|
Τελευταία ενημέρωση
29 May, 2005
Στείλε άρθρο
FORUM
Ελάτε να τα πούμε
Αρχείο
Κεντρική Σελίδα
|
H μυθολογία της κοινωνίας πολιτών
Τάκης Φωτόπουλος
Σε πρόσφατο άρθρο από τη στήλη αυτή1 είχα αναφερθεί στις τρεις βασικές προσεγγίσεις πάνω στο θέμα της παγκοσμιοποίησης: τη σοσιαλφιλελεύθερη που υποστηρίζουν σοσιαλφιλελεύθερα κόμματα, όπως το ΠAΣΟK, την παλαιολιθική σοσιαλδημοκρατική, που υποστηρίζουν κυρίως τ. μαρξιστές και αυτήν
της Περιεκτικής Δημοκρατίας. H σοσιαλφιλελεύθερη άποψη θεμελιώνεται ιδιαίτερα στην προσέγγιση της κοινωνίας πολιτών που μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού», αλλά και της παλιάς σοσιαλδημοκρατίας, έχει γίνει σήμερα κυρίαρχη. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι σε πρόσφατη βιβλιοκριτική της
προσέγγισης της Περιεκτικής Δημοκρατίας από οπαδό της κοινωνίας πολιτών2, ενώ γίνεται δεκτή όλη η κριτική που άσκησα στην οικονομία της αγοράς και την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, εξάγεται το συμπέρασμα ότι «δεν μπορούμε ν' απορρίψουμε τις προσπάθειες εκατομμυρίων ανθρώπων, στο
πλαίσιο όλων των εκδηλώσεων της κοινωνίας πολιτών, για περισσότερη δημοκρατία και για βελτίωση των όρων ζωής τους». H αιτιολογία της θέσης αυτής είναι ότι μολονότι οι προσπάθειες αυτές σωστά αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη, αν όχι καχυποψία, «μόνον η συσσώρευση και δημοκρατική δυναμική
αυτών των προσπαθειών θα μας οδηγήσει στην πραγμάτωση της πλήρους, της "περιεκτικής δημοκρατίας"». Θ' άξιζε, λοιπόν, να δούμε από κοντά το τι ακριβώς σημαίνει η κοινωνία πολιτών, τι εκφράζει και ποια είναι η δυναμική της, ιδιαίτερα σήμερα που πολλοί μιλούν ακόμη και για τη γέννηση
μιας "διεθνούς κοινωνίας πολιτών"3, που ήδη έκανε την εμφάνισή της στο Σιάτλ.
Περιληπτικά, η κοινωνία πολιτών συνίσταται από όλες εκείνες τις οργανώσεις και θεσμούς που βρίσκονται, θεωρητικά τουλάχιστον, έξω από τον κρατικό έλεγχο, αλλά και αυτόν της οικονομίας της αγοράς: συνδικάτα, σύλλογοι, κινήσεις πολιτών, συνεταιρισμοί, Eκκλησία, Mη Kυβερνητικές Οργανώσεις (MKΟ)
κ.λπ. Οπως είναι φανερό από την περιγραφή αυτή, ελάχιστες από τις κινήσεις αυτές μπορούν να διεκδικήσουν τον τίτλο της αυτονομίας από τις ελίτ που ελέγχουν το κράτος και την οικονομία της αγοράς, ιδιαίτερα μάλιστα στην Eλλάδα. Aκόμη, πολλά από τα σημαντικότερα στοιχεία της κοινωνίας
πολιτών, όπως τα εργατικά συνδικάτα, που σε αναπτυγμένες οικονομίες της αγοράς (στις οποίες δεν ανήκει βέβαια η Eλλάδα, παρά την κυβερνητική ανεκδοτολογία) κάποτε είχαν σημαντικό βαθμό αυτονομίας από το κράτος και τα κόμματα, σήμερα παρακμάζουν μετά τον αποδεκατισμό της εργατικής τάξης,
που έχει φέρει η παγκοσμιοποίηση και η μεταβιομηχανική κοινωνία. Aλλά και οι MKΟ, όπως η Γκρινπίς και η Διεθνής Aμνηστία, έδειξαν σαφώς και επανειλημμένα πόσο αυτόνομες είναι από κρίσιμες επιλογές των πολιτικών και οικονομικών ελίτ, που ελέγχουν το κράτος και την οικονομία της αγοράς
αντίστοιχα. H στάση τους σε σημαντικά γεγονότα, όπως η NATΟϊκή επιδρομή στο Kόσοβο (ή ακόμη και σήμερα η θέση της Διεθνούς Aμνηστίας για τη Zιμπάμπουε, όπου κόπτεται για τις παραβιάσεις των ατομικών δικαιωμάτων από τους Aφρικανούς καταληψίες της γης σε βάρος των λευκών γαιοκτημόνων που
απέκτησαν τη γη ελέω... αποικιοκρατίας) δείχνει σαφώς το τι είδους αυτονομία απολαμβάνουν. Ούτε βέβαια είναι τυχαίο ότι οι διανοούμενοι οπαδοί της κοινωνίας πολιτών ήταν βασικοί υποστηρικτές της NATΟϊκής επιδρομής στο Kόσοβο. Eίναι, άλλωστε, ενδεικτικό ότι στην Eλλάδα, οι ίδιες οι κινήσεις
για την προώθηση της κοινωνίας των πολιτών, όχι μόνο ανεξάρτητες από το κράτος δεν είναι, αλλά και υποστηρίζουν (και στηρίζονται από) το κυβερνών κόμμα. H κυριότερη, για παράδειγμα, οργάνωση για τη διάδοση της κοινωνίας πολιτών παίρνει με συνέπεια τις κυβερνητικές θέσεις σε όσα κρίσιμα
θέματα ανακύπτουν, από τον Οτσαλάν μέχρι τις αγροτικές και μαθητικές καταλήψεις, ενώ οι ιθύνοντές της ανταμείβονται με δική τους εκπομπή στην κρατική τηλεόραση για να διαφημίζουν την κοινωνία πολιτών!
Όπως είναι φανερό από τα παραπάνω, η κοινωνία πολιτών προϋποθέτει τη διάκριση μεταξύ κοινωνίας και κράτους, καθώς και τη διάκριση μεταξύ κοινωνίας και οικονομίας. Όμως οι διακρίσεις αυτές δεν υπήρχαν πάντα. H διάκριση κοινωνίας-πολιτείας δεν υπήρχε στην κλασική Aθήνα, η δε διάκριση
κοινωνίας-οικονομίας εισήχθη με την ανάδυση της οικονομίας της αγοράς τα τελευταία 200 περίπου χρόνια. Hταν όμως ο διαχωρισμός της κοινωνίας από την πολιτεία και την οικονομία που αναπόφευκτα οδήγησε στη σημερινή συγκέντρωση εξουσίας, πολιτικής και οικονομικής, στα χέρια των ολίγων και
δημιούργησε την ανάγκη στοιχειώδους αντισταθμίσματός της με τα σημερινά ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες, καθώς και τις κινήσεις πολιτών, και όχι το γεγονός ότι σήμερα επιτύχαμε την «ανοικτή», δηλαδή, την ελεύθερη κοινωνία, όπως άκριτα υποστηρίζουν πανεπιστημιακοί οπαδοί της
κοινωνίας πολιτών. Διαφορετικά θα έπρεπε να καταλήξουμε σε «σοφά» συμπεράσματα, σαν αυτό που εξ αντιδιαστολής συνάγεται από μια τέτοια «ανάλυση» ότι η κλασική Aθηναϊκή Δημοκρατία ήταν μια κλειστή κοινωνία ολοκληρωτικού χαρακτήρα, σε αντίθεση με τις σημερινές... «ανοικτές δημοκρατίες»!4.
Δεν είναι άλλωστε περίεργο ότι αίτημα των απελευθερωτικών κινημάτων ανέκαθεν υπήρξε η πραγματική επανενσωμάτωση της κοινωνίας με την πολιτεία και την οικονομία, που εξασφαλίζει την ισοκατανομή κάθε εξουσίας, αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε περιεκτική δημοκρατία5, δηλαδή, την
πραγματικά ανοικτή, ελεύθερη κοινωνία. Aντίθετα, αίτημα των μεταρρυθμιστικών κινημάτων, στα οποία ανήκει και αυτό της κοινωνίας πολιτών, ανέκαθεν ήταν ο εξαναγκασμός των ελίτ στην παραχώρηση μερικών δικαιωμάτων και ελευθεριών που, με την πρώτη ευκαιρία θα ανακαλέσουν. H ιστορία των
μεταπολεμικών σοσιαλδημοκρατικών κατακτήσεων (πλήρης απασχόληση, κοινωνικό κράτος, δωρεάν υγεία και εκπαίδευση κ.λπ.) που σήμερα έχουν όλες αναιρεθεί από τη διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς, προφανώς, δεν αποτέλεσε μάθημα για τους οπαδούς της κοινωνίας πολιτών...
H αποτυχία όμως και συνακόλουθη κατάρρευση του «υπαρκτού» έχει οδηγήσει στη σημερινή απεμπόληση των απελευθερωτικών αιτημάτων, με αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας «Aριστεράς», που μη βλέποντας πια την «ενοποιητική ολότητα του συστήματος, την αντικαθιστά με παρεκβατικές έννοιες», όπως
αυτή της κοινωνίας πολιτών6. H σιωπηρή υπόθεση πίσω από την προσέγγιση της κοινωνίας πολιτών είναι ότι δεν είναι το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο (οικονομία αγοράς, αντιπροσωπευτική δημοκρατία) που είναι υπεύθυνο για τη σημερινή πολυδιάστατη κρίση (πολιτική, οικονομική, οικολογική,
πολιτισμική), αλλά η κακή εφαρμογή των θεσμών και οι αξίες που επικράτησαν τα τελευταία χρόνια. Eτσι, στις μεταμοντέρνες αναλύσεις, που βασίζονται στην κοινωνία πολιτών, δεν υπάρχει πια «κοινωνικό σύστημα», ούτε «ταξικές» διαμάχες (όχι αναγκαστικά με τη μαρξιστική έννοια)7 που πηγάζουν
από την ανισοκατανομή εξουσίας, αλλά απλώς ένας πλουραλισμός αποσπασματικών και επιμερισμένων συγκρούσεων, που συνήθως βασίζονται στην «ταυτότητα» (εθνική, θρησκευτική, φύλου, φυλής κ.λπ.). Συνακόλουθα, στις αναλύσεις αυτές δεν τίθεται καν θέμα αντικατάστασης του υπάρχοντος θεσμικού
πλαισίου, που έχει οδηγήσει στη σημερινή πελώρια συγκέντρωση εξουσίας, αλλά απλώς θέμα «εμβάθυνσης» των δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Aντίθετα, για την προσέγγιση της Περιεκτικής Δημοκρατίας είναι αδύνατο το ξεπέρασμα της κρίσης μέσα στο υπάρχον θεσμικό πλαίσιο, εφόσον και οι ίδιες
οι αξίες προσδιορίζονται σε αποφασιστικό βαθμό από αυτό. Συμπερασματικά, η κατάρρευση του σοσιαλιστικού κινήματος έχει οδηγήσει την παραδοσιακή «Aριστερά»7 και τους οπαδούς της κοινωνίας πολιτών στην εγκατάλειψη του αγώνα για τη δημιουργία ενός νέου κοινωνικού συστήματος που θα
οδηγούσε στο ξεπέρασμα της χρόνιας και εντεινόμενης πολυδιάστατης κρίσης. Eτσι, οι σημερινές προσπάθειες στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της κοινωνίας πολιτών για «περισσότερη δημοκρατία» και βελτίωση των όρων ζωής, όπως έδειξαν οι αντίστοιχες προσπάθειες στο πλαίσιο της
σοσιαλδημοκρατίας, δεν έχουν καμία πιθανότητα, στη δυναμική τους, να οδηγήσουν στην πραγμάτωση της περιεκτικής δημοκρατίας, αλλά απλώς παγιδεύουν τους λαϊκούς αγώνες σε ένα Σισύφειο αγώνα χωρίς καμία προοπτική. Σήμερα, επομένως, ίσως περισσότερο παρά ποτέ, είναι ανάγκη να κτιστεί ένα
νέο κίνημα με καθαρά αντισυστημικά αιτήματα, όπως αυτό της Περιεκτικής Δημοκρατίας, που αποτελεί τη σύνθεση των αιτημάτων της σοσιαλιστικής και της δημοκρατικής παράδοσης, καθώς και αυτών των νέων κινημάτων (οικολογικό, φεμινιστικό κ.λπ.), που θα αγωνιζόταν για την παράλληλη αλλαγή
θεσμών και αξιών.
1. «E», 17/6/2000
2. βλ. Σπ. Παπασπηλιόπουλος, Bιβλιοθήκη-«E». 16/6/2000
3. βλ. π.χ. την αρθρογραφία του θιασώτη της κοινωνίας πολιτών και υπευθύνου της «Bιβλιοθήκης» Θ. Γιαλκέτση
4. βλ. Δ. Δημητράκο, Tο Bήμα, 4/7/99
5. βλ. T. Φωτόπουλο, Περιεκτική Δημοκρατία, Kαστανιώτης, 1999. κεφ. 5-6
6. Ellen M. Wood, Democracy Against Capitalism (CUP, 1995) σελ. 259
7. βλ. T. Fotopoulos, «Class divisions today», Democracy & Nature, Ioύλιος 2000
(Ελευθεροτυπία, 29/7/2000)
--------------------------------------------------------------------------------
Στερείται αυτονομίας η Διεθνής Αμνηστία;
Του Διονύση Γουσέτη
Κυριε Διευθυντά,
Σε άρθρο του στην ‘Ε’ του Σαββατου (29/7) ο Τάκης Φωτόπουλος γράφει, μεταξυ αλλων:
"Aλλά και οι MKΟ, όπως η Γκρινπίς και η Διεθνής Aμνηστία, έδειξαν σαφώς και επανειλημμένα πόσο αυτόνομες είναι από κρίσιμες επιλογές των πολιτικών και οικονομικών ελίτ, που ελέγχουν το κράτος και την οικονομία της αγοράς αντίστοιχα. H στάση τους σε σημαντικά γεγονότα, όπως η NATΟϊκή
επιδρομή στο Kόσοβο (ή ακόμη και σήμερα η θέση της Διεθνούς Aμνηστίας για τη Zιμπάμπουε, όπου κόπτεται για τις παραβιάσεις των ατομικών δικαιωμάτων από τους Aφρικανούς καταληψίες της γης σε βάρος των λευκών γαιοκτημόνων που απέκτησαν τη γη ελέω... αποικιοκρατίας) δείχνει σαφώς το τι είδους
αυτονομία απολαμβάνουν".
Στη σταση της Δ. Αμνηστιας στους ΝΑΤΟικους βομβαρδισμούς είχα την ευκαιρία να αναφερθώ στην εφημερίδα σας (1/6/1999), απαντώντας σε ενα σχολιο του Γιώργου Βότση. Σήμερα θέλω να εκφράσω την απορία μου για την αντίληψη τον κ. Φωτόπουλου περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με αφορμή τα περί Ζιμπάμπουε.
Ανάμεσα σε αλλα η Δ.Α. καταγγέλλει και τα εξής:
«Στις 15 Απριλίου ο γαιοκτήμονας Ντέιβιντ Στήβενς, υποστηρικτής του κόμματος «Κίνημα για τη Δημοκρατική Αλλαγή» επέτρεψε διαδήλωση οπαδών του κόμματος στο κτήμα του, Οι ‘βετεράνοι’ του (εμφυλίου) πολέμου τον απήγαγαν και τον δολοφόνησαν. Ένας άλλος γαιοκτήμονας, ο Τζων Όσμπορν, απήχθη
από τους ‘βετεράνους',μεσα απο το αστυνομικο τμημα, οπου πήγε να αναφέρει την απαγωγή του Στηβενς”.
Ερωτώ: έχουν η οχι οι ελέω αποικιοκρατίας γαιοκτημονες δικαίωμα στη ζωη, στην ελευθερια, εναντια ατην αυθαιρεσία; Αν ναι, η υπεράσπισή τους μπορει να συνιστα αποδειξη ελλειψης αυτονομϊας, δηλαδή αποδειξη εξαρτησης (απο ποιους αραγε); Μηπως: αντίθετα η παραλειψη της υπερασπισης είναι.
ενδειξη ιδεολογικης εξαρτησης απο το γνωστο «νομος ειναι το δικιο του εργάτη»,απο τις σταλινικες εκκαθαρισεις των κουλακων, απο τη ρηση του Mαο “η επανάσταση δεν είναι σουαρε ντε γκαλα»;
Θεμελιωδης αρχη των ανθρωπίνων δlκαιωμάτων ειναι οτι αυτα ειναι ανεξαρτητα απο την ιδεολογια τοσο του θυματος, οσο και του θυτη. Η αρχη αυτη αποπνεεται γενικα σε οσα κειμενα του κ. Φωτοπουλου ειχα την ευκαιρϊα να διαβασω. Εξ ου και η απορϊα μου.
Διονυσης Γουσετης
Δ/ντης περιοδικου Δ. Αμνηστιας ‘Μαρτυριες’
τ. Γ. Γραμματεας Δ. Αμνηστιας
(Ελευθεροτυπία, 31/7/2000)
--------------------------------------------------------------------------------
Απάντηση του Τάκη Φωτόπουλου
Ο κ. Γουσέτης δεν θα έπρεπε να απορεί διότι το άρθρο μου αφορούσε τη μονομέρεια της ΔΑ που κόπτεται μεν για τα ατομικά δικαιώματα των γόνων των αποικιοκρατών (όπως κάνει και η Βρετανική ελίτ) αλλά δεν ασχολείται με τη βάναυση καταπάτηση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων των
Αφρικανών που υποχρεώνονται στην εξαθλίωση για πάνω από ένα αιώνα λόγω της αρπαγής της γης τους από τους Βρετανούς αποικιοκράτες
(Ελευθεροτυπία, 31/7/2000)
--------------------------------------------------------------------------------
From: Dionysis Goussetis
Sent: 01 August 2000 14:36
To: Takis Fotopoulos
Subject: Diefkrinisi
Αγαπητέ κ. Φωτόπουλε,
Ευχαριστώ για την απάντηση στο σχόλιό μου.
Φοβάμαι πως γίνεται παρανόηση. Ψέγετε την Δ.Α. διότι "δεν ασχολείται με τη βάναυση καταπάτηση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων των Αφρικανών". Το καταστατικό της Δ.Α., το οποίο σας επισυνάπτω (τα δύο πρώτα άρθρα) είναι σαφές. Η Δ.Α. ασχολείται με την προώθηση όλων των
δικαιωμάτων. αλλά αντιτίθεται στην παραβίαση μόνο ωρισμένων από αυτά, που χονδρικά συμπίπτουν με τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα. Οι λόγοι είναι κυρίως οικονομικοί (ο προϋπολογισμός της οργάνωσης και ΄το κόστος της έρευνας που απαιτείται).
Με την λογική του "δεν ασχολείται", θα μπορούσαμε να εγκαλέσουμε την Δ.Α. και για άλλα πράγματα. Δεν ασχολείται π.χ. με τη μόλυνση του περιβάλλοντος, σοβαρή παραβίαση ανθρώπινου δικαιώματος, από το οποίο κρέμεται η ζωή όλων, Αφρικανών και μη.
Καλό είναι να γίνεται κριτική στη Δ.Α. όταν διαπιστώνονται μεροληψίες για δράση που είναι εντός και όχι εκτός του καταστατικού της. Το θέμα γενικά είναι, πιστεύω, πρόσφορο για δημόσιο διάλογο. Αν και σεις τον βρίσκετε χρήσιμο, είμαι στη διάθεσή σας.
-------------------------
Dionyssis Goussetis
--------------------------------------------------------------------------------
From: Takis Fotopoulos
Sent: 01 August 2000 19:33
To: Dionysis Goussetis
Subject: RE: Diefkrinisi
Αγαπητέ κύριε Γουσέτη,
Ευχαριστώ για την απάντηση σας. Νομίζω ότι πράγματι υπάρχει παρανόηση η οποία όμως δεν με αφορά. Στόχος του άρθρου μου δεν ήταν εάν μια ΜΚΟ οργάνωση όπως η ΔΑ μεροληπτεί η όχι με βάση το καταστατικό της, αλλά το εάν ο ίδιος ο ρόλος της, όπως ορίζεται από το καταστατικό της, εκφράζει τις
επιλογές μιας ελίτ. Διότι βέβαια τα κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα αποτελούν τη ‘δεύτερη γενιά’ των δικαιωμάτων και δεν μπορούν να διαχωρίζονται από την πρώτη γενιά των πολιτικών δικαιωμάτων. Η μη υιοθέτηση από οργανώσεις όπως η ΔΑ μιας ‘ολιστικής’ αντίληψης των ανθρώπινων
δικαιωμάτων που αποκλείει τέτοιους διαχωρισμούς (όπως είχε προταθεί από ριζοσπαστικά ρεύματα στο Πράσινο κίνημα) βολεύει μεν τις οικονομικές ελίτ αλλά οδηγεί σε γελοίες καταστάσεις όπου καταδικάζονται μεν οι Αφρικανοί για την καταπάτηση των πολιτικών δικαιωμάτων των απογόνων των
άποικων αλλά όχι και οι τελευταίοι για την καταπάτηση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων των πρώτων, η οποία όμως ιστορικά προηγήθηκε και οδήγησε στις σημερινές παραβιάσεις των πολιτικών ελευθεριών! Ελπίζω η θέση μου να έγινε σαφής και πιθανόν να αναπτύξω το θέμα παραπέρα στο
επόμενο άρθρο μου στην ‘Ε’.
_______________________
Takis Fotopoulos, Editor
Democracy & Nature
--------------------------------------------------------------------------------
From: Dionysis Goussetis
Sent: 01 August 2000 19:48
To: Takis Fotopoulos
Subject: Re: Diefkrinisi
Το ίδιο πρεσβεύει και η ΔΑ: ότι τα δικαιώματα δεν διαχωρίζονται (βλ. άρθρο 1 του καταστατικού που σας έστειλα). Μάλλον χρειάζεται, όπως σας έγραψα, περισσότερη συζήτηση διευκρινιστικού χαρακτήρα. Αν πρόκειται να διαφωνούμε, ας διαφωνούμε τουλάχιστον όχι επί παρεξηγήσεων, αλλά επί της
ουσίας. Παραμένω στη διάθεσή σας.
Φιλικά
Δ. Γουσέτης
--------------------------------------------------------------------------------
From: Takis Fotopoulos
Sent: 01 August 2000 23:45
To: Dionysis Goussetis
Subject: RE: Diefkrinisi
Συμφωνώ ότι δεν πρέπει να διαφωνούμε επί παρεξηγήσεων αλλά όταν έγραφα στο προηγούμενο μήνυμα μου ότι ‘η μη υιοθέτηση από οργανώσεις όπως η ΔΑ μιας ‘ολιστικής’ αντίληψης των ανθρώπινων δικαιωμάτων που αποκλείει τέτοιους διαχωρισμούς...οδηγεί σε γελοίες καταστάσεις κλπ’ δεν εννοούσα
βέβαια μόνο τις θεωρητικές θέσεις της ΔΑ όπως εκφράζονται στο καταστατικό της η αλλού, αλλά τη συνέπεια μεταξύ θεωρίας και πράξης. Ιδιαίτερα όταν όπως ανάφερα και στο άρθρο μου τόσα χρόνια δεν είδα την ΔΑ να αγωνίζεται για την καταπάτηση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων των
Αφρικανών από τους αποικιοκράτες η πιο κοντά μας των θυμάτων του νεοφιλελευθερισμού. Οι οικονομικές δικαιολογίες βέβαια είναι αστείες διότι με την ίδια λογική θα μπορούσε ν αντιτείνει κανείς γιατί να μην προτιμήσει η ΔΑ ν αντιτίθεται στη καταπάτηση των κοινωνικών και οικονομικών
δικαιωμάτων και απλώς να προωθεί τα πολιτικά δικαιώματα. Μήπως γιατί αυτό συμπίπτει με την πολιτική των δυτικών ελίτ που χρησιμοποιούν το πρόσχημα των παραβιάσεων πολιτικών δικαιωμάτων για να επεμβαίνουν όπου βλάπτονται τα οικονομικά τους συμφέροντα (πχ Κουβέιτ) και αδιαφορούν για τη
κατάφωρη παραβίαση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων των λαών στην οποία επιδίδονται, Είναι άραγε άσχετη με τη στάση αυτή της ΔΑ το γεγονός ότι η οργάνωση αυτή χρηματοδοτείται βασικά από τις μεσαίες και ανώτερες τάξεις στη Δύση που δεν διανοούνται βέβαια να θέσουν σε
αμφισβήτηση το σημερινό σύστημα συγκέντρωσης πολιτικής και οικονομικής δύναμης στα χέρια των ολίγων και απλώς εξεγείρονται για την παραβίαση των πολιτικών δικαιωμάτων (που δεν θέτει θέματα κοινωνικό-οικονομικου συστήματος) αδιαφορώντας για την κοινωνικό-οικονομική βάση των
παραβιάσεων αυτών ;
______________________
Takis Fotopoulos
--------------------------------------------------------------------------------
Κανείς για να απευθύνει τόσο βαρειές κατηγορίες στη ΔΑ, θα πρέπει να έχει, νομίζω, ασχοληθεί μ' αυτήν. Να γνωρίζει πώς ξεκίνησε, πώς προχώρησε, πώς διηύρηνε το mandate της. Δεν υπήρξε κάποια χρονική στιγμή όπου "εν ψυχρώ" αποφασίστηκε η δράση για τα ατομικά και όχι για τα κοινωνικά
δικαιώματα. Το mandate εξελίσσεται (επεκτείνεται) σταδιακά τα τελευταία 30 χρόνια. Μάλιστα, τα τελευταία 5 χρόνια επεκτάθηκε και στα οικονομικά δικαιώματα, έτσι που πλέον να "προωθεί όλα τα δικαιώματα της Οικουμενικής Διακήρυξης", κάτι που δεν συνέβαινε στο παρελθόν.
Η ΔΑ είναι από τις λίγες, ίσως η μοναδική, ΜΚΟ που χρηματοδοτείται από τα μέλη της, μη δεχόμενη χρήματα από κυβερνήσεις και διακυβερνητικούς Οργανισμούς (π.χ. ΕΕ), ακριβώς για να μπορεί να αντικρούει καχυποψίες σαν τις δικές σας. Προφανώς τα μέλη ανήκουν κατά πλειοψηφία στις μεσαίες τάξεις.
Ξέρετε οργάνωση που να χρηματοδοτείται κυρίως από τους προλετάριους;
Σε ό,τι αφορά τις δυτικές κυβερνήσεις, θα με βρήτε σύμφωνο ότι δρούν προσχηματικά, αλλά και επιλεκτικά, ως προς την παγκόσμια προστασία των δικαιωμάτων. Το 'εθνικό συμφέρον" τους κυττούν, όπως κάνουν όλες οι κυβερνήσεις εξ άλλου. Δεν φταίνε γι αυτό ούτε τα δικαιώματα ούτε οι ΜΚΟ.
Στο επόμενο τεύχος των "Σύγχρονων Θεμάτων" θα υπάρξει ένας αντίστοιχος διάλογός μου με τον Στέφανο Πεσμαζόγλου για τα θέματα αυτά. Ο Στέφανος είναι πιο κοντά στις δικές σας απόψεις, χωρίς να είναι, πιστεύω, τόσο "προχωρημένος".
----------------------
Dionyssis Goussetis
--------------------------------------------------------------------------------
>>Κανείς για να απευθύνει τόσο βαρειές κατηγορίες στη ΔΑ, θα πρέπει να έχει, νομίζω, ασχοληθεί μ' αυτήν. Να γνωρίζει πώς ξεκίνησε, πώς προχώρησε, πώς διηύρηνε το mandate της. Δεν υπήρξε κάποια χρονική στιγμή όπου "εν ψυχρώ" αποφασίστηκε η δράση για τα ατομικά και όχι για τα κοινωνικά
δικαιώματα. Το mandate εξελίσσεται (επεκτείνεται) σταδιακά τα τελευταία 30 χρόνια. Μάλιστα, τα τελευταία 5 χρόνια επεκτάθηκε και στα οικονομικά δικαιώματα, έτσι που πλέον να "προωθεί όλα τα δικαιώματα της Οικουμενικής Διακήρυξης", κάτι που δεν συνέβαινε στο παρελθόν.
Προφανώς δεν με ενδιαφέρει η ‘εσωτερική’ ιστορία της ΔΑ αλλα το τι κανει στη πραξη. Κρίνω αυτό που βλέπω και βλέπω πχ μια πραγματικη γενοκτονία από το εμπάργκο στο Ιράκ και η ΔΑ που εκοπτετο για την υποτιθεμενη γενοκτονία των Αλβανων Κοσοβαρων να μην δίνει δεκαρα.Εαν αυτό δεν είναι
επιλεκτική υποστήριξη δικαιωμάτων με βάση τις επιλογές των ελίτ τότε διερωτώμαι τι είναι
>>>Η ΔΑ είναι από τις λίγες, ίσως η μοναδική, ΜΚΟ που χρηματοδοτείται από τα μέλη της, μη δεχόμενη χρήματα από κυβερνήσεις και διακυβερνητικούς Οργανισμούς (π.χ. ΕΕ), ακριβώς για να μπορεί να αντικρούει καχυποψίες σαν τις δικές σας. Προφανώς τα μέλη ανήκουν κατά πλειοψηφία στις μεσαίες
τάξεις. Ξέρετε οργάνωση που να χρηματοδοτείται κυρίως από τους προλετάριους;
Εαν δεν απατωμαι και η Γκρινπις αυτοχρηματοδοτείται αλλά αυτό δεν την εμπόδισε να παίρνει στάσεις (πχ στο Κοσοβο) που συμπίπτουν με τις ευαισθησίες των μελών της στις μεσαίες τάξεις (που συμπίπτουν αντίστοιχα με αυτές των ελίτ). Όσον αφορά οργανώσεις που χρηματοδοτούνται από
προλεταρίους προφανώς δεν έχετε ακούσει για εργατικά συνδικάτα που για ένα διάστημα πράγματι υπήρξαν αυτονομα σε χώρες όπως η Βρετανία από τις αποφάσεις των ελίτ. Σήμερα, όπως ανάφερα στο άρθρο μου, δεν βλέπω πια ότι υπάρχουν αυτόνομες ΜΚΟ (αυτόνομες από τις αποφάσεις των ελίτ και των
μεσαίων στρωμάτων που συμπλέουν) , υπάρχουν μόνο κάποιες αυτόνομες κινήσεις πολιτών οι οποίες όμως όταν είναι πράγματι αυτόνομες δεν λαμβάνονται υπόψη στη διαδικασία λήψης αποφάσεων (πχ οι κινήσεις -πολιτών κατά της ΠΕΤΡΟΛΑ)
>>>Σε ό,τι αφορά τις δυτικές κυβερνήσεις, θα με βρήτε σύμφωνο ότι δρούν προσχηματικά, αλλά και επιλεκτικά, ως προς την παγκόσμια προστασία των δικαιωμάτων. Το 'εθνικό συμφέρον" τους κυττούν, όπως κάνουν όλες οι κυβερνήσεις εξ άλλου. Δεν φταίνε γι αυτό ούτε τα δικαιώματα ούτε οι ΜΚΟ.
Εάν υπήρχε πραγματική δημοκρατία και όχι τα σημερινά ολιγαρχικά συστήματα δεν θα υπήρχε και ανάγκη για οργανώσεις σαν την ΔΑ.Ο ρόλος των ΜΚΟ σαν την ΔΑ είναι ακριβώς να προστετυει τα ανθρώπινα δικαιώματα ανεξάρτητα από ‘εθνικά συμφέροντα’ (δηλ. τα συμφέροντα των ελίτ) πράγμα που κάνουν
εντελώς επιλεκτικά, όπως έχει δείξει η ιστορική εμπειρία, ενω οι επιλογές τους ...τυχαίνει να συμπίπτουν με αυτές των δυτικών κυβερνήσεων, όπου εδράζονται οι μεσαίες τάξεις που τις χρηματοδοτούν με τις συνδρομές τους.
______________________
Takis Fotopoulos
--------------------------------------------------------------------------------
Δεν είναι αλήθεια ότι η ΔΑ δεν έδωσε δεκάρα για τις επιπτώσεις του εμπάργκο στο Ιράκ. Παρ' ότι το θέμα είναι εκτός mandate της και παρ' ότι δεν έχει θέση γενικά επέρ ή κατά των "εμπάργκο", σας επισυνάπτω σχετική ανασκοίνωσή της πέρισυ, όταν το θέμα συζητιόταν στον ΟΗΕ.
Γενικά, κ. Φωτόπουλε, όμως, είναι άχαρη η συζήτηση για το τί δεν κάνει η ΔΑ. Άραγε, τα εργατικά συνδικάτα της Βρετανίας, στα οποία αναφέρεσθε, ασχολούνταν με όλα τα δικαιώματα και τις ανά τον κόσμο παραβιάσεις; Προφανώς όλες οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εξειδικεύονται, διότι καμιά
δεν μπορεί να δράσει 'ολιστικά", όπως απαιτείτε από την ΔΑ. Γράφετε:
"Είναι άραγε άσχετη με τη στάση αυτή της ΔΑ το γεγονός ότι η οργάνωση αυτή χρηματοδοτείται βασικά από τις μεσαίες και ανώτερες τάξεις στη Δύση που δεν διανοούνται βέβαια να θέσουν σε αμφισβήτηση το σημερινό σύστημα συγκέντρωσης πολιτικής και οικονομικής δύναμης στα χέρια των ολίγων
και απλώς εξεγείρονται για την παραβίαση των πολιτικών δικαιωμάτων (που δεν θέτει θέματα κοινωνικό-οικονομικου συστήματος) αδιαφορώντας για την κοινωνικό-οικονομική βάση των παραβιάσεων αυτών ; " (υπογρ. δική μου).
Τον καιρό του διπολισμού, η ΔΑ υφίστατο αυτήν ακριβώς την κριτική από τους φιλοσοβιετικούς κομμουνιστές. Δεν αμφισβητούσε το καπιταλιστικό σύστημα, υπέρ του κομμουνιστκού! Η ΔΑ πράττει σοφά να μην παίρνει θέση σε συστήματα, αλλά να καταγγέλει πράξεις. Θα έπεφτε στην παγίδα να μπλέξει με
ιδεολογίες και διάφορους " -ισμούς" (καπιταλισμός, κομμουνισμός, φασισμός κλπ.), ενώ τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι παραβιάσεις τους είναι ζητήματα πέρα από δικαιολογίες.
Επιστρέφω κ. Φωτόπουλε, στην πρόταση που σας έκανα. Εκτός της τακτικής στήλης μου στην ΑΥΓΗ κάθε Σάββατο για τα ανθρώπινα δικαιώματα, είμαι διευθυντής του ηλεκτρονικού περιοδικού "Δικαιωματικά", του "Ελληνικού Παρατηρητηρίου Ελσίνκι". Θα σας στείλω το 5ο τεύχος που κυκλοφορεί
σε λίγες μέρες. Η πρότασή μου είναι να δημοσιεύσουμε τον διάλογό μας αυτόν σε επόμενο τεύχος του περιοδικού και να καλέσουμε όσους/ες ενδιαφέρονται να παρέμβουν. Το θέμα είναι στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος και είναι κρίμα ο κόπος ο δικός μου και ο δικός σας να σπαταλώνται σε μια
συζήτηση που μένει μόνο μεταξύ μας. Τί λέτε;
Φιλικά
Διονύσης Γουσέτης
--------------------------------------------------------------------------------
Το γεγονός ακριβώς ότι η ΔΑ δεν έχει γενική θέση για τα "εμπάργκο» και ειδική θέση για αυτό στο Ιράκ, που έχει ήδη οδηγήσει σε μια διευρυνόμενη καταστροφή του Ιρακινού λαού, όπως προκύπτει άλλωστε ακόμη και από τα στοιχεία της υπό-επιτροπής του Συμβ. Ασφαλείας στα οποία αναφέρεται η ΔΑ,
είναι ενδεικτικό και επιβεβαιωτικό των θέσεων που διατύπωσα στα προηγούμενα γράμματα. Όπως είναι βέβαια γνωστό τα εμπάργκο επιβάλλονται από τις ελίτ των αναπτυγμένων δυτικών χωρών και όχι από αυτές χωρών όπως το ...Μπανγκλαντές. Ακόμη, το γεγονός ότι η ΔΑ μπροστά σε μια τέτοια
καταστροφή απλώς έβγαλε μια τυπική ανακοίνωση να υποστηρίξει τις προτάσεις της υπό-επιτροπής του Συμβ. Ασφάλειας και δεν διανοήθηκε να αναλάβει μια παγκόσμια εκστρατεία (σαν αυτή που έχει αναλάβει σήμερα για τη προστασία των πολιτικών δικαιωμάτων (έμμεσα των δικαιωμάτων στη γη που
άρπαξαν οι αποικιοκράτες προγονοί τους) μιας δράκας λευκών στη Ζιμπάμπουε είναι επίσης ενδεικτικό και επιβεβαιωτικό των θέσεων μου στο θέμα.
Και φυσικά, η σύγκριση των εργατικών συνδικάτων με την ΔΑ είναι άτοπη. Τα εργατικά συνδικάτα δεν ανέλαβαν ποτέ τη προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων ανά τον κόσμο αλλά απλώς την προστασία των δικαιωμάτων των μελών τους. Αντίθετα, η ΔΑ έχει ακριβώς αναλάβει το βαρύ καθήκον της
προστασίας των πανανθρώπινων δικαιωμάτων, το οποίο εκτελεί εντελώς επιλεκτικά και με βάση τις προδιαγραφές των δυτικών ελίτ. Η θεμελιώδης διάκριση που υιοθετεί μεταξύ των δικαιωμάτων που ‘προωθεί’ και αυτών για την παραβίαση των οποίων ‘αντιτίθεται’ είναι σχετικά ιδιαίτερα βολική
εφόσον επιτρέπει στην ΔΑ να μιλά μεν στη θεωρία για μια ‘ολιστική’ αντίληψη των δικαιωμάτων και στη πράξη ν αγωνίζεται μόνο για τα πολιτικά δικαιώματα, ‘ξεχνώντας’ το γεγονός ότι οι παραβιάσεις των πολιτικών δικαιωμάτων συχνά θεμελιώνονται σε προηγούμενες παραβιάσεις κοινωνικό-οικονομικών
δικαιωμάτων . Ήταν με αυτή την έννοια που μίλησα στο προηγούμενο γράμμα μου για την ανάγκη οι παραβιάσεις των δικαιωμάτων να κρίνονται σε σχέση με το κοινωνικό-οικονομικό θεσμικό πλαίσιο και όχι βέβαια γιατί περίμενα ότι μια εξ ορισμού φιλελεύθερη (με την κλασική έννοια) οργάνωση όπως η
ΔΑ θα έπρεπε να πάρει θέση εναντίον του επικρατούντος συστήματος το οποίο βέβαια παίρνει ως δεδομένο. Είναι άραγε ιδεολογία ότι οι παραβιάσεις των πολιτικών δικαιωμάτων (για τις οποίες αγωνίζεται η ΔΑ) συχνά θεμελιώνονται σε προγενέστερες παραβιάσεις κοινωνικό-οικονομικών
δικαιωμάτων (τις οποίες αγνοεί-βλ. Ζιμπάμπουε); Και είναι άραγε τυχαίο ότι αυτή ακριβώς είναι και η στάση των δυτικών ελίτ οι οποίες κόπτονται μεν για τις παραβιάσεις των πολιτικών δικαιωμάτων μερικών χιλιάδων ατόμων αλλά αγνοούν τις πολύ σημαντικότερες παραβιάσεις των κοινωνικό-οικονομικών
δικαιωμάτων (στις οποίες θεμελιώνονται τα ίδια τα προνομια τους) που αφορούν τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού της γης;
Συμπερασματικά, η ΔΑ ή θα πρέπει να κάνει πράξη τη θεωρητική θέση της ότι τα πολιτικά δικαιώματα είναι αδιαχώριστα από τα κοινωνικό-οικονομικά καθώς και αυτά που αφορούν την ποιότητα ζωής σε σχέση με το περιβάλλον, ή όσο εξακολουθεί να υποστηρίζει (‘για λόγους πρακτικούς’) τη διάκριση
μεταξύ δικαιωμάτων που ‘προωθεί’ και αυτών για τις παραβιάσεις των οποίων ‘αντιτίθεται’ θα υπόκειται στη βαριά κατηγορία ότι ουσιαστικα ‘παίζει το παιχνίδι’ των δυτικών πολιτικών και οικονομικών ελίτ, με τα συμφέροντα των οποίων συνήθως συμπίπτουν οι θέσεις των μεσαίων τάξεων που
επανδρώνουν και χρηματοδοτούν την οργάνωση αυτή.
Νομίζω όμως ότι το θέμα εξαντλήθηκε και οι εκατέρωθεν απόψεις έχουν ήδη γίνει σαφείς. Δεν θα είχα αντίρρηση να δημοσιευθεί ο διάλογος μας στο περιοδικό σας με την προϋπόθεση όμως ότι θα τονιζόταν πως η αλληλογραφία αυτή είναι αναγκαστικά πρόχειρη εφόσον στηριζόταν σε emails και ότι για μια
πληρέστερη αντίληψη σχετικά με τις απόψεις μου για τα ατομικά δικαιώματα οι αναγνώστες θα έπρεπε να προστρέξουν στο βιβλίο μου ‘Περιεκτική Δημοκρατία (Καστανιώτης, 1999) σελ. 413-17. Υποθέτω φυσικά ότι θα γίνει ένα στοιχειώδες editing για να μπουν τα γράμματα σε σωστή χρονολογική σειρά και ότι
θα μου στείλετε το συνολικό κείμενο πριν δημοσιευθεί για να το ελέγξω για τυχόν λάθη. Στη περίπτωση αυτή θα μπορούσαμε και εμείς να δημοσιεύσουμε την αλληλογραφία αυτή στην website του περιοδικού.
Φιλικά,
Τάκης Φωτόπουλος
--------------------------------------------------------------------------------
Η Νέα Τάξη και τα ατομικά δικαιώματα
Στο προηγούμενο άρθρο από τη στήλη αυτή (29/7) αναφέρθηκα στη δήθεν αυτονομία των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ), όπως η Διεθνής Αμνηστία και η Γκρινπις, από τις επιλογές των ελίτ--πράγμα που δημιούργησε και σχετικό αντίλογο από βασικό στέλεχος της πρώτης. Ετσι, στη κριτική που άσκησα για
τη στάση της ΔΑ στο θέμα της Ζιμπάμπουε, «όπου κόπτεται για τις παραβιάσεις των ατομικών δικαιωμάτων από τους Aφρικανούς καταληψίες της γης σε βάρος των λευκών γαιοκτημόνων που απέκτησαν τη γη ελέω... αποικιοκρατίας» ο επιστολογράφος μου έθεσε το ερώτημα «έχουν η οχι οι ελέω
αποικιοκρατίας γαιοκτημονες δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερια, εναντια ατην ανθαιρεσία; Αν ναι, η υπεράσπισή τους μπορει να συνιστά απόδειξη έλλειψης αυτονομϊας, δηλαδή απόδειξη εξάρτησης (από ποιους άραγε); Μηπως, αντίθετα, η παραλειψη της υπεράσπισης εiναι. ενδειξη ιδεολογικής
εξάρτησης»; Δεδομένου ότι από ό,τι φαίνεται, το θέμα της Ζιμπάμπουε θα πάρει γρήγορα εκρηκτικές διαστάσεις με την σχεδιαζόμενη αναγκαστική απαλλοτρίωση χωρίς αποζημίωση των κτημάτων που άρπαξαν οι αποικιοκράτες πριν ένα αιώνα, θ άξιζε να δούμε τις συγκεκριμένες παραβιάσεις των
ατομικών δικαιωμάτων στη χώρα αυτή, τη στάση ΜΚΟ όπως η Δ.Α. πάνω στο θέμα, καθώς και το γενικότερο θέμα των ατομικών δικαιωμάτων σε σχέση με τη Νέα Τάξη.
Οπως είχα υποστηρίξει και παλιότερα από τη στήλη αυτή, η ιδεολογία της Νέας Τάξης, η οποία έδωσε απτά δείγματα γραφής πέρυσι στο Κοσοβο, στηρίζεται στο δόγμα της ‘περιορισμένης κυριαρχίας’ σύμφωνα με το οποίο η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι μια καθολική αξία η οποία έχει
προτεραιότητα έναντι άλλων αξιών όπως αυτή της εθνικής κυριαρχίας. Την αρχή αυτή υποστήριξαν μετά πάθους τα αξιοθρήνητα Πράσινα κόμματα και σωρεία ‘αριστερών’ διανοουμένων, καθώς και διάφορες ΜΚΟ. Σήμερα η ΔΑ επανέρχεται καταγγέλλοντας τις παραβιάσεις των ατομικών δικαιωμάτων στη
Ζιμπάμπουε. Ομως, η καταγγελία αυτή δεν αφορά γενικά τις παραβιάσεις δικαιωμάτων στη χώρα αυτή αλλά επιλεκτικά μόνο αυτές από τους μαύρους καταληψίες. Θα ρωτούσε λοιπόν κανείς άραγε οι καταληψίες αυτοί δεν έχουν δικαίωμα στη ζωή; Και πως ακριβώς υποτίθεται ασκούν το δικαίωμα αυτό όταν
σήμερα 4.500 λευκοί γόνοι των αποικιοκρατών κατέχουν το 75% της εύφορης γης (περίπου 30% της συνολικής γης) ενώ οι 6 εκ μαύροι στριμώχνονται σε άγονες κοινοτικές γαίες που αντιπροσωπεύουν κάπου 41% της συνολικής γης;
Tο παραπάνω μάλιστα ερώτημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό όταν ληφθεί υπόψη ότι το ίδιο το καταστατικό της ΔΑ ρητά υποστηρίζει την αρχή ‘του αδιαιρέτου και της αλληλεξάρτησης όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών’ όπως ορίζονται στην Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων
Δικαιωμάτων. Όπως είναι γνωστό, η Διακήρυξη αυτή διακρίνει μεταξύ πoλιτικώv δικαιωμάτωv και ελευθεριώv και, απo τηv άλλη, oικovoμικώv, κoιvωvικώv και πoλιτιστικώv δικαιωμάτωv. Τα πολιτικά δικαιώματα βασίζονται στη κλασική φιλελεύθερη παράδοση, στoχεύoυv στov περιoρισμό της κρατικής εξoυσίας και
περιλαμβάνουν τις γvωστές ατoμικές ελευθερίες: ελευθερία λόγoυ και έκφρασης, σκέψης, επικoιvωvίας, συvάθρoισης, κίvησης κλπ καθώς και τα δικαιώματα πρoστασίας απo διακρίσεις, αυθαίρετη σύλληψη, βασαvιστήρια αλλά και τo δικαίωμα της ατoμικής ιδιoκτησίας. Αντίθετα, τα κοινωνικά και οικονομικά
δικαιώματα έχουν ιστoρική αφετηρία τη σoσιαλιστική παράδoση και στoχεύoυv στηv εξασφάλιση της ισότιμης συμμετoχής στηv παραγωγή και τη διαvoμή τoυ κoιvωvικoύ πρoιόvτoς. Στη κατηγoρία αυτή δικαιωμάτωv αvήκoυv, για παράδειγμα, τα δικαιώματα εργασίας, αμειβόμεvης άδειας, κoιvωvικής ασφάλισης, τo
δικαίωμα σε εvα βιoτικό επίπεδo πoυ εξασφαλίζει τηv υγεία και ευημερία τoυ εργαζόμεvoυ και της oικoγεvειας τoυ, τo δικαίωμα εκπαίδευσης κλπ.
Το σημείο εκκίνησης στη ‘δεύτερη γενιά’ των κοινωνικό-οικονομικών δικαιωμάτων ήταν η συνειδητοποίηση ότι η φιλελεύθερη αντίληψη διαχώριζε εντελώς τις ατομικές ελευθερίες από την κοινωνικό-οικονομική τους βάση, δηλαδή αγνοούσε τη δύναμη που δημιουργείται ως απόρροια της οικονομικής
θέσης. «Τα ίσα δικαιώματα», σύμφωνα με τον Μαρξ, «είναι επίσης αστικά δικαιώματα (με την έννοια ότι προϋποθέτουν την ανισότητα), επομένως, τα δικαιώματα αυτά, όπως κάθε δικαίωμα, είναι κατά το περιεχόμενό τους δικαιώματα της ανισότητας». Όμως τόσο οι ΜΚΟ όπως η ΔΑ, όσο και οι δυτικές ελίτ,
δείχνουν με τη καθημερινή πρακτική τους ότι δεν ασχολούνται με την εξαθλίωση στην οποία έχει οδηγηθεί η πλειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού στη σημερινή διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς. Ετσι, η καθημερινή καταπάτηση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων , τόσο στον Νότο όσο
και στον Βορρά, με τα εκατομμύρια των άνεργων, των άστεγων και των εξαθλιωμένων, δεν απασχολεί τις δυτικές ελίτ και τις διεθνείς ΜΚΟ όπως η ΔΑ, αλλά όλοι κόπτονται για την καταπάτηση των πολιτικών δικαιωμάτων-- στη συγκεκριμένη περίπτωση μιας δράκας λευκών στη Ζιμπάμπουε. Η ΔΑ μάλιστα
έχει φροντίσει να κατοχυρώσει και νομικίστικα την επιλογή αυτή διακηρύσσοντας στο καταστατικό της ότι υιοθετεί ως εντολή της ΝΑ ΠΡΟΩΘΕΙ την υιοθέτηση όλων των δικαιωμάτων αλλά ΝΑ ΑΝΤΙΤΙΘΕΤΑΙ σε σοβαρές παραβιάσεις μόνον των πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών. Ετσι, όλα αυτά τα
χρόνια δεν είχε λόγο (με τη βούλα μάλιστα του καταστατικού της!) να διαμαρτυρηθεί για την εξαθλίωση στην οποία ήταν καταδικασμένοι οι μαύροι της Ζιμπάμπουε αλλά σήμερα , όταν πια αναγκάστηκαν να καταφύγουν στη βία για ν απαιτήσουν το δικαίωμα στη ζωή, η ΔΑ και άλλες ‘ανθρωπιστικές’
οργανώσεις εξεγέρθηκαν και απαιτούν τον σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων των γόνων των αποικιοκρατών. Εάν μάλιστα οι ελίτ που ελέγχουν τη Νέα Διεθνή Τάξη είχαν ζωτικά συμφερεροντα στην Ζιμπάμπουε, ανάλογα με αυτά που είχαν στο Ιράκ η το Κοσοβο, δεν θα δίσταζαν να προχωρήσουν και στη
γενοκτονία του λαού της Ζιμπάμπουε, όπως έπραξαν και συνεχίζουν ατιμώρητα να πράττουν στο Ιράκ, ενώ οι διεθνείς ΜΚΟ δεν διανοούνται ν αρχίσουν μαζικές καμπάνιες για το μαζικό αυτό έγκλημα και περιορίζονται σε τυπικές διαμαρτυρίες !
Οι δικαιολογίες που προβάλλουν οργανώσεις όπως η ΔΑ για την επιλεκτική αυτή μεταχείριση των δικαιωμάτων είναι ότι η τακτική αυτή δήθεν οφείλεται σε ‘πρακτικούς λόγους’ που έχουν σχέση με το απαιτούμενο κόστος της έρευνας σε σχέση με τον προϋπολογισμό τους κλπ. Πράγμα που δημιουργεί
το ερώτημα μήπως η επιλογή να προστατεύουν στη πράξη μόνο τα πολιτικά δικαιώματα, δεν είναι τυχαία. Είναι άραγε άσχετη η επιλογή αυτή με τις αντίστοιχες επιλογές των δυτικών ελίτ που αγωνίζονται σήμερα για την παγκόσμια επικράτηση του συστήματος που ορίζουν ως ‘δημοκρατία’, δηλαδή του
συστήματος που εύστοχα χαρακτηρίστηκε από τον Καστοριαδη ‘φιλελεύθερη ολιγαρχία’; Eίναι τυχαίο ότι επιλέγουν να μην αντιτίθενται κατά των μαζικών παραβιάσεων των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων (ή των δικαιωμάτων στην ποιότητα ζωής που έχουν σχέση με την προστασία του
περιβάλλοντος) παρόλο που η παραβίαση των δικαιωμάτων αυτών αφορά την συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού της γης; Και είναι άσχετη η επιλογή αυτή με το γεγονός ότι η ίδια η παγκόσμια τάξη στηρίζεται στην συγκέντρωση οικονομικής δύναμης που δημιουργεί το σύστημα της οικονομίας της
αγοράς (και η αντιπροσωπευτική δημοκρατία); Δηλαδή, ένα σύστημα που οδηγεί, από τη μια μεριά, στην κοινωνική και οικονομική εξαθλίωση της πλειοψηφίας του παγκόσμιου πληθυσμού και, από την άλλη, στην αναπαραγωγή των προνομίων των ελίτ, αλλά και των προνομίων των μεσαίων τάξεων στη δύση οι
οποίες χρηματοδοτούν τις διεθνείς ΜΚΟ (ΔΑ, Γκρινπις κλπ). Η, για να το πούμε αλλιώς, ένα σύστημα που έχει καταδικάσει το φτωχότερο 20% του παγκόσμιου πληθυσμού να εισπράττει το 1% του παγκόσμιου εισοδήματος, ενώ το πλουσιότερο 20% εισπράττει το 86% --πράγμα που ανάγκασε ακόμη και τον ΟΗΕ να
διακηρύξει ότι η συγκέντρωση αυτή αποτελεί παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων!
(Eλευθεροτυπία, 12/8/2000)
--------------------------------------------------------------------------------
Η ιδεολογικοποίηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
του Διονύση Γουσέτη
Σε άρθρο του στην «Ελευθεροτυπία» (12/8/2000), ο κ. Τάκης Φωτόπουλος επιτίθεται για δεύτερη φορά, μετά από δημόσιο αντίλογό μου («Ε» 9/8/2000) σε άρθρο του («Ε» 29/7/2000) και εκτεταμένη μεταξύ μας αλληλογραφία, στη Διεθνή Αμνηστία, κατηγορώντας την για «δήθεν αυτονομία» [από τις Δυτικές κυβερνήσεις,
σημ. δική μου].
Αρχικά, ο κ. Φωτόπουλος αμφισβητεί την αρχή ότι «η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι μια καθολική αξία, η οποία έχει προτεραιότητα έναντι άλλων αξιών, όπως αυτή της εθνικής κυριαρχίας» και λοιδωρεί τα πράσινα κόμματα, τους «αριστερούς» [εισαγωγικά δικά του] διανοούμενους και
τις μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) που την υποστηρίζουν. Δικαιούμαι λοιπόν να υποθέτω ότι ο κ. Φωτόπουλος θα ευχόταν να μην καίγεται καρφάκι κανενός για τη γενοκτονία στην Τσετσενία, στη Σιέρρα Λεόνε, παλαιότερα στη Ρουάντα και στο Ανατολικό Τιμόρ, ακόμα παλαιότερα για τη σφαγή των
Εβραίων από το Χίτλερ. Όλες οι σφαγές αυτές έγιναν στα πλαίσια της «εθνικής κυριαρχίας».
Η αρχή, και όχι το δόγμα, της «περιορισμένης κυριαρχίας», σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαώματα, δεν είναι πρόσφατη, ούτε ανήκει στη λεγόμενη «Νέα Τάξη»(1). Είναι κτήμα της ανθρωπότητας, της διεθνούς κοινότητας, από τότε που, μετά το ολοκαύτωμα, έδωσε την υπόσχεση «Ποτέ πιά» και ψήφισε στον
ΟΗΕ την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και τα συναφή Διεθνή Σύμφωνα, τα οποία έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα για τις κυβερνήσεις που τα υπογράφουν και τα κυρώνουν. Η υπογραφή και η κύρωση των Συμφώνων και καμιά «Νέα Τάξη», είναι που θέτει προτεραιότητα στα ανθρώπινα
δικαιώματα, περιορίζοντας έτσι την εθνική κυριαχία. Και αυτό γίνεται με τη θέληση τόσο της κυβέρνησης όσο και της Βουλής κάθε χώρας. Είναι αυτός ο περιορισμός της «εθνικής κυριαρχίας» που νομιμοποιεί τις ΜΚΟ, όπως η Δ. Αμνηστία, να «χώνουν τη μύτη τους» στις παραβιάσεις ανθρωπίνων
δικαιωμάτων από κυβερνήσεις που δεν τηρούν την υπογραφή τους (στο όνομα της «εθνικής κυριαρχίας» και των «εθνικών συμφερόντων» συνήθως!) και από διεθνείς οργανισμούς που αδρανούν ή δρουν επιλεκτικά (για παρόμοιους λόγους: από κυβερνήσεις συντίθενται και αυτοί).
Στη συνέχεια, ο κ. Φωτόπουλος αναφέρεται στη Ζιμπάμπουε, όπου υποστηρίζει ότι η Δ. Αμνηστία «δεν καταγγέλλει γενικά τις παραβιάσεις δικαιωμάτων στη χώρα αυτή, αλλά επιλεκτικά μόνο αυτές από τους μαύρους καταληψίες». Ο κ. Φωτόπουλος, αν καλά κατάλαβα, ζει για μεγάλα διαστήματα στο Λονδίνο,
όπου η Δ. Αμνηστία έχει την έδρα της. Μια επίσκεψη λοιπόν στα γραφεία της θα τον πληροφορούσε ότι, τον καιρό που η Ζιμπάμπουε λεγόταν Ροδεσία και ήταν περίπου αποικία των Βρετανών, η Δ. Αμνηστία είχε αντιτεθεί σε παραβιάσεις δικαιωμάτων των μαύρων κατοίκων. Για παράδειγμα, αν διάβαζε την
ετήσια έκθεσή της του 1997 θα πληροφορούνταν πως η οργάνωση είχε καταγγείλει τα «ειδικά δικαστήρια» του τότε πρωθυπουργού Ίαν Σμιθ, που έστελναν στην εκτέλεση τους (μαύρους) κατοίκους κατά δεκάδες και πως η Δ.Α., μικρή τότε σε μέγεθος, είχε «υιοθετήσει» 460 κρατούμενους τον Μάιο του 1997. Αν
διάβαζε την ετήσια έκθεση του 1975, θα πληροφορούνταν ότι εκείνη τη χρονιά, η Δ.Α. είχε οργανώσει δύο εκστρατείες για τις παραβιάσεις στη χώρα αυτή, ότι είχε χαρακτηρίσει το καθεστώς Σμιθ «παράνομο», ότι είχε καταγγείλει τη βίαιη μετακίνηση 100.000 αφρικανών στα «προστατευμένα χωριά» που είχε
στήσει το καθεστώς για να εμποδίσει τη στρατολόγηση από τους αντάρτες, ότι είχε ερμηνεύσει την ανάπτυξη των τελευταίων ως «αύξουσα απογοήτευση των Αφρικανών για τη δυνατότητα ειρηνικής μετάβασης στη διακυβέρνηση με τον κανόνα της πλειοψηφίας», κλπ.
Σήμερα η Ζιμπάμπουε διοικείται τυπικά με αυτόν τον κανόνα και το καθεστώς Μουγκάμπε δολοφονεί εν ψυχρώ λευκούς. Αυτό καταγγέλλει η Δ.Α. Ο κ. Φωτόπουλος, όμως, ζητάει άλλο: να αναδείξει η Δ.Α. το δικαίωμα των καταληψιών -ανάμεσά τους βρίσκονται οι δολοφόνοι- για αναδασμό, για απόκτηση της (τεράστιας)
καλλιεργήσιμης γης, που τώρα συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια λευκών, χωρίς αποζημίωση. Η μεν Δ.Α. δεν παίρνει θέση σ’ αυτό το θέμα. Από τις πληροφορίες όμως φαίνεται ότι το θέμα του αναδασμού δεν είναι έτσι απλό ή καλύτερα απλοϊκό. Τον Φεβρουάριο που μας πέρασε, το καθεστώς έχασε, με ποσοστό
55%, δημοψήφισμα που είχε οργανώσει με το ερώτημα «ΝΑΙ ή ΟΧΙ στην απαλλοτρίωση των κτημάτων των λευκών;». Η πλειοψηφία που αποδοκίμασε την πρόταση, δεν αρνήθηκε, φυσικά, τα ιστορικά, κοινωνικά και εθνικά δίκαια επιχειρήματα μιας τέτοιας πράξης. Αρνήθηκε την άνιση διανομή των κτημάτων στη
νομενκλατούρα του πρώην Μαοϊκού Μουγκάμπε, που λυμαίνεται τη χώρα στα 20 χρόνια της εξουσίας της. Αρνήθηκε ότι η μιζέρια του 50% των ανέργων και του 70% του πληθωρισμού θα διορθωθεί με τις σφαγές των λευκών απογόνων των αποικιοκρατών, που τώρα είναι πολίτες της χώρας. Ο τερματισμός της
Σοβιετικής βοήθειας και κυρίως το παράδειγμα της γειτονικής Νοτιοαφρικανικής Ένωσης του Νέλσον Μαντέλα, συνέβαλαν στο να δείξουν στους κατοίκους ότι υπάρχουν τρόποι συνύπαρξης και κοινωνικής δικαιοσύνης, άλλοι από τις γενοκτονίες που συμβαίνουν στους βόρειους γείτονές τους της
περιοχής των μεγάλων λιμνών. Παρά την ήττα στο δημοψήφισμα, ο Μουγκάμπε προσπαθεί να προχωρήσει στις απαλλοτριώσεις με νόμο που ψήφισε η Βουλή «του». Αντιμετώπισε και αντιμετωπίζει μεγάλες απεργίες από ένα συνδικαλιστικό κίνημα που μοιάζει με αυτό της Πολωνέζικης «Αλληλεγγύης» του 1980.
Η παρακρατική βία των καταληψιών «βετεράνων της επανάστασης» δεν στρέφεται μόνο εναντίον των λευκών. Η Δ.Α. συνεχίζει να καταγγέλλει τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ανεξαρτήτως του χρώματος και της ιδεολογίας θυμάτων και θυτών.
Τέλος, ο κ. Φωτόπουλος καταγγέλλει ότι η επιλογή της Δ.Α. να αντιτίθεται μόνο σε παραβιάσεις των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων, τα δε οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα «απλώς» να τα προωθεί, ταυτίζεται με την επιλογή των «δυτικών ελίτ», όπως τις χαρακτηρίζει, και των μεσαίων
τάξεων στη Δύση, οι οποίες την χρηματοδοτούν.
Πρώτον, είναι παράλογο να απαιτεί κανείς από κάθε ΜΚΟ να δρα επί του σύμπαντος φάσματος των ανθρωπίνων δικαιοωμάτων. Η αμεροληψία και η αυτονομία της Δ.Α. κρίνονται από το πώς κάνει αυτό που κάνει και όχι από το τί δεν κάνει. Σε ποιά περίπτωση η Δ.Α. «έκανε το κορόιδο» σε επιλογές «δυτικών
ελίτ» που παραβίαζαν (και παραβιάζουν) τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα; Ή μήπως δεν υπάρχουν τέτοιες;
Δεύτερον, πιθανόν ο κ. Φωτόπουλος να μην γνωρίζει, αν και θα όφειλε μετά τις δύο καταγγελίες του, πως όταν η Δ.Α. λέει τη λέξη «προωθεί» αντί της λέξης «αντιτίθεται», εννοεί κυρίως ότι τα μέλη της σ’ όλον τον κόσμο δεν κάνουν δράση (υιοθεσίες κλπ.). Το διεθνές κέντρο όμως μέχρι σήμερα κάνει
τα εξής:
Καλεί με ανακοινώσεις τις κυβερνήσεις να εφαρμόζουν τα διεθνή πρότυπα που σχετίζονται με τα οικονομικά δικαιώματα (Π.χ. το Σύμφωνο για τα δικαιώματα του παιδιού).
Εμπλέκει στις εκστρατείες της τα οικονομικά δικαιώματα, τονίζοντας την αδιαιρετότητα. Διακηρύσσοντας π.χ. ότι δεν υπάρχει πραγματική ελευθερία έκφρασης ανθρώπων πεινασμένων και αντίστροφα, η διεκδίκηση του δικαιώματος στο φαγητό δεν είναι δυνατή χωρίς την ελευθερία έκφρασης.
Δημοσιεύει εκθέσεις που άπτονται των οικονομικών δικαιωμάτων, π.χ. για την κατάσταση των παιδιών στη Ν.Α. Ασία.
Τρίτον, στο χωριό μου λένε «μεγάλη μπουκιά φάε, μεγάλη κουβέντα μην πεις». Το περιεχόμενο της δουλειάς της Δ.Α. επεκτείνεται συνεχώς από το 1961 που ιδρύθηκε. Αν το επόμενο Συνέδριό της, τον Αύγουστο του 2001, αποφασίσει την επέκταση της αντιθετικής δουλεάς της Δ.Α. στα οικονομικά και
κοινωνικά δικαιώματα (ήδη προετοιμάζονται εισηγήσεις) τί θα γίνουν οι αναλύσεις του κ. Φωτόπουλου για την ταύτιση με τις «δυτικές ελίτ»;
Το σφάλμα του κ. Φωτόπουλου είναι, νομίζω, ότι προσπαθεί να ιδεολογικοποιήσει τα ανθρώπινα δικαιώματα και την υπεράσπισή τους. Αλλά τότε ακριβώς είναι που η δράση γίνεται επιλεκτική: εμφανίζονται οι «κακοί» και οι «καλοί» θύτες (που δεν πολυπειράζει αν κάνουν και καμιά στραβοτιμονιά)
και τα «καλά» και «κακά» θύματα (που δεν πολυπειράζει αν στραβοπάθουν, τόσα κακά που έκαναν). Η δράση για τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι το ακριβώς αντίθετο.
-------------------------------------------
(1) Ο όρος «Νέα Τάξη» που χρησιμοποιείται καθημερινά από διαφόρους, δεν έχει, όσο γνωρίζω, κανέναν επιστημονικό κοινά παραδεκτό ορισμό. Ποιά είναι η «Νέα Τάξη»;
(Δικαιωματικά, τεύχος 7, Οκτώβριος 2000)
--------------------------------------------------------------------------------
Η ιδεολογικοποίηση της ανισότητας
του Τάκη Φωτόπουλου
Ο κ. Γουσέτης αναφέρεται στο ‘σφάλμα’ μου να προσπαθώ να ιδεολογικοιποιησω τα ανθρώπινα δικαιώματα και την υπεράσπιση τους. Επειδή είναι προφανές ότι πολλά απο τα σημεία που μου καταμαρτυρεί οφείλονται στη θεμελιακή διαφορα μεταξύ μας ως προς τη φιλοσοφική σημασία των ανθρώπινων
δικαιωμάτων θα προσπαθήσω αρχικά ν αναφερθώ σύντομα σε αυτό το θέμα, απαντώντας έτσι και στα σχετικά σημεία που θίγει, και στη συνέχεια θ’αναφερθώ στα υπόλοιπα επί μέρους σημεία της απάντησης του.
Όπως προσπάθησα να υποστηρίξω στο βιβλίο μου Περιεκτική Δημοκρατία(1) η ανάγκη υπεράσπισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων ανακύπτει μόνο σε μορφές κοινωνικής οργάνωσης όπως η σημερινή οπου η πολιτεία και η οικονομία είναι διαχωρισμένες από την κοινωνία. Στη περίπτωση της α-κρατικής
δημοκρατίας (μερική περίπτωση τέτοιας δημοκρατίας ήταν η κλασική Αθηνα) δεν υπήρχε διαχωρισμός μεταξύ κοινωνίας και πολιτείας, όπως, αντίστοιχα δεν υπήρχε διαχωρισμός μεταξύ κοινωνίας και οικονομίας στις μορφές οικονομικής οργάνωσης πριν την εισαγωγή της οικονομίας της αγοράς, δυο
αιώνες πριν. Στις περιπτώσεις αυτές δεν ανακύπτει καν η ανάγκη ύπαρξης και υπεράσπισης ατομικών δικαιωμάτων εφόσον τα μεν πολιτικά δικαιώματα, όπως τα εμπνεύστηκαν οι θεωρητικοί της φιλελεύθερης παράδοσης, έχουν ως ρητό τους στόχο τον περιορισμό της κρατικής εξουσίας, ενώ τα
κοινωνικοοικονομικά δικαιώματα, όπως τα οραματίστηκαν οι αντίστοιχοι θεωρητικοί της σοσιαλιστικής παράδοσης, έχουν ως ρητό στόχο τους την κάλυψη βασικών αναγκών όπως η απασχόληση, η υγεια, η εκπαίδευση κλπ που αδυνατεί να καλύψει η οικονομία της αγοράς για ολόκληρο τον πληθυσμό. Και
στις δύο περιπτώσεις, η ανάγκη ύπαρξης και υπεράσπισης των δικαιωμάτων ανακύπτει από την ανισοκατανομη της πολιτικής και οικονομικής εξουσιας/δυναμης την οποία συνεπάγεται ο διαχωρισμός της κοινωνίας από την πολιτεία και την οικονομία και η συνακόλουθη συγκέντρωση πολιτικής και
οικονομικής εξουσιας/δυναμης στα χέρια μερικών κοινωνικών ομάδων.
Η ίδια επομένως η υπεράσπιση των ατομικών δικαιωμάτων όχι μόνο δεν είναι από-ιδεολογικοποιημενη, όπως υποθέτει ο κ. Γουσετης, εφόσον προϋποθέτει το υπάρχον κοινωνικό-οικονομικό σύστημα που παράγει και αναπαράγει την συγκέντρωση εξουσιας/δυναμης αλλά και αποτελεί ιδεολογικοποιηση (με
την έννοια της δικαιολόγησης) της ανισότητας. Σε μια περιεκτική δημοκρατία που θα εξασφάλιζε την ισοκατανομή της πολιτικής και οικονομικής δύναμης μεταξύ όλων των πολιτών δεν θα ετίθετο καν θέμα ύπαρξης και υπεράσπισης ατομικών δικαιωμάτων αλλά απλώς θέμα θεσμοθέτησης των
απαραίτητων ασφαλιστικών δικλείδων(2) ώστε οι μειοψηφίες, «ακόμα και του ενός», να προστατεύονται από τις πλειοψηφίες με στόχο την αποτροπή της καταπίεσης με βάση το φύλο, τη φυλή, την εθνότητα κλπ.
Σε αυτή την προβληματική, μολονότι τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν κατακτήσεις των λαών στο υπάρχον κοινωνικοοικονομικό σύστημα, δεν παύει η προστασία τους ν αποτελεί ‘παραχώρηση’ από τις ελίτ οι οποιες συγκεντρώνουν στα χέρια τους την πολιτική και οικονομική εξουσία. Αυτό
σημαίνει πως ο,τιδηποτε ‘φασαρία’ και αν κάνει η ΔΑ ή παρόμοιες ΜΚΟ η προστασία των δικαιωμάτων αυτών θα είναι πάντα επιλεκτική. Δηλ. εκείνα μόνο τα δικαιώματα θα τυχαίνουν αποτελεσματικής προστασίας με τα οποία συμπίπτουν οι επιλογές και προτεραιότητες των ελίτ. Ακόμη, δεδομένου της
ταξικής σύνθεσης των μελών των ΜΚΟ όπως η ΔΑ, που κατά κανόνα αποτελούνται από μέλη των μεσαίων τάξεων των οποίων οι επιλογές και προτεραιότητες συνήθως συμπίπτουν με αυτές των ελίτ, είναι φυσικό ότι όχι μόνο η πολιτική των ελίτ για τα δικαιώματα, αλλά και αυτή των ΜΚΟ, θα είναι επίσης
επιλεκτικές. Έτσι μπορεί κανένας να είναι σίγουρος ότι η ΔΑ δεν θα καταδικάσει ποτέ (ακόμη και αν επεκτέινει την αντιθετική πολιτική της στα κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα που αναφέρει ο κ Γουσετης) τις ίδιες τις οικονομικές πολιτικές --και συνακόλουθα τις οικονομικές δομές-- που
δημιουργούν πεινασμένους, άνεργους και άστεγους ανά τον κόσμο (πράγμα που δεν είναι θέμα ’ιδεολογίας’ εφόσον εύκολα μπορεί να δειχτεί ποιές πολιτικές, και πώς, έχουν αυτά τα αποτελέσματα). Ή για να είμαστε και πιο επίκαιροι, μια και με ερωτά πότε η ΔΑ ‘έκανε το κορόιδο’ για παραβιάσεις
των ατομικών δικαιωμάτων, η ΔΑ ποτέ δεν καταδικασε το κράτος του Ισραήλ, με ανάλογους όρους και ένταση, όπως με αυτούς που καταδίκασε το Ιράκ η τη Γιουγκοσλαβία του Μιλόσεβιτς, για την πολιτική απαρτχάιντ που απο την ιδρυση του εφαρμόζει κατά των Ισραηλινών Αράβων, για την πολιτικη του
Ραμπίν να σπάζονται τα χέρια των πετροβολητών στην ιντιφάντα, η για τις σημερινές κτηνώδεις και εσκεμμένες δολοφονίες άοπλων παιδιών(3), ουτε ζητησε ποτέ να παραπεμφθει ο Σαρον ως εγκληματιας απολεμου για τη σφαγη στα προσφυγικα στρατοπεδα, όιπως ζητούσε και ζητεί φορτικά τη παραπομπη
του Μισοσεβιτς, επειδη το ίδιο απαιτουν και οι δυτικες ελιτ. Προφανως, η υποστηριξη του φιλο-Ισραηλινου λομπι και των μελών της ΔΑ που επηρεάζονται από αυτό ειναι σημαντικοτερη! Όλα αυτά αποτελούν επιλογές και προτεραιότητες που εξηγούνται με βάση την παραπάνω προβληματική και κάθε
άλλο παρά είναι τυχαίες, ιδιαίτερα μάλιστα όταν ακολουθούν ένα συστηματικό υπόδειγμα.
Αλλά ας έλθουμε τώρα στα σημεία που θίγει ο κ. Γουσετης στο άρθρο του. «Η αρχή, και όχι το δόγμα, της «περιορισμένης κυριαρχίας», σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν είναι πρόσφατη ούτε ανήκει στη λεγόμενη «Νέα Τάξη»», μας διαφωτίζει ο κ . Γουσετης. Προφανώς, δεν θα άκουσε ποτέ ότι το
δόγμα αυτό διατυπώθηκε για πρώτη φορά επίσημα από τον Βρετανό πρωθυπουργό Τ. Μπλερ (ο οποίος το τόνισε ότι αποτελεί νέο δόγμα στις σχέσεις των κρατών) σε ομιλία του στο Σικάγο, ακριβώς πριν τη συνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στην Ουασιγκτον, τον Απρίλη του 1999. Ούτε φαίνεται άκουσε ότι στη συνεχεια
το νέο δόγμα υιοθετήθηκε πλήρως από το ‘νεο’ ΝΑΤΟ, στο άρθρο 20 της νέας ‘στρατηγικής αντίληψης’ που υιοθέτησε, το οποίο ουσιαστικά ανατρέπει τον Χάρτη του ΟΗΕ που δηλώνει ρητά ότι κανένα σημείο του ‘δεν εξουσιοδοτεί τα Ηνωμένα Έθνη να επεμβαίνουν σε ζητήματα που βρίσκονται
ουσιαστικά στην εσωτερική δικαιοδοσία οποιουδήποτε κράτους… εκτός εάν το Συμβούλιο Ασφαλείας κρίνει ότι υφίσταται απειλή κατά της ειρήνης, διατάραξη της ειρήνης ή επιθετική ενέργεια.» Υποθέτω ακόμη ότι ο κ. Γουσετης δεν γνωρίζει ότι στη Συνδιάσκεψη του Σαν Φραντσίσκο κατά την οποία
ιδρύθηκαν τα Ηνωμένα Έθνη είχε ρητά απορριφθεί πρόταση για τη διασφάλιση της προστασίας και της προώθησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ακόμη και σε βάρος της εθνικής κυριαρχίας, δηλ. πρόταση ‘περιορισμένης κυριαρχίας’. Γιατι; Διοτι ακριβως η παλιά διπολική Τάξη δεν επέτρεπε τη
μονοκρατορία που απολαμβάνει σήμερα η Δύση και η οποία της δίνει τη δυνατότητα να ορίζει όπως αυτή θέλει πότε παραβιάζονται τα ατομικά δικαιώματα και ανάλογα να επεμβαίνει, με τη συμπαράσταση των ΜΚΟ που παρέχουν και το ιδεολογικό κάλυμμα για τις επεμβάσεις αυτές. Ομως, ο κ. Γουσέτης
αμφισβητεί την έννοια, ακόμη και την ίδια την ύπαρξη, της Νέας Τάξης που αντιστοιχεί στη νέα πραγματικοτητα της παγκοσμιοποιημενης οικονομίας της αγοράς, πραγμα για το οποίο δεν μπορώ να επεκταθώ στον περιορισμενο αυτο χωρο και θα πρέπει να παραπέμψω τον αναγνώστη σε σχετική μου
πρόσφατη ερευνητική δουλιά(4).
Τέλος, σχετικά με τις παραβιάσεις των δικαιωμάτων στη Ζιμπάμπουε, είναι προφανές από την ανταλλαγή μας ότι δεν κατηγορούσα τη ΔΑ για επιλεκτική αναφορά στις παραβιάσεις των πολιτικών δικαιωμάτων μονο των λευκών, αλλά στο γεγονός ότι τόσα χρόνια ποτέ η ΔΑ δεν ενδιαφέρθηκε για τη
παραβίαση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων των μαύρων εξαιτίας της αποικιοκρατίας (πράγμα που οδήγησε και στη σημερινή έκρηξη τους), διοτι οι παραβιάσεις αυτές δεν ενέπιπταν στο καταστατικό της! Και αυτό, όταν τόνισα ότι το πρόβλημα της κάθε ΜΚΟ σαν την ΔΑ είναι, ακριβώς, οι
ίδιες οι καταστατικές αρχές τους, οι οποίες, επίσης, τυχαίνειι να προσδιορίζονται με βάση τις πρωταρχικές επιλογές των ελίτ. Το ίδιο το γεγονός ότι η ΔΑ, όπως αναφέρει ο κ. Γουσετης, δεν παίρνει θέση στο θεμα του αναδασμού είναι δηλωτικό των παραπάνω επιλογών, παρόλο που το θέμα δεν είναι
βέβαια έτσι απλοϊκό όπως υποθέτει, δηλ. θέμα αναδασμού, αλλά θέμα των αιτιών της σημερινής παραβίασης των πολιτικών δικαιωμάτων των λευκών--πραγμα που παραπέμπει στην προηγούμενη, επί δεκαετίες, καταπάτηση των κοινωνικών οικονομικών δικαιωμάτων των μαύρων. Και φυσικά το καθεστώς
Μουγκαμπε, ο τρόπος που διανέμει την γη την οποία απαλλοτριώνει, οι δολοφονίες που οργανώνει κλπ είναι θέματα που δεν με αφορούν διότι δεν ανέλαβα ποτέ την υποστήριξη του καθεστώτος αυτού αλλά απλώς αναφέρθηκα στο λαϊκό κίνημα (το οποιο προφανώς εκμεταλλεύεται το καθεστώς Μουγκαμπε)
και στην εξέγερση των κατατρεγμένων, μετά από τόσα χρόνια συσσωρευμένης αδικίας, η οποία είναι βέβαια φυσικό να οδηγήσει (όπως κάθε λαϊκή εξέγερση) και σε ‘παράνομες’ βιαιότητες. Όμως, οι βιαιότητες αυτές, για τις οποίες κόπτεται σήμερα η ΔΑ, ωχριούν --τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά--
μπροστα στις μακρόχρονες ‘νόμιμες’ βιαιότητες’ της αποικιοκρατίας.
Ελπίζω τα παραπάνω να έκαναν σαφές ότι οι διαφορές μου με τον κ. Γουσετη ξεκινούν από ριζικά διαφορετικες φιλοσοφικές τοποθετήσεις στο θέμα--και όχι από κάποια απόπειρα μου να ιδεολογικοποιησω τα ατομικά δικαιώματα, όπως απλοικά το θέτει-- και ότι η χρήσιμη αυτή ανταλλαγή θα βοηθήσει τον
αναγνώστη να συνάγει μια ξεκάθαρη ιδέα πανω στις διαφορές αυτές.
(1) Περιεκτικη Δημοκρατια (Καστανιωτης 1999), κεφ 5-6
(2) Στο ιδιο, σελ. 413-17
(3) βλ Suzanne Goldenberg, Γκαρντιαν, 5/10/00
(4) βλ. Η Νεα Ταξη στα Βαλκανια, Σταχυ, 1999
(Δικαιωματικά, τεύχος 8, Νοέμβριος 2000)
--------------------------------------------------------------------------------
Η απο-ιδεολογικοποίηση της ιδεολογικοποίησης
του Διονύση Γουσέτη
Ο διάλογος με τον κ. Φωτόπουλο γίνεται όλο και πιο δυσχερής. Διότι, τί μπορεί να αντιτείνει κανείς στην άποψη ότι «στην κλασσική Αθήνα δεν υπήρχε διαχωρισμός μεταξύ κοινωνίας και πολιτείας» και ότι σ’ αυτή την περίπτωση «δεν ανακύπτει καν η ανάγκη ύπαρξης και υπεράσπισης ατομικών
δικαιωμάτων»; Η «Πολιτεία» των Αθηναίων, αν με τον όρο αυτό ορίσουμε τους μετέχοντες στη λήψη των αποφάσεων, περιοριζόταν -στην ιδανική περίπτωση- σε μια ελίτ 10.000 ατόμων, μιάς κοινωνίας 100.000 ατόμων. Τα υπόλοιπα άτομα δεν είχαν δικαίωμα καν στη ζωή. Είναι παράξενο να προσπαθεί να μας πείσει
ο κ. Φωτόπουλος ότι η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι σήμερα χειρότερη από εκείνην πριν 2.500 χρόνια.
Επίσης, είναι παράξενο να προσπαθεί να μας πείσει ότι «η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων(...) αποτελεί ιδεολογικοποίηση -με την έννοια της δικαιολόγησης- της ανισότητας». Μας λέει δηλαδή, ότι οι υπερασπιστές των δικαιωμάτων είναι απολογητές (γιατί όχι και θιασώτες;) της ανισότητας.
Κανένα θεωρητικό περιτύλιγμα, απ’ αυτά που χρησιμοποιεί ο κ. Φωτόπουλος, δεν μπορεί να πείσει τον καλοπροαίρετο αναγνώστη. Διότι οι (γνήσιοι) υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν εξομοιώνονται με τις κυρίες που οργανώνουν φιλάνθρωπα τέϊα, με διοχέτευση των εισπράξεων σε
επιλεγμένες ομάδες «αναξιοπαθούντων», όπως προσπαθεί να τους εμφανίσει. Ούτε ταυτίζονται με τις μεσαίες τάξεις «των οποίων οι επιλογές και προτεραιότητες ταυτίζονται με εκείνες των ελίτ». Αντίθετα, είναι άτομα που η κοινωνία -ιδιαίτερα οι μεσαίες τάξεις- προσπαθεί να θέσει στο
περιθώριο, επειδή αυτά που υπερασπίζονται είναι πράγματα αντιδημοφιλή. Ποιός χειροκροτήθηκε απ’ την κοινωνία ή από τη μεσαία τάξη, ποιός προωθήθηκε από τους ελίτ, επειδή υπερασπίστηκε τα δικαιώματα των Τούρκων της Θράκης, των «ανύπαρκτων» (Σλαβο)Μακεδόνων της Φλώρινας, των «εγκληματιών»
Αλβανών μεταναστών, των «γύφτων» κλπ. (για να μείνω μονάχα σε μερικά ζητήματα της χώρας μας), και δεν εισέπραξε την απομόνωση, αν όχι το ανάθεμα -ενίοτε και την ποινική δίωξη- από την Πολιτεία και την ελληνική κοινωνία;
Εκείνο που απαιτεί από τη Διεθνή Αμνηστία ο κ. Φωτόπουλος, είναι να καταδικάσει «τις ίδιες τις οικονομικές πολιτικές -και συνακόλουθα τις οικονομικές δομές- που δημιουργούν πεινασμένους, άνεργους και άστεγους ανά τον κόσμο». Ισχυρίζεται ότι αυτό δεν είναι θέμα ιδεολογίας «εφ’ όσον
εύκολα μπορεί να δειχτεί ποιές πολιτικές, και πώς, έχουν αυτά τα αποτελέσματα».
Η ΔΑ, κ. Φωτόπουλε, έχει επανειλημμένα καταδείξει και καταδικάσει πολιτικές κυβερνήσεων, πολυεθνικών εταιρειών, ακόμα και διεθνών οργανισμών, που έχουν ως αποτέλεσμα την παραβίαση, όχι μόνο των κοινωνικών δικαιωμάτων, στα οποία έχετε αποκλειστική αδυναμία, αλλά και των ατομικών και
πολιτικών. Όποιος παρακολουθεί τη Σαββατιάτικη στήλη μου στην «Αυγή», το έχει διαπιστώσει.
Άλλο πράγμα θέλετε όμως. Θέλετε να καταδικάσει η ΔΑ τις οικονομικές δομές. Ζητάτε να υποστηρίξει ένα καθεστώς «που θα εξασφάλιζε την ισοκατανομή της πολιτικής και οικονομικής δύναμης μεταξύ όλων των πολιτών». Σε χιλιάδες τόνους αριθμεί το βάρος των βιβλίων που διατύπωσαν ποικίλες
ιδεολογίες γι’ αυτό το θέμα. Υπήρξε και το πείραμα του κομμουνισμού, που απέτυχε. Και σεις ζητάτε από τη Διεθνή Αμνηστία να ταυτιστεί με μία από τις αναπότρεπτα ιδεολογικές «κριτικές της πολιτικής οικονομίας». Και ισχυρίζεσθε ότι αυτό δεν είναι θέμα ιδεολογίας!
Για να υποστηρίξετε, μάλιστα, ότι τα μέλη της ΔΑ επηρεάζονται από το φιλο -Ισραηλινό λόμπυ, αφού δεν μπορείτε να αρνηθήτε τις αναρίθμητες καταδίκες του Ισραήλ από την οργάνωση αυτή, καταφύγατε στο σόφισμα ότι οι καταδίκες δεν έχουν τους «ανάλογους όρους και ένταση», με εκείνες του Ιράκ ή
του Μιλόσεβιτς. Και για να το τεκμηριώσετε, στιγματίζετε την ΔΑ, διότι δεν ζήτησε, όπως έκανε για τον Μιλόσεβιτς (και τον Πινοσέτ), την παραπομπή του Σαρόν, ως εγκληματία πολέμου, ενώπιον ενός διεθνούς δικαστηρίου, το οποίο όμως είναι ανύπαρκτο. Δεν φταίει η ΔΑ κ. Φωτόπουλε, που ο ΟΗΕ δεν
δημιούργησε (ακόμα) το διεθνές ποινικό δικαστήριο, κυρίως λόγω της αντίδρασης των ΗΠΑ. Η ΔΑ έκανε και κάνει ό,τι μπορεί για τη δημιουργία του. Στο μεταξύ, όπου υπάρχει αρμόδιο δικαστήριο, εισηγείται την παραπομπή σ’ αυτό των παραβιαστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περιλαμβανομένων των
υπευθύνων του ΝΑΤΟ για φόνους αμάχων στη Γιουγκοσλαβία.
Για να αμφισβητήσει τη θέση μου, ότι η αρχή της «περιορισμένης εθνικής κυριαρχίας» σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, είναι παλαιότερη από τη μετα -ψυχροπολεμική «Νέα Τάξη», ο κ. Φωτόπουλος με παραπέμπει στην ιδρυτική Συνδιάσκεψη του ΟΗΕ στο Σαν Φρανσίσκο. Έγιναν όμως και άλλες
ολομέλειες του ΟΗΕ: αυτές που ενέκριναν την Οικουμενική Διακήρυξη και τις -δεσμευτικές για τις κυβερνήσεις- διεθνείς συμβάσεις για την προστασία των δικαιωμάτων. Υπάρχουν και άλλοι διεθνείς οργανισμοί, με αποφάσεις πριν τη λήξη του ψυχρού πολέμου. Για παράδειγμα, η ελληνική κυβέρνηση
κάθισε αυτό το μήνα (Οκτώβριος) στο εδώλιο του κατηγορουμένου από τον ΟΑΣΕ, για θέματα ελευθερίας της έκφρασης, διακρίσεις σε βάρος ευάλωτων κοινωνικών ομάδων κλπ. Του-χρόνου θα καθήσει στο εδώλιο από τον ΟΗΕ, για θέματα φυλετικών διακρίσεων και βασανιστηρίων. Έχει καταδικαστεί
επανηλειμμένα σε χρηματική ποινή από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για θέματα θρησκευτικής ελευθερίας και όχι μόνο. Ή μήπως όλα αυτά δεν αποτελούν περιορισμό της «εθνικής κυριαρχίας»;
Τελειώνοντας το άρθρο του, ο κ. Φωτόπουλος μας λέει ότι οι δολοφονίες που οργανώνει το καθεστώς Μουγκάμπε στη Ζιμπάμπουε δεν τον αφορούν, διότι ποτέ δεν το υπερασπίστηκε, αλλά ότι οι βιαιότητες του καθεστώτος «ωχριούν -τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά- μπροστά στις μακροχρόνιες ‘νόμιμες’
βιαιότητες της αποικιοκρατίας». Είτε λοιπόν οι ωχριούσες βιαιότητες του Μουγκάμπε παίρνουν ιδεολογικό συγχωροχάρτι από τον κ. Φωτόπουλο, είτε το θέμα οφείλει να τον αφορά. Όπως οφείλουν να τον αφορούν και τα θέματα της ελληνικής κοινωνίας που ανέφερα παραπάνω, για τα οποία δεν
αντιλήφθηκα να έχει ασχοληθεί ποτέ. Ας με διαψεύσει αν σφάλλω.
(Δικαιωματικά, τεύχος 8, Νοέμβριος 2000)
--------------------------------------------------------------------------------
Η ιδεολογικοποίηση της ανισότητας (Μέρος δεύτερον)
Του Τάκη Φωτόπουλου
Πράγματι ο διάλογος με τον κ. Γουσέτη γίνεται δυσχερής, αν και όχι φυσικά για τον λόγο που επικαλείται αλλά γιατί, θέλω να ελπίζω απο άγνοια, παραποιεί τις απόψεις μου. Θα προσπαθήσω λοιπόν γι άλλη μια φορά -ελπίζω τελευταία-να εξηγήσω την άποψη μου απαντώντας ενα προς ενα στα επιχειρήματα
του.
Αρχικά διερωτάται ο κ Γουσέτης τι μπορεί να αντιτείνει κανείς στην άποψη μου ότι «στην κλασσική Αθήνα δεν υπήρχε διαχωρισμός μεταξύ κοινωνίας και πολιτείας» όπου επομένως «δεν ανακύπτει καν η ανάγκη ύπαρξης και υπεράσπισης ατομικών δικαιωμάτων», προσφεύγοντας στο χιλιοειπωμένο
επιχείρημα ότι η πλειοψηφία των κατοίκων της Αθήνας (παρόλο που οι αριθμοί που αναφέρει δεν ανταποκρίνονται στην ιστορική πραγματικότητα) δεν μετείχαν στις δημοκρατικές διαδικασίες. Όμως πρώτος εγώ μίλησα για ΜΕΡΙΚΗ δημοκρατία στην κλασική Αθήνα. Και ήταν μερική, όπως εξηγώ στο βιβλιο
Περιεκτική Δημοκρατία, οχι μονο με την έννοια ότι δεν μετείχαν σε αυτή όλοι οι κάτοικοι των Αθηνών αλλά και διότι ήταν μονο πολιτική δημοκρατία, οχι και οικονομική. Αλλα, όσον αφορά την πρώτη έννοια του μερικού χαρακτήρα της Αθηναϊκής Δημοκρατιας που ενδιαφέρει τον κ Γουσέτη, προφανώς
ξεχνά ότι το ίδιο μερικός ήταν ο χαρακτήρας και των δυτικών ‘δημοκρατιών’ μέχρι πριν εκατό περίπου χρόνια (για να μην αναφέρω την ελληνική περίπτωση που άργησε ακόμη μισό αιώνα) όταν αναγνώρισαν πολιτικά δικαιώματα στις γυναίκες, δηλ. τον μισό πληθυσμό, Όμως όταν θέλουμε να κάνουμε
σοβαρές συγκρίσεις θα πρέπει κ. Γουσέτη να συγκρίνουμε όμοια πράγματα, πράγμα που (υποθέτω απο άγνοια) δεν κάνετε. Εγώ συνέκρινα τη θεση του Αθηναίου πολίτη στη κλασική Αθήνα με αυτή του σύγχρονου πολίτη και απο τη σύγκριση αυτή ειναι προφανές ότι η ελευθερία και η αυτονομία που
απολάμβανε ο Αθηναίος πολίτης (ο οποίος κυριολεκτικά συναποφάσιζε για την τύχη του) δεν έχει καμία σύγκριση με την ‘ελευθερία’ που έχει σημερα ο αντίστοιχος πολίτης να επιλέγει τα αφεντικά του κάθε τέσσερα χρόνια και να έχει και κάποια ατομικά δικαιώματα για να μπορεί (όποτε μπορεί) να
ελέγχει την άσκηση της εξουσίας επάνω του. Αυτό δηλ. που δεν αντιλαμβάνεται ο κ Γουσετης και οι παρόμοια σκεφτόμενοι φιλελεύθεροι ειναι ότι τα τελευταία 2500 χρόνια δεν έγιναν οι άνθρωποι πιο ελεύθεροι απο ό,τι ήταν (στο πολιτικό επίπεδο) οι Αθηναίοι πολίτες. Αυτό που έγινε ήταν ότι επήλθε
μια ‘εξίσωση προς τα κάτω’ δηλ. επεκτάθηκε η αντιπροσωπευτική ‘δημοκρατία’ --και τα ατομικά δικαιώματα που ειναι απαραίτητα συμπληρώματα της-- σε όλους και οχι μια ‘εξίσωση προς τα πανω’ που προϋπέθετε την υιοθέτηση μιας ευρύτερης έννοιας του πολίτη απο αυτή που χρησιμοποιούσαν στη
κλασική Αθήνα. Στη περίπτωση αυτή, όπως ανάφερα και στο άρθρο μου, δεν θα ετίθετο θέμα ατομικών δικαιωμάτων αλλα ασφαλιστικών δικλείδων που θα προστάτευαν και τη μειονότητα του ενός απο τις συλλογικές αποφάσεις.
Στη συνέχεια ο κ. Γουσετης εξεγείρεται με τη θεση μου ότι «η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων(...) αποτελεί ιδεολογικοποίηση -με την έννοια της δικαιολόγησης- της ανισότητας». Όμως στο άρθρο μου τόνιζα ότι ‘ η ανάγκη ύπαρξης και υπεράσπισης των δικαιωμάτων ανακύπτει από την
ανισοκατανομη της πολιτικής και οικονομικής εξουσιας/δυναμης την οποία συνεπάγεται ο διαχωρισμός της κοινωνίας από την πολιτεία και την οικονομία και η συνακόλουθη συγκέντρωση πολιτικής και οικονομικής εξουσιας/δυναμης στα χέρια μερικών κοινωνικών ομάδων’. Και ερωτώ. Ειναι ή όχι
αλήθεια ότι η ΔΑ υιοθετεί όλα τα παραπάνω;
Από το Indymedia
|
|
