Ο Μεγάλος Ανατολικός

Βιβλίο

Αρχείο

Κεντρική Σελίδα

Στείλε άρθρο

FORUM

Ελάτε να τα πούμε

Ζαν Βαν Χάιγενουρτ σε ηλικία είκοσι χρονών εγκατέλειψε μια επιστημονική καριέρα για να ενώσει τις δυνάμεις του με τον Λέοντα Τρότσκι, εξόριστος τότε στην Τουρκία. Ο σύντροφος έγινε μέλος του στενού κύκλου του Τρότσκι σωματοφύλακας και γραμματέας του.
Ακολουθώντας τον αρχηγό του και ζώντας μαζί του στη Γαλλία, τη Νορβηγία και το Μεξικό, υπήρξε μάρτυρας και συνένοχος στη σκηνή της παγκόσμιας πολιτικής του '30, με πρωταγωνιστές κάποιους απρόβλεπτους χαρακτήρες, όπως ο Ντιέγκο Ριβέρα, η Φρίντα Κάλο, ο Αντρέ Μπρετόν κι ο Τζων Ντιούι. Αν και σοβαρά κλονισμένος από τη δολοφονία του Τρότσκι το 1940, ο Βαν Χάιγενουρτ, που τότε βρισκόταν στη Νέα Υόρκη, παρέμεινε πλήρως στρατευμένος στην επαναστατική πολιτική. Αλλά το 1948, υπό την
πίεση σκληρών διώξεων και σοβαρών αποτυχιών του Μαρξισμού στην πράξη απαρνήθηκε την ιδεολογία που κάποτε τον πάθιαζε. 
Ο Βαν Χάιγενουρτ επέστρεψε στον κόσμο των Μαθηματικών. Έγινε καθηγητής σε πανεπιστήμια της Αμερικής κι απέκτησε παγκόσμια φήμη ως ιστορικός της μαθηματικής λογικής. Ταυτόχρονα, ήταν ανεκτίμητης
βοήθειας σύμβουλος στα αρχεία του Τρότσκι στα Πανεπιστήμια του Χάρβαρντ και του Στάνφορντ.
 Ρασιοναλιστής σε διανοητικό επίπεδο, στα συναισθηματικά του ο Βαν Χάιγενουρτ διακατεχόταν από πάθος και παρορμητισμό. Ένας ρομαντικός, που δεν μπορούσε να ζήσει ούτε με αλλά ούτε χωρίς γυναίκα, με τέσσερις
ταραγμένους γάμους και πολλές σχέσεις, βρήκε τραγικό θάνατο, στην πόλη του Μεξικού, από τα ίδια τα χέρια της τελευταίας του γυναίκας, η οποία κατόπιν αυτοκτόνησε.
 Από το βάθος του παρελθόντος του, η Ανίτα Μπέρντμαν Φέφερμαν ανασυνθέτει την οδύσσεια του Ζαν Βαν Χάιγενουρτ από την τραυματική του παιδική ηλικία και μέσα από τη ζωή του ως φοιτητή, επαναστάτη κι
επιστήμονα. Με κατανόηση, εξυπνάδα και οίστρο, ξαναζωντανεύει αυτόν τον πρισματικό άνθρωπο, μέσα από μια συγκλονιστική αφήγηση, που πετυχαίνει
να δημιουργήσει από την πραγματικότητα αυτό που συχνά αναζητείται στη φαντασία. Υπέροχο ανάγνωσμα, αποτελεί επίσης μια αυθεντική συμβολή από μιαν απρόσμενη οπτική γωνία στην ιστορία της εποχή μας.

Το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ συχνά παρουσιάζει κριτικές για εκλεκτά βιβλία σύγχρονων και κλασικών συγγραφέων. Το 1997 κυκλοφόρησε ένα εξαιρετικό βιβλίο της Ανίτα Μπέρντμαν Φέφερμαν, με τίτλο "ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΕΡΩΤΑΣ". Ενα βιβλίο για την Ζωή του Ζαν Βαν Χάιγενουρτ, παλιού γραμματέα του ΤΡΟΤΣΚΙ, από τις εκδόσεις "ΕΚΚΡΕ-ΜΕΣ", σε μετάφραση της Λητούς Ιωακειμίδου. Σήμερα θα δημοσιεύσουμε την εισαγωγή που έγραψε ο συνεργάτης μας, σ. ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ.

Χάρη στο βιβλίο της Anita Burdman Feferman για τον Jean van Heijenoort έχουμε μια κατάθεση που ξεπερνάει τα όρια της βιογραφίας μιας αινιγματικής και ως εκ τούτου ελκυστικής φυσιογνωμίας. Μαζί με το περίγραμμα μιας αντιφατικής ζωής αποδίδεται αναπόφευκτα και το αποτύπωμα μιας συγκλονιστικής εποχής που τη σφράγισε - της εποχής μας. Γιατί, χωρίς αμφιβολία, είναι οι βαθύτερες και ίσαμε τώρα άλυτες αντιφάσεις του αιώνα τούτου, που αγγίζει πια το τέλος του, (σ.σ. γράφτηκε το 1997) εκείνες που καθόρισαν, σμίλεψαν, διαμόρφωσαν τη ζωή του Ζαν Βαν Χάιγενουρτ και, προπαντός, δίχασαν τη διαδρομή της και την ανέστρεψαν. Ίσως θα ήταν ακριβέστερο να πούμε ότι οι αντιφάσεις της Ιστορίας έκοψαν, κυριολεκτικά, αυτή τη ζωή σε δύο αντιφατικά και ασυμβίβαστα μέρη, αφήνοντας όμως ανάμεσά τους και μια υπόγεια επικοινωνία, ένα αδιόρατο και εύθραυστο νήμα συνέχειας.

Στο πρώτο μέρος της ζωής του ο νεαρός Γάλλος διανοούμενος με το ολλανδέζικο όνομα ενός πατέρα που δεν τον γνώρισε ποτέ, θα βρεθεί στο μάτι του κυκλώνα της Ιστορίας του αιώνα, στο πλάι της μεγαλύτερης επαναστατικής προσωπικότητας της εποχής του, Λέοντα Νταβίντοβιτς Τρότσκι, συναρχηγού του Λένιν στην Οκτωβριανή Επανάσταση, ιδρυτή του Κόκκινου Στρατού και ηγέτη της μπολσεβίκικης αριστερής αντιπολίτευσης ενάντια στην ανερχόμενη γραφειοκρατία και το σταλινισμό, στα κρισιμότατα χρόνια της εξορίας του, από την Πρίγκιπο στο Κογιοακάν του Μεξικού, ως φρουρός, μεταφραστής, αρχειοθέτης και γραμματέας του.

Η επαναστατική του δραστηριότητα συνεχίστηκε και στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν την δολοφονία του Τρότσκι. Ο σύντροφος Βαν - όπως ήταν γνωστός σε όλους τους τροτσκιστές της γενιάς του - είχε το καίριο πόστο του γραμματέα για την διεθνή αλληλογραφία της Τέταρτης Διεθνούς, με έδρα τη Νέα Υόρκη, στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι ευθύνες του ήταν να διατηρεί σχέσεις, να απαντάει σε γράμματα και να αναλύει πληροφορίες ανάμεσα στις οργανώσεις της Τέταρτης Διεθνούς στις διάφορες χώρες, ενώ μαινόταν ο πόλεμος - και οι διωγμοί των επαναστατών - και είχαν κοπεί οι συνηθισμένοι διεθνείς δίαυλοι επικοινωνίας. Όσο "άνευ ορίων και άνευ όρων" ήταν η αφοσίωσή του στη σοσιαλιστική επανάσταση και στον τροτσκισμό στα δεκατρία χρόνια της δράσης του άλλο τόσο οριστική και γεμάτη απόγνωση ήταν η ρήξη του με το κίνημα και η ρητή απόρριψη του μαρξισμού το 1948. Από κει και πέρα θα ακολουθήσει μια λαμπρή πανεπιστημιακή σταδιοδρομία ως ειδικός στη μαθηματική λογική και την ιστορία της, ανεβαίνοντας στις υψηλότερες θέσεις του συντηρητικού αμερικανικού ακαδημαϊκού κατεστημένου. Οι πάντες σχεδόν αγνοούσαν το επαναστατικό του παρελθόν. Με έκπληξη έμαθαν γι΄ αυτό όταν ο καθηγητής Βαν Χάιγενουρτ εμφανίστηκε μάρτυρας κατηγορίας στις μεγάλες δίκες των πρακτόρων της GPU (που στη συνέχεια πέρασαν στην υπηρεσία του FBI), του Ζμπορόφσκυ και των αδελφών Σομπλ-Σόμπλεν, στη δεκαετία του ΄50.

Θα επανέλθει, επίσης, στο προσκήνιο με το άνοιγμα των Αρχείων του ΤΡότσκι στη Βιβλιοθήκη Houghton στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, το 1980, καθώς ήταν εκείνος που σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο είχε αναλάβει την αρχειοθέτηση και την επιμέλειά τους. Παραμένοντας μέχρι το βίαιο τέλος της ζωής του, το 1986, μακριά από κάθε πολιτική δραστηριότητα, έδινε πρόθυμα, εντούτοις, ως ειδικός, βοήθεια σε κάθε ενδιαφερόμενο για το Αρχείο του Τρότσκι και την ιστορία του κινήματός του. Για την προσωπική του συμμετοχή σε αυτό μιλάει συνοπτικά στο βιβλίο που δημοσιεύει στα τέλη της δεκαετίας του ΄70: Με τον Τρότσκι στην εξορία: από την Πρίγκιπο στο Κογιοακάν, αφήνοντας όμως πολλά ερωτηματικά. Η ανάγκη μιας παραπέρα απάντησης τον κάνει να ανταποκριθεί στην πρόσκληση της Α. Μπέρντμαν Φέφερμαν να της παραχωρήσει μια σειρά συνεντεύξεων - που τελικά πήραν την πιο εκτεταμένη μορφή του παρόντος βιβλίου.

Το αν δίνεται ικανοποιητική απάντηση στα ανοιχτά ερωτηματικά είναι άλλο θέμα. Ο ίδιος σύντροφος Βαν αλλά και ο καθηγητής Ζαν ή Τζών Βαν Χάιγενουρτ, τα δύο πρόσωπα μιας διχασμένης ζωής, συμφωνούσαν ως το τέλος ότι το σημαντικότερο ήταν να τεθούν τα σωστά ερωτήματα. Ο Ζαν Βαν Χάιγενουρτ επέμενε ότι υπήρχε από τους μεταγενέστερους μια βαθιά παρανόηση της ταραγμένης δεκαετίας του ΄30 και της γενιάς των επαναστατών της, πρώτα απ΄ όλα των τροτσκιστών. Είναι διαδεδομένη η άποψη ότι εκείνοι, ιδιαίτερα οι νέοι και οι διανοούμενοι, που στράφηκαν προς το μέρος του Τρότσκι και κατά του Στάλιν, είχαν ένα είδος "δονκιχωτισμού" που τους έκανε να διαλέγουν ρομαντικά τον "χαμένο" και την "ουτοπία" και να αποστρέφονται το "ρεαλισμό" του "νικητή" Στάλιν. Το βιβλίο της Φέφερμαν αναδεικνύει την κατηγορηματική απόρριψη αυτής της στρεβλής εικόνας από τη μεριά κάποιου που συμμετείχε στους αγώνες εκείνης της περιόδου, στις πρώτες γραμμές, στο πλευρό του Τρότσκι. Επεξηγώντας τους λόγους της ένταξής του στο τροτσκιστικό κίνημα, σε γράμματα στον Jean Yves Girard, stiw 26 Ioyn;ioy 1982, o Zan ban X;aigenoyrt, μεταξύ άλλων, τονίζει ότι δεν θεωρούσε τον Τρότσκι "νικημένο" ούτε την προοπτική της νίκης της πολιτικής του ουτοπία: "Μέχρι την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία", γράφει, "η επιστροφή {του Τρότσκι} στο Κρεμλίνο δεν ήταν αδιανόητη (σκεφτείτε το υπόβαθρο της υπόθεσης Κίροφ!). Όχι, ο νικημένος ήταν ο Στάλιν που είχε εγκαταλείψει το λενινισμό και την εξόντωση όλων των παλιών μπολσεβίκων στη διάρκεια των εκκαθαρίσεων την ένιωσα σαν μια ήττα του Στάλιν".

"Η μεν φωνή Ιακώβ, αι δε χείρες Ησαύ". Τα παραπάνω γράφονται το 1982 με τα χέρια του "απολίτικου" καθηγητή βαν Χάιγενουρτ αλλά η φωνή είναι η φωνή του συντρόφου Βαν κι όλης της γενιάς των τροτσκιστών του μεταπολέμου, της γενιάς της Προδομένης Επανάστασης. Ο ίδιος ο μεσοπόλεμος και προπαντός η δεκαετία του ΄30 έχουν παρανοηθεί - επισημαίνει ο Βαν και καταγράφει η Φέφερμαν. Οι μεταγενέστεροι προβάλουν στο παρελθόν την εκ των υστέρων γνωστή έκβαση κι έτσι φαίνεται σάμπως τα γεγονότα να ακολουθούν μια προδιαγεγραμμένη πορεία που οδηγεί μοιραία στη νίκη του φασισμού, στην επικράτηση του σταλινισμού στην ΕΣΣΔ και το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα και, τέλος, στον παγκόσμιο πόλεμο.

Η ιστορία, όμως, δεν υπακούει σε κελεύσματα κάποιου μηχανιστικού προκαθορισμού. Αναπτύσσεται πάντα σε μια δέσμη δυνατοτήτων που πραγματώνονται μέσα από την ζωντανή σύγκρουση ζωντανών δυνάμεων, κάτω από συγκεκριμένους υλικούς όρους. Η μικρή επαναστατική μειονότητα των κομμουνιστών-λενινιστών, που συσπειρώθηκε γύρω από τον εξόριστο Τρότσκι, δεν θεωρούσε τον εαυτό της "περιθώριο" ή Δον Κιχώτη. Εμπνεόταν με πάθος από την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, και πάλευε να σπάσει την απομόνωση στην οποία βρέθηκε το πρώτο εργατικό κράτος κάνοντας την επανάσταση διαρκή στη διεθνή αρένα.

Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του εικοσάχρονου Βαν που εγκαταλείπει την αγάπη του για την επιστήμη, το ταλέντο του στα μαθηματικά, την προοπτική μιας επιστημονικής καριέρας, αφήνει ακόμα και την αγαπημένη και μοναχική μητέρα του για να τρέξει στο πλευρό του Τρότσκι. Η απάντησή του στο ερώτημα πώς εγκαταλείπει, έτσι, τα πάντα, όπως καταγράφεται από τη Φέφερμαν, είναι: "Μα πώς μπορεί να τα συγκρίνει κανείς όλα αυτά με την ευκαιρία που του δίνεται να αλλάξει τα πάντα; Πίστευα πως εντασσόμουν στο επιτελείο της Παγκόσμιας Επανάστασης, πάνω στις φτερούγες της".

Νεανικός ενθουσιασμός; Φενάκη; Κάθε άλλο. Ο ίδιος ο απόμακρος από την πολιτική καθηγητής Ζαν βαν Χάιγενουρτ εξηγεί την περίπτωση του συντρόφου Βαν τοποθετώντας την στις συντεταγμένες της ιστορικής εποχής: ο Μεγάλος Πόλεμος, η Οκτωβριανή Επανάσταση, το κράχ του ΄29, η γραφειοκρατικοποίηση της Σοβιετικής Ένωσης και της Κομιντέρν, η άνοδος του φασισμού, η ριζοσπαστικοποίηση πλατιών στρωμάτων εργατών, νεολαίας, διανοουμένων, η ζοφερή προοπτική ενός νέου πολέμου, η άνοδος νέων επαναστατικών κινημάτων στην Ευρώπη (Γαλλία, Ισπανία) και την Ασία (Κίνα, Ινδία, Ινδοκίνα) - όλα τούτα δεν αποτελούν φενάκη αλλά πραγματικούς σεισμούς στο υλικό έδαφος της Ιστορίας. Πάνω σε αυτό το έδαφος πατούσε η γενιά του συντρόφου Βαν και ετοίμαζε τη νέα "έφοδο στον ουρανό". Δεν ένιωθε μόνο, ήξερε ότι πάλευε στις πρώτες γραμμές της Παγκόσμιας Επανάστασης, στο πλευρό του θεωρητικού και στρατηγού της, του οργανωτή της πρώτης νίκης της τον Οκτώβρη του 1917.

Μετά από μια σειρά ήττες, όμως, της επανάστασης στη Δύση και την Ανατολή, ο συσχετισμός ήταν αρκετά δυσμενής. Μια νέα γραφειοκρατική κάστα αναπτύχθηκε σαν γάγγραινα στις πληγές του απομονωμένου σοβιετικού κράτους, σφετεριζόταν την εξουσία, στρέβλωνε την πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, έμπαινε φραγμός στην παραπέρα πορεία της Παγκόσμιας Επανάστασης. Η γενιά του συντρόφου Βαν έβλεπε να την χωρίζει χάσμα από την προηγούμενη γενιά της Οκτωβριανής Επανάστασης, που οι πιο επιφανείς ηγέτες της συκοφαντούνταν και εξοντώνονταν στις Δίκες της Μόσχας, ενώ από την άλλη απομακρυνόταν η δυνατότητα να οδηγήσει η ίδια στη νίκη μια νέα φάση της Παγκόσμιας Επανάστασης. Παγιδεύτηκαν στο ιστορικό αδιέξοδο: ήθελαν να γίνουν η γενιά ενός νέου Οκτώβρη και έμειναν η γενιά της Προδομένης Επανάστασης.

Η περιπλάνηση αυτής της γενιάς στην έρημο της Ιστορίας αποδείχτηκε εξαιρετικά παρατεταμένη κι εξοντωτική. Πολλοί άφησαν τα κόκαλα τους σ΄ αυτήν - κι όχι μόνο με τη μεταφορική έννοια, αν υπολογίσει κανείς τις εκατόμβες των τροτσκιστών που εξολοθρεύτηκαν από κάθε είδους μηχανισμό καταστολής, φασιστικό, δημοκρατικό, σταλινικό. Άλλοι προσκύνησαν τον Χρυσό Μόσχο ή επέστρεψαν στη γη της δουλείας, που είχαν εγκαταλείψει πριν από την Έξοδο προς την επανάσταση. Άλλοι συνέχισαν να στριφογυρίζουν στην έρημο, εξιδανικεύοντας την απομόνωση και ξεχνώντας τον αρχικό προορισμό τους.

Μέσα στην έρημο κατέρρευσε και ο σύντροφος Βαν. Περιγράφει ο ίδιος την πτώση του μ΄ ένα επίμονο όνειρο, το οποίο βλέπει τον καιρό που έπαιρνε την απόφαση να εγκαταλείψει το μαρξισμό και το κίνημα: βλέπει να καλπάζει πάνω στο άλογο στον κεντρικό δρόμο της γενέτειράς του στη Γαλλία, τον καιρό του πολέμου, όταν ξαφνικά το άλογο καταρρέει. Πέφτει με τον πιο ασυνήθιστο τρόπο, με τα τέσσερα πόδια στα πλάγια. Ο Βαν, καθισμένος στη σέλα, μένει εμβρόντητος διερωτώμενος αν θα μπορέσει ποτέ να σηκωθεί ξανά όρθιος... Ουσιαστικά ο Ζαν βαν Χάιγενουρτ, όση αναγνώριση κι αν κέρδισε στα πιό ονομαστά πανεπιστήμια, ποτέ δεν ξαναβρήκε την ισορροπία του - και το γνώριζε τούτο πολύ καλά, πολύ βαθιά, οδυνηρά.

Στη βιογραφία του ζωντανεύει το βαρύ κλίμα της αποθάρρυνσης που κυριαρχούσε στους διανοούμενους της Νέας Υόρκης, ιδιαίτερα στους προερχόμενους από την αντισταλινική αριστερά. Ανάμεσά τους και κάποιοι μεγαλοφυείς καλλιτέχνες, φίλοι και συνομιλητές του βαν Χάιγενουρτ, οι κορυφαίοι του αμερικανικού αφηρημένου εξπρεσιονισμού ζωγράφοι, ο Pollock ή ο de Kooning. Ανάμεσά τους και ο "δικός μας" σπουδαίος υπερρεαλιστής ποιητής και θεωρητικός της τέχνης Νίκολας Κάλας. Ο Βαν θυμάται τις ατέλειωτες ώρες που περνούσε καθημερινά με τον Έλληνα ποιητή, στους δρόμους της βιβλιοθήκης της 42ης οδού, στη Νέα Υόρκη, συζητώντας "για τα πάντα, για τα πολιτικά και την πολιτική κατάσταση, για τον Τρότσκι, για τη Νέα Υόρκη, για τον υπερρεαλισμό, για τον Μαρκήσιο ντε Σαντ, για τον Μπρετόν, για τον Ριβέρα και την Φρίντα {Κάλο}, για τον Καζανόβα...".

Αλλά ο σύντροφος Βαν βρισκόταν πια πλακωμένος κάτω από το άλογο των χαμένων προσδοκιών του. Μελαγχολικός κι ολοένα πιο απόμακρος από τα πάντα, έκοβε τις γέφυρες με τους πάντες. Και πρώτα πρώτα με τους παλιούς του συντρόφους. Ο σύντροφος Βαν ήταν διανοούμενος, με όλη την έννοια και το βάρος της λέξης. Ριζοσπαστικοποιήθηκε από τα εφηβικά του χρόνια και στον ΤΡότσκι ήρθε, όπως ο ίδιος έγραψε, "από πνευματική πεποίθηση". Είναι αυτή η πεποίθηση που διαβρώθηκε ανεπανόρθωτα από τις περιπέτειες της εποχής και, τελικά, κατέρρευσε σαν το άλογο στο όνειρό του.

Ο Ζαν βαν Χάιγενουρτ έγραψε ένα μακροσκελές άρθρο για την έκδοση του Μαρτίου 1948 του περιοδικού των "ανορθόδοξων" αριστερών διανοουμένων της Αμερικής, του Partisan Review, με την ευκαιρία συμπλήρωσης εκατό χρόνων από τη δημοσίευση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των marx και Engels. Τίτλος του άρθρου: "Ισολογισμός ενός αιώνα". Εδώ ο Χάιγενουρτ απορρίπτει ρητά και συνειδητά αυτό που αποκαλεί - και σωστά - "θεμελιακή υπόθεση του μαρξισμού": τον επαναστατικό ρόλο της εργατικής τάξης ως του ιστορικού υποκειμένου της μετάβασης στο σοσιαλισμό και την αταξική κομμουνιστική κοινωνία.

Ενός αιώνα εργατικοί αγώνες και αποτυχίες μιας ριζικής επαναστατικής αλλαγής είναι για τον Ζαν βαν Χάιγενουρτ η εμπειρική απόδειξη της ιστορικής ανικανότητας του προλεταριάτου να επιτελέσει την αποστολή που του αποδίδει η θεωρία του Μαρξ. Η απόρριψη αυτή είναι αναπόσπαστα δεμένη με τον πιο διαλυτικό σκεπτικισμό για την ίδια τη θεωρία στο σύνολό της και στην καρδιά της, τη μέθοδό της, τη λογική του μαρξισμού, την υλιστική διαλεκτική. Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι ο ίδιος ο Τρότσκι είχε επισημάνει στον τότε σύντροφό του Βαν την κεντρική σημασία αυτών των ζητημάτων για το μέλλον της Τετάρτης Διεθνούς και της επανάστασης και του ανέθεσε, όταν έφευγε το 1939 από το Μεξικό για τις ΗΠΑ, να συνεισφέρει στη θεωρητική πάλη και συζήτησή τους.

Τα ζητήματα του ρόλου της εργατικής τάξης και της διαλεκτικής ήρθαν συνειδητά στο επίκεντρο της εσωτερικής ζωής της Τετάρτης Διεθνούς από τον ίδιο τον Τρότσκι, στην αρχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και σε άμεση σύνδεση με το ζήτημα της Σοβιετικής Ένωσης, της ταξικής της φύσης και των καθηκόντων των επαναστατών απέναντί της, ιδιαίτερα στη διάρκεια της πολεμικής αναμέτρησης. Το 1939-40, στις γραμμές του αμερικανικού τμήματος της Τετάρτης Διεθνούς, του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (Socialist Workers Party - SWP) ξέσπασε διαμάχη με αφετηρία το επαίσχυντο σύμφωνο Μολότοφ - Ρίμπεντροπ. Μια μειοψηφία, κυρίως διανοουμένων, με ηγέτες των James Burnham και Max Schachtman απέρριψε τη βασική τροτσκιστική θέση της υπεράσπισης της ΕΣΣΔ απέναντι στον ιμπεριαλισμό και συγκρούστηκε με την προλεταριακή πλειοψηφία του κόμματος, υπό την ηγεσία του James Cannon, που παρέμεινε "ορθόδοξη". Ο Τρότσκι είχε καταλάβει ότι η διαμάχη ξεπερνούσε τα όρια μιας διαφωνίας σε ζητήματα προγραμματικά και πολιτικού προσανατολισμού. Αφορούσε τα ίδια τα θεμέλια του μαρξισμού, αυτό που αργότερα ο Ζαν βαν Χάιγενουρτ ονόμασε "θεμελιώδη υπόθεσή" του - το ρόλο της εργατικής τάξης στην Ιστορία - και παραπέρα τη μέθοδό του, τη λογική του, με μια κουβέντα: τη διαλεκτική.

Για να αντιμετωπιστούν οι κολοσσιαίες πιέσεις που ασκούν πάνω στο επαναστατικό κίνημα οι βίαιοι σπασμοί της μεταβατικής εποχής, προπαντός όταν μετατρέπουν την Ιστορία σε εφιάλτη, για να μεταμορφωθούν από αιτία συντριβής σε ελατήριο ανάπτυξης, δεν αρκεί η απαραίτητη εκλέπτυνση της πολιτικής ανάλυσης και η επεξεργασία του οπωσδήποτε αναγκαίου πολιτικού προγράμματος. Ούτε λίγο ούτε πολύ μόνο μια φιλοσοφική επανάσταση στο εσωτερικό της μαρξιστικής πρωτοπορίας, με άξονα την ανάπτυξη της διαλεκτικής ενάντια σε κάθε δογματική αποστέωση και κάθε μηδενιστικό σχετικισμό, μπορεί να προετοιμάσει την επόμενη νικηφόρα φάση της ίδιας της παγκόσμιας επανάστασης, δίνοντας το νήμα της Αριάδνης για μια έξοδο από τον παρόντα λαβύρινθο ενός κόσμου που καταρρέει.

Είναι η κατεύθυνση που πρώτος ο Λένιν χάραξε το 1914, όταν, μέσα στο σάλο της αρχής του Μεγάλου Πολέμου και τον πάταγο της κατάρρευσης της Δεύτερης Διεθνούς, στράφηκε σε μια νέα μελέτη της Επιστήμης της Λογικής του Χέγκελ καταγράφοντας τις σκέψεις και τις αναλύσεις του στα Φιλοσοφικά Τετράδια του. Το ίδιο κάνει και ο Τρότσκι κατά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, την πολιτική χρεοκοπία της Κομιντέρν και μπροστά στην αναπόφευκτη πλέον κατολίσθηση σ΄ ένα δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Τα δικά του Φιλοσοφικά Τετράδια 1933-35 (Columbia University Press, Νέα Υόρκη 1986) είναι πολύ πιο σύντομα και ανολοκλήρωτα, συγκριτικά με τα αντίστοιχα του Λένιν, λόγω των φοβερών συνθηκών της εξορίας και της καταδίωξης από παντού σ΄ έναν "πλανήτη χωρίς βίζα" για τον μεγάλο επαναστάτη. Παρ΄ όλα αυτά δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Το πνεύμα τους διαπερνάει όλα τα μεγάλα κείμενα του Τρότσκι αυτής της περιόδου, από την Προδομένη Επανάσταση (1936) ως την Υπεράσπιση του Μαρξισμού (1939-40).

 12/03/2003

Δωρεάν ανταποδοτική διαφήμιση (επικοινωνήστε με τον webmaster)