Ο ΒΑΓΚΝΕΡ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ

«…μόνο η επανάσταση μπορεί να γεννήσει εκ νέου, μέσα από τα σπλάχνα της, ωραιότερο, ευγενέστερο και παγκόσμιο…»

Ένα εξαιρετικό βιβλίο κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες με τίτλο: «Ρίχαρντ Βάγκνερ, το Καθαρά Ανθρώπινο». Είναι το βιβλίο του ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΑΝΙΑΤΗ εκδόσεις Πολύτροπον στο πλαίσιο της σειράς Θεωρία – Ιδέες, που αναπλάθει ολόκληρη την εποχή του Ρ. Βάγκνερ και μελετά τα κοινωνικά, πολιτικά, φιλοσοφικά και αισθητικά ρεύματα που καθόρισαν την πορεία του συνθέτη και εξηγούν τις αντιφάσεις του. Είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον και επίκαιρο έργο που μας το παρουσιάζει ο συνεργάτης μας ΘΑΝΑΣΗΣ ΣΚΑΜΝΑΚΗΣ.

{ Ο Γιώργος Μανιάτης γράφει, μεταξύ πολλών άλλων, στην εισαγωγή του βιβλίου: «(…0 Παρενέβαινε στα κεντρικά αισθητικά και κοινωνικοπολιτικά ζητήματα της εποχής. Όχι μόνο θεωρητικά αλλά και πρακτικά, με την προσωπική του συμμετοχή. Δύο τέτοιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις ήταν η εξέγερση του 1849 στη Δρέσδη, όπου έλαβε ενεργό μέρος – κάτι που του στοίχισε δωδεκαετή εξορία από τη Γερμανία, και ο άτυπος, πλην αποφασιστικός ρόλος του ως φίλος του Λουδοβίκου της Βαυαρίας.

(…) Η προσήλωση του Βάγκνερ στο καλλιτεχνικό του όραμα, ο αγώνας του για καταξίωση και αποδοχή εξηγεί, χωρίς να αποτελεί ελαφρυντικό, τις αντιφατικές και αμφιλεγόμενες πολιτικές του θέσεις, τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του κυρίως. Η μετακίνησή του από ακραία ριζοσπαστικές πολιτικές αντιλήψεις σε συντηρητικές, ακόμη και αντιδραστικές επιλογές μπορεί να ερμηνευτεί και ως προσπάθεια επιβίωσής του στο καλλιτεχνικό προσκήνιο.}

Το βιβλίο του Γιώργου Μανιάτη δεν είναι μια ακόμη βιογραφία του μεγάλου και πολυσυζητημένου συνθέτη. Δεν περιορίζεται να παραθέσει, και να ανασκευάσει, απλώς, τις θεωρίες που διατυπώθηκαν για τη σχέση του με το φασισμό και τον αντισημιτισμό.

Δεν περιορίζεται να περιγράψει τις αντιφάσεις του, προσωπικές, αισθητικές, ιδεολογικές και πολιτικές. Αλλά και να ανασυνθέσει την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εποχή, μια εποχή επαναστάσεων, μεγάλων οραμάτων, απογοητεύσεων και δημιουργίας. Να αναδείξει τα καλλιτεχνικά, κοινωνικά και φιλοσοφικά ρεύματα, τις συγκρούσεις που επέφεραν καθώς και τον τρόπο με τον οποίον επηρέασαν τον Βάγκνερ. Να εμβαθύνει επίσης στις αντιθέσεις της εποχής, τόσο σε επίπεδο κοινωνίας όσο και σε επίπεδο της καλλιτεχνικής αναζήτησης. Να διερευνήσει τις ουσιαστικές αξίες και συγκρούσεις κοινωνίας και τέχνης και τον τρόπο που προβάλλονται στην εποχή μας. Και να εξερευνήσει τους πολύπλοκους εσωτερικούς δρόμους στην κοινωνία, την πολιτική, τη φιλοσοφία που διαμορφώνουν τον καλλιτέχνη, και τον τρόπο που αποτυπώνονται στο έργο του. Ένα εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα, που απαιτεί αφομοιωμένη γνώση, την οποία ο συγγραφέας διαθέτει.

Η επιλογή του Βάγκνερ, για τη συγγραφή μιας, ας πούμε, βιογραφίας (με την ευρύτερη έννοια της), δεν είναι μόνον λόγω της αγάπης που τρέφει ο Γ. Μανιάτης προς το μουσικό έργο του συνθέτη, αλλά πρωτίστως λόγω της πολυπλοκότητας του συνθέτη, του ανθρώπου και επαναστάτη Βάγκνερ σε συνδυασμό με το εξαιρετικό ενδιαφέρον πλαίσιο της εποχής. Ο αναγνώστης, οφείλει να είναι προσεκτικός (και κριτικός όπως πρέπει πάντα) για να απολαύσει το υψηλού επιπέδου εγχείρημα.

Ακόμη και αν αγνοεί τα έργα του Βάγκνερ, μπορεί να κατανοήσει το πλαίσιο της εποχής, την πορεία του συνθέτη από την «κοινωνική επανάσταση στην βιοψυχική “αναγέννηση” μέσω της διαδικασίας του ψυχικού καθαρμού. Από τον ελευθεριακό άνθρωπο του μέλλοντος, στο Γερμανό ως σύμβολο του “νέου” πολιτισμού», από τον Χέγκελ στον Φόϋερμπαχ, κι από εκεί στον Σοπενχάουερ, στο πώς εκείνοι καθόρισαν, ιδιαίτερα στο Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν τις κοσμοθεωρητικές ιδέες και τους καλλιτεχνικούς στόχους του, και στο πώς, εν τέλει, «σε όλες αυτές τις μεταμορφώσεις και τις παλινωδίες του εκείνο που δεν χάνεται είναι η διάθεση αναμέτρησης με το υπάρχον, η αναζήτηση του καινούργιου στην τέχνη και στη ζωή, η διαρκής ελπίδα της ουτοπίας».

Πρόκειται για μια μοντέρνα αφήγηση και καθόλου για ένα μεταμοντέρνο ποτ-πουρί (ή αλλιώς αχταρμάς), από αυτά που συνηθίζονται τελευταία. Ο Βάγκνερ κατηγορήθηκε, και όχι άδικα, για την προβολή του «γερμανικού πνεύματος» και για αντισημιτισμό. Στην ουσία και οι δύο αυτές κατηγορίες αφορούν την ουσιαστική αντίθεση του προς τον καπιταλισμό και την αστική εξουσία. Με τον τρόπο που μπόρεσε να αντιληφθεί αυτή την αντίθεση. Όπως αναφέρει ο Γ. Μανιάτης: «Η απόλυτη αντίθεση του Βάγκνερ στον πολιτισμό της αστικής κοινωνίας καταδείχνει τον αντιφατικό χαρακτήρα της συνολικής του θεώρησης. Αφενός, τουλάχιστον σε ένα πρώτο επίπεδο, οδηγεί σε μια μεταφυσική άρνηση όλων των στοιχείων της νεωτερικότητας στο όνομα μιας αρχέγονης φυσικής κατάστασης και αφετέρου, γέννημα και ο ίδιος του πολιτισμού αυτού, τον αναπαράγει και στη ζωή και στο έργο του». Φυσικά οι ερμηνείες που η αστική ιδεολογία έδωσε, κατά την πάγια τακτική της να αφυδατώνει οτιδήποτε προοδευτικό στην μεγάλη τέχνη, δεν κολακεύουν το συνθέτη. Από τη χρήση που έκανε ο ναζισμός, έως την ακόμη πιο σύγχρονη επίθεση που κάνουν οι σιωνιστές. Με αποτέλεσμα, όχι μόνον στους αδαείς, αλλά ακόμη και σε γνώστες, να μένει ο Βάγκνερ ως ο συνθέτης του φασισμού ή καλύτερα ως φασίστας συνθέτης. Στο βιβλίο αυτό αποκαθίσταται η ουσιαστική τάξη, από έναν συγγραφέα που γνωρίζει σε βάθος, και το έργο του Βάγκνερ, μουσικό και θεωρητικό, και τις φιλοσοφικές απόψεις, όσα γράφτηκαν, θετικά ή αρνητικά, για τον Βάγκνερ και τις πολιτικές χρήσεις που του έγιναν. Δεν παρακάμπτει αδυναμίες και γεγονότα, τα αναδεικνύει μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο, δεν παραθέτει απλώς απόψεις, τις σχολιάζει και τις κριτικάρει με τεκμηριωμένο τρόπο.

Όπως αναφέρει: Παρ’ όλες τις αλλαγές στην πολιτική του συμπεριφορά και την καταλυτική επίδραση της φιλοσοφίας του Σοπενχάουερ δεν απεμπόλησε κατ’ ουσίαν τις αρχικές αναρχοκομμουνιστικές του απόψεις».

Μέγιστης σημασίας είναι ο χειρισμός του θέματος από το συγγραφέα, που με αυτό το έργο του δίνει ένα υπόδειγμα (κυριολεκτικά) του τρόπου με τον οποίο το επαναστατικό κίνημα (στο σύνολο του επαναστατικό) οφείλει να αντιμετωπίζει την τέχνη και τους καλλιτέχνες. Χωρίς να κολακεύει και να χαρίζεται και χωρίς να απλοποιεί. Με αυτήν την έννοια είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα τα αποσπάσματα (και ο σχολιασμός τους) από το άρθρο του Ανατόλι Λουνατσάρσκι για την επέτειο των 50 χρόνων από το θάνατο του Βάγκνερ από τη σκοπιά «ενός νικηφόρου προλεταριάτου και της νέας σοσιαλιστικής κουλτούρας που δημιουργεί».

Κοντολογίς είναι ένα βιβλίο εξαιρετικά πολύτιμο και άξιο προσοχής και φροντίδας.