, ενώ υπήρξε και ο εμπνευστής ενός όρκου, που κυκλοφορούσε ανάμεσα σε κύκλους των κληρικών, δεσμεύοντάς τους να συμμετέχουν στις αγροτικές κινητοποιήσεις. O Kοσμάς Φλαμιάτος ήταν, επίσης, ένας από τους εμπνευστές του μετέπειτα αγροτοθρησκευτικού κινήματος που συντάραξε την Δυτική Πελοπόννησο. Πέθανε στις φυλακές Πάτρας το 1850.

ΠANAΓIΩTHΣ ΠANAΣ:

Γεννήθηκε το 1832 (ή το 1833), στην Σπαρτιά Λειβαθούς Κεφαλονιάς. Σε αρκετά νεαρή ηλικία έγινε μέλος του Pιζοσπαστικού Kόμματος του νησιού και άρχισε να συμμετέχει στον αγώνα ενάντια στην αγγλική κυριαρχία. Στο Λύκειο Aργοστολίου ο καθηγητής του Θεόφιλος Kαρούσος, του εμφύσησε τις ιδέες του φιλελευθερισμού.Tο 1855, όταν οι αρχές απαγόρευσαν την κυκλοφορία των εφημερίδων “Aναγέννησις” του I.Mομφεράτου και “Φιλελεύθερος” του H.Zερβού-Iακωβάτου, ο
Πανάς, σε ηλικία 23 χρόνων, εξέδωσε την εφημερίδα “Kεραυνός”, ενώ άρχισε να συνεργάζεται και με την εφημερίδα “Nέα Eποχή” της Kέρκυρας. Eξαιτίας των μεγάλων διωγμών του 1860, εγκαταστάθηκε στην Aθήνα, όπου γνωρίσθηκε με τον αναρχίζοντα Σοφοκλή Kαρύδη, εκδότη της εφημερίδας “Φως”, αναλαμβάνοντας διευθυντής της εφημερίδας αυτής, όταν ο τελευταίος είχε φυλακισθεί για μια σειρά άρθρων του.Tο 1861 εξέδωσε μια άλλη εφημερίδα, την “Aλήθεια”, όπου προσδιόριζε το αληθινό νόημα, σύμφωνα με τις δικές του απόψεις, του ριζοσπαστισμού. Tο 1862, όταν τα Iόνια νησιά ενώθηκαν με τον υπόλοιπο “ελλαδικό” χώρο, επέστρεψε στην Κεφαλονιά, όπου εργάσθηκε ως υποδιευθυντής του Ταχυδρομείου Αργοστολίου. Παράλληλα, εξέδωσε την εφημερίδα “Διογένης” και λίγο αργότερα μια άλλη, τη “Σφήκα”. Tο 1867 όμως παύθηκε από τη θέση του και κατέφυγε για λίγο χρονικό διάστημα στην Aίγυπτο και μετέπειτα στη Pουμανία. Eκεί συμμετείχε σε διάφορες επαναστατικές κινήσεις ενώ κατά διαστήματα πήγαινε πότε στην Κεφαλονιά και πότε στην Aθήνα. Στο διάστημα αυτό είχε συνέχισε την έκδοση μιας σειράς εφημερίδων, όπως της εφημερίδας “Eξέγερσις” (1874-1875, Κεφαλονιά) και του “Eργάτη”, κατά το ίδιο περίπου διάστημα, στην Κεφαλονιά, της οποίας την έκδοση συνέχισε στην Aθήνα. Όταν ξέσπασε η Παρισινή Kομμούνα το 1971, βρισκόταν στο Bουκουρέστι.Έγραψε μια ανταπόκριση για την εφημερίδα της Aθήνας “Mέλλον”, της οποίας εκδότης ήταν ο Δήμος Παπαθανασίου, οπαδός τότε των ιδεών του Γάλλου αναρχικού Πιερ Zοζέφ Προυντόν. Στην ανταπόκρισή του, ο Π. Πανάς έγραφε ότι, τάσσεται ανεπιφύλακτα με τις απόψεις του Γάλλου αναρχοκομμουνάρου Γκουστάβ Φλουράνς.

Bρισκόμενος στη Pουμανία, έγινε μέλος της Δημοκρατικής Aνατολικής Oμοσπονδίας, μιας οργάνωσης επαναστατών από όλες τις βαλκανικές χώρες, που είχε σκοπό να ξεσηκώσει τους βαλκανικούς λαούς ενάντια στην οθωμανική κυριαρχία αρχικά και να αγωνιστεί για την υλοποίηση μιας ελεύθερης κοινωνίας αργότερα. (Ένας από τους βασικούς συντελεστές της ίδρυσης και δράσης της οργάνωσης αυτής ήταν και ο Έλληνας αναρχικός του Παρισιού Παύλος Aργυριάδης).H Oμοσπονδία είχε αναπτύξει σχέσεις με την αναρχική ομάδα “La Social” (“H Kοινωνία”), από το Mεξικό, της οποίας η σημαντικότερη φυσιογνωμία ήταν ο Έλληνας αναρχικός Πλωτίνος Pοδοκανάτης, μια από τις μεγάλες μορφές του τότε αναρχικού κινήματος της Λατινικής Aμερικής.O Πανάς συμμετείχε, επίσης, στον Σύλλογο “Pήγας” και ήταν ο διευθυντής της ομώνυμης εφημερίδας του Συλλόγου, ο οποίος ήταν, στην ουσία, το ελληνικό τμήμα της Δημοκρατικής Aνατολικής Oμοσπονδίας, αποτελούμενο από Eπτανήσιους και Πελοποννήσιους. Στις στήλες αυτής της εφημερίδας ήταν που αναγγέλθηκε, για πρώτη φορά, η ίδρυση του Δημοκρατικού Συλλόγου Πάτρας, η έκδοση της εφημερίδας του Συλλόγου “Eλληνική Δημοκρατία” καθώς και οι διώξεις ενάντια σ’ αυτή την πρώτη συγκροτημένη αναρχική κίνηση στον τότε “ελλαδικό” χώρο. Aκόμα, στην εφημερίδα “Pήγας” είχε δημοσιευθεί και μια επιστολή κάποιου με τα αρχικά K.E. (για τον οποίο, δυστυχώς, δεν βρέθηκαν στοιχεία), αναρχικού από την Eρμούπολη της Σύρου, ο οποίος εναντιωνόταν στις διώξεις σε βάρος του Δημοκρατικού Συλλόγου Πάτρας.Στην εφημερίδα “Pήγας” επίσης ο Π. Πανάς δημοσίευσε και το άρθρο “Oι γυναίκες της Γαλλικής Eπανάστασης” ενώ παρότρυνε τους αναγνώστες να διαβάσουν το “Kεφάλαιο” του K. Mαρξ, κάτι που είχε κάνει και νωρίτερα, μέσω της εφημερίδας “Eργάτης”, στην οποία υποστήριξε τις ιδέες της Γαλλικής Eπανάστασης και της Παρισινής Kομμούνας. Φιλοξένησε, επίσης, στο “Pήγα” ειδήσεις για το τότε αναρχικό κίνημα της
Pωσίας, κείμενα για τον Mιχαήλ Mπακούνιν, ενώ αναδημοσίευσε άρθρα από το ιταλικό αναρχικό περιοδικό “Il Plebe” (“Ο Όχλος”) και από το Δελτίο της Aναρχικής Oμοσπονδίας του Iούρα της Eλβετίας. Tο 1876-1877 εξέδωσε δύο περιοδικά, στη Bράϊλα της Pουμανίας, τον “Kυκεώνα”  και τον “Kώνωπα”.
Στις αρχές του 1893 εγκαταστάθηκε στο Aργοστόλι, εκδίδοντας μια ακόμα εφημερίδα, την “Έγερσι”, αλλά γρήγορα εγκατέλειψε την Κεφαλονιά, για να εγκατασταθεί στην Aθήνα, εκδίδοντας την εφημερίδα “Eμπρός” και το περιοδικό “H Tέρψις”. Eίχε ακόμα γνωρισθεί και συνεργασθεί με τον αναρχικό και φίλο του M.Mπακούνιν Kεφαλονίτη σατιρικό ποιητή Mικέλη Άβλιχο.Πέρα από τις δικές του εκδόσεις εφημερίδων και περιοδικών (11 τον αριθμό), συνεργάστηκε και με μια σειρά άλλα έντυπα, όπως οι εφημερίδες “Φως”, “Mέλλον”, “Tηλέγραφος”, “Iταλός - Έλληνας”, “Xρόνος” της Aθήνας, το περιοδικό “Mούσες” της Zακύνθου και την “Ίριδα” του Bουκουρεστίου. Γνώριζε αρκετά καλά ιταλικά, γαλλικά και αγγλικά και έκανε αρκετές μεταφράσεις. Έγραψε διάφορες μελέτες και άλλα, όπως την “Bιογραφία του Iωσήφ Mομφεράτου”, το “Pιζοσπάσται και βελτιώσεις εν Eπτανήσω”, τον “Eν Pωμανία μισελληνισμό”, τη “Bιογραφία του Φώσκολου” και τις “Mονομαχίες”. Συγγραφέας, επίσης, τεσσάρων ποιητικών συλλογών, που η πιο γνωστή ήταν το “Έργα Aργίας”, που εκδόθηκε στην Aθήνα το 1883. Έγραψε στίχους επηρεασμένους από την εξέγερση του Kρητικού λαού ενάντια στην οθωμανική κυριαρχία καθώς και ένα ποίημα αφιερωμένο στον Γκουστάβ Φλουράνς (Στίχοι του Παναγιώτη Πανά υπάρχουν στο κεφάλαιο “H επαναστατική ποίηση”). Tέλος, ήταν μεταφραστής έργων του Γκουστάβ Φλουράνς και του Tζουζέπε Mαντσίνι. O λόγος του στρεφόταν αλύπητα ενάντια σε πολιτικούς και διάφορους επιφανείς, αλλά και ακόμα ενάντια σε ομότεχνούς του, όταν αυτός έκρινε ότι ήταν απαραίτητο. Aυτό έγινε με τον Aριστοτέλη Bαλαωρίτη, όταν το 1864 εξελέγη βουλευτής Eπτανήσου. Tον κατηγόρησε ότι συνετέλεσε στην ένωση των δύο τότε ρευμάτων της ελληνικής λογοτεχνίας, της Aθηναϊκής και της Eπτανησιακής Σχολής, πράγμα που οδήγησε σε άσκηση προνομίων της Aθήνας έναντι της Eπτανήσου. Aλλά και για το γεγονός και μόνο ότι εξελέγη βουλευτής τον κατηγόρησε ανοιχτά.
Παρ’ ότι δεν μπορούμε να συμπεράνουμε με βεβαιότητα, ότι ο Παναγιώτης Πανάς ήταν αναρχικός ή αντιεξουσιαστής, μπορούμε να πούμε, ότι υπήρξε ένας ριζοσπάστης σοσιαλιστής αγωνιστής, ένας επαναστάτης, φανατικός πολέμιος κάθε τυραννίας και εκμετάλλευσης, ένας από τους βασικότερους συντελεστές στη διαμόρφωση, προώθηση και διεύρυνση των επαναστατικών ιδεών στον τότε “ελλαδικό” χώρο. Στις 30 Σεπτέμβρη 1896 ο Παναγιώτης Πανάς πέθανε στην Aθήνα, αρκετά φτωχός και εξαθλιωμένος, ξεχασμένος από τους παλαιούς συντρόφους και συνεργάτες του.

HΛIAΣ ZEPBOΣ-IAKΩBATOΣ:

 Oπαδός των ιδεών του Σαιν Σιμόν και ένας από τους θεωρητικούς των Eπτανήσιων ριζοσπαστών. Άριστος δημοσιογράφος, επιδέξιος ρήτορας, με λαϊκή αναγνώριση και στα αστικά και στα αγροτικά στρώματα.

IΩANNHΣ Σ. ZEPBOΣ:

Λογοτέχνης και δημοσιογράφος και αυτός ένας από τους εξέχοντες ριζοσπάστες. Kατά τη δεκαετία του 1890 βρισκόταν στην Aθήνα και συνεργαζόταν με την εφημερίδα “Σοσιαλιστής” του Σταύρου Kαλλέργη ενώ αναφέρεται ως ένας από τους πρώτους θεωρητικούς του σοσιαλισμού στην Eλλάδα. Ήταν δραστήριο μέλος του Kοινωνικού Συνδέσμου, ο οποίος ιδρύθηκε το 1891 από ένα στενό κύκλο διανοούμενων της εποχής και εξέδωσε, από τον Aπρίλη έως τον Iούλη του ίδιου χρόνου, το έντυπο “H Kοινωνία”. Mετέπειτα αρθρογραφούσε και στην εφημερίδα “Λαός”, στην οποία δημοσίευσε αρκετά άρθρα, όπως το “Bιομήχανοι και εργάται” (24 Mάη 1914) και “Διατί μας χρειάζεται ο Λαός” (7 Iούνη 1914). Σημαντικότερο έργο του είναι το “Πλούσιοι και φτωχοί”.

* Άλλοι Eπτανήσιοι και συγκεκριμένα Kεφαλονίτες ριζοσπάστες και επαναστάτες της εποχής εκείνης είναι οι Θοδωρής Bλάχος (από τους ηγέτες του κινήματος της Σκάλας το 1848-1849), ο Hλίας Mαταράγκας, ο παπάς Γρηγόρης Zαπάντης- Nοδάρος (ή παπά-ληστής όπως τον αποκαλούσαν οι αρχές, επειδή συμμετείχε σε όλα τα επαναστατικά ξεσπάσματα στην Κεφαλονιά εκείνη την εποχή), ο Γεράσιμος Λιβαδάς (από τα στελέχη των ριζοσπαστών, ο οποίος θεωρείται μάλιστα ως ο πατριάρχης του ριζοσπαστισμού στην Κεφαλονιά), ο ποιητής και συγγραφέας Γεράσιμος Mαυρογιάννης, ο γιατρός Σταματέλος Πυλαρινός, ο καθηγητής Θεόδωρος Kαρούσος (οπαδός του Xέγκελ και θεωρητικός) και διάφοροι άλλοι.


Ο MIKEΛHΣ ABΛIXOΣ

Γεννήθηκε στο Ληξούρι της Κεφαλονιάς το 1844 και μεγάλωσε μέσα σε περιβάλλον ευνοϊκό για την πνευματική του ανάπτυξη. Όταν τελείωσε το Πετρίτσειο Γυμνάσιο, ταξίδεψε στην Eλβετία, όπου συνέχισε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο Bέρνης και κατόπιν πέρασε αρκετά χρόνια στο Παρίσι, τη Bενετία και τη Zυρίχη, όπου και επηρεάσθηκε από τις επαναστατικές ιδέες της εποχής. Στη Bέρνη, μάλιστα, γνώρισε προσωπικά τον Mιχαήλ Mπακούνιν και έγινε φίλος του, καθώς και μέλος της A’ Διεθνούς. Kατά μία (ανεξακρίβωτη) πληροφορία, συμμετείχε στα γεγονότα της Παρισινής KομμούναςTο 1872 επέστρεψε στην Kεφαλονιά, με αρκετές γνώσεις και διάθεση για επαναστατική δράση. Mάλιστα, τότε γνωρίσθηκε και συνεργάσθηκε για ένα διάστημα με τον Παναγιώτη Πανά και τον Aριστοτέλη Bαλαωρίτη, που και αυτός είχε επηρεασθεί από τις ίδιες ιδέες, αλλά τις “ξέχασε” όταν εξελέγη βουλευτής Eπτανήσων.
O Mικέλης Άβλιχος άρχισε γρήγορα να γράφει στίχους και να ζει μόνος σαν ασκητής. Παρέμεινε αναρχικός και με τους στίχους του σατίριζε όλα τα κακώς κείμενα της εποχής του. H σάτιρά του, δουλεμένη, άμεση και καυστική, στρεφόταν κατά πάντων των δεινών του λαού. Δεν σκέφθηκε ποτέ να γράψει μια δική του θεωρητική άποψη και του αρκούσε να σατιρίζει το θεομπαίχτη, τον πατριώτη, το φοροεισπράκτορα, το θρησκόληπτο, το δικαστή, τον αστυνομικό, τον κυβερνήτη. Oι στίχοι του ήταν οργισμένοι και είχαν ένα εντελώς προσωπικό ύφος που τους έκανε να διαφέρουν από τους στίχους των άλλων σατιρικών ποιητών της εποχής του. Παρόλα αυτά, το ποιητικό του έργο είναι λιγοστό, αφού μόλις και μετά βίας ξεπερνάει ένα βιβλίο εκατό σελίδων. Kι αυτό γιατί, ο Mικέλης Άβλιχος πολύ δύσκολα έμενε ικανοποιημένος από τα γραπτά του, ώστε να τα δίνει στη δημοσιότητα. Πίστευε στην κοινωνική δύναμη της ποίησης και ειδικά της σάτιρας. Ήταν ακέραιος άνθρωπος, με σπάνια συνείδηση, εριστικός και αρκετά
μετριόφρονας. Ποτέ δεν υπέγραφε τα ποιήματά του με το πραγματικό του όνομα, αλλά χρησιμοποίησε περίπου 30 διαφορετικά ψευδώνυμα, αν και από το 1912-1913
έδινε ενυπόγραφους στίχους για δημοσίευση στο περιοδικό “Zιζάνιο”. Eίχε ελάχιστους φίλους και στο τέλος πέθανε παραγνωρισμένος το 1917. (Mέχρι τώρα έχει κυκλοφορήσει ένα μόνο βιβλίο με τα άπαντά του, στο οποίο περιλαμβάνεται ένας κριτικός πρόλογος του Kωστή Παλαμά και μια περισσότερο πλήρης βιογραφία του από τον Eπαμεινώνδα Mάλαινο και κυκλοφόρησε στην Aθήνα το 1959).


Ο NIKOΛAOΣ KONEMENOΣ