Το βιβλίο του Μανόλη Δαφέρμου αναδεικνύει σ όλες τις διαστάσεις της την αισιόδοξη τραγωδία της ζωής και του έργου του Vygotsky. Γιατί αποτελεί τραγωδία ο πρόωρος θάνατος μιας μεγαλοφυΐας, που υπηρέτησε πιστά την επιστήμη μέσα σε συνθήκες αβάσταχτων πιέσεων και στερήσεων. Η αισιόδοξη πλευρά αυτής της ιστορικής τραγωδίας βρίσκεται ακριβώς στο μέγεθος της συνεισφοράς του στο χώρο της επιστήμης.

Κινητήρια δύναμη του έργου του Vygotsky ήταν η ανάγκη της νέας κοινωνίας, μετά την έφοδο στον ουρανό τον Οκτώβρη του 1917, να θέσει την επιστήμη στο κέντρο της ζωής, διαμορφώνοντας τους όρους για την «αναδημιουργία της ανθρώπινης προσωπικότητας». Η δύναμη και η ομορφιά αυτής της προσωπικότητας νέου τύπου πηγάζουν κατά το Vygotsky από τη σχέση που αποκτούν με τους ιστορικούς ορίζοντες και την ευρύτητά τους όχι μόνο στο επίπεδο του ατόμου αλλά και στο επίπεδο της ομάδας, του ανθρώπινου είδους στο σύνολό του.

Ο Vygotsky συνήθιζε να παραπέμπει στο έργο του Τρότσκι, του δολοφονημένου απ το Στάλιν μεγάλου ηγέτη της Οκτωβριανής Επανάστασης, «Λογοτεχνία και Επανάσταση» , όπου αναφέρεται ότι ο άνθρωπος μέσα στην καινούρια κοινωνία θα αποκτήσει τη δυνατότητα συνειδητής ρύθμισης των ψυχικών και σωματικών λειτουργιών του. Αυτή η θέση έχει τεράστια επιστημονική εμβέλεια και εμπεριέχει, σε κυτταρική μορφή όλες τις επαναστατικές δυνατότητες της Ψυχολογίας, μιας επιστήμης που εξακολουθεί να βρίσκεται σε βαθιά κρίση.

Το έργο του Vygotsky αντανακλά την εποχή του και συνάμα την υπερβαίνει.

Όπως μεθοδικά τεκμηριώνεται στο βιβλίο, «οι μεθοδολογικές κατακτήσεις και οι ιστορικοί περιορισμοί και οι αδυναμίες της προσέγγισης του L. Vygotsky δεν είναι τυχαίες ή αποτέλεσμα της ατομικής αυθαιρεσίας, αλλά έκφραση ενός συγκεκριμένου νομοτελειακού σταδίου ανάπτυξης της επιστημονικής γνώσης». Ολόκληρο το έργο του Vygotsky στο σύνολό του δεν μπορούμε να το κατανοήσουμε έξω από το ιστορικό και το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε.

Ο Μανώλης Δαφέρμος, που έχει σπουδάσει Φιλοσοφία και Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ της Μόσχας και διδάσκει σήμερα Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, μελετά αυτό το έργο προσεγγίζοντάς το ιστορικά και λογικά, με τη μέθοδο της Διαλεκτικής, έτσι όπως έχει αναπτυχθεί από την Λογικο- ιστορική σχολή και τον σημαντικό σύγχρονο σοβιετικό φιλόσοφο V.A. Vazulin .

Εξετάζει δηλαδή την εσωτερική συγκρότηση της πολιτισμικής-ιστορικής θεωρίας του Vygotsky και των αντιφάσεών της μέσα στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής της.

Στην επιστημονική σχολή του L. Vygotsky ανήκαν αρχικά ο Luria και ο Α.Ν. Leontiev , που μαζί με τον ίδιο τον Vygotsky αποτελούσαν την «Ιστορική Τριάδα». Στη συνέχεια εντάχθηκε σ αυτήν και η «πεντάδα» με τους Μπόζοβιτς, Ζαπαρόζετς, Λεβίνα, Μοροζόβα και Σλαβίνα που έχουν να παρουσιάσουν ένα τεράστιο έργο σε σχέση με τους κωφάλαλους και γενικά τα άτομα με ειδικές ανάγκες.

Βασικό αντικείμενο της έρευνας του L. Vygotsky είναι το γίγνεσθαι των ανώτερων ψυχικών λειτουργιών, η φυλογένεση και κυρίως η οντογένεσή τους, αναφέρει στο βιβλίο του ο Μ. Δαφέρμος.

Αυτή η έρευνα είχε τις επιστημονικές παραδόσεις της κατά κύριο λόγο στην δαρβινική θεωρία της εξέλιξης των ειδών και τις φιλοσοφικές παραδόσεις της στον σπινοζικό μονισμό, τη χεγκελιανή διαλεκτική και την υλιστική αντίληψη της ιστορίας του Μαρξ.

Το εγχείρημα του L. Vygostky να τεκμηριώσει την κοινωνική προέλευση του ανθρώπινου ψυχισμού θεωρείται ότι έχει ανάλογη ιστορική σημασία με αυτό του Κ. Μάρξ στα Οικονομικά και Φιλοσοφικά χειρόγραφα του 1844.

Ο Vygotsky επηρεάστηκε πολύ από το έργο του Φ.Έγκελς «Διαλεκτική της Φύσης», όπου αναλύεται ο ρόλος των εργαλείων στο μετασχηματισμό της σχέσης του ανθρώπου με τη Φύση. Από εδώ έλκει την καταγωγή της η θεωρία του για το ρόλο των «Ψυχολογικών Εργαλείων» στο μετασχηματισμό της σχέσης του ανθρώπου με τον εαυτό του.

Η χρήση των σημείων, η διαδικασία της σημασιοδότησης αποτελεί μια διαμεσολαβητική δραστηριότητα , ανάλογη της χρήσης εργαλείων, αναγκαία για την επικοινωνία των ανθρώπων, την ανάπτυξη των ανώτερων ψυχικών λειτουργιών και τη διαμόρφωση της συμπεριφοράς.

Στο πλούσιο έργο του Vygotsky η μελέτη των ανώτερων ψυχικών λειτουργιών γίνεται στη βάση των παρακάτω μεθοδολογικών αρχών: α) οι ανώτερες ψυχικές λειτουργίες εξετάζονται ως διαδικασίες ανάπτυξης β) τα ψυχικά φαινόμενα ερμηνεύονται γ) ο ανθρώπινος ψυχισμός ως ολότητα αναλύεται «γενετικά» δηλαδή ως αναπτυξιακή διαδικασία που πραγματοποιείται σε τρία επίπεδα, αυτό της φυσικής εξέλιξης, αυτό της πολιτισμικής ιστορίας των ψυχικών λειτουργιών κατά τη φυλογένεση της ανθρωπότητας και εκείνο της πολιτισμικής ανάπτυξής τους κατά την οντογένεση δ) η μελέτη της αποσύνθεσης των ανώτερων ψυχικών λειτουργιών συμβάλει στην κατανόηση της διαδικασίας ανάπτυξης τους.

Σ αυτά τα πλαίσια η Πολιτισμική - Ιστορική Ψυχολογία αποτελεί Αναπτυξιακή ψυχολογία. Εδώ χρησιμοποιείται σκόπιμα η έννοια της «ανάπτυξης» σε αντιδιαστολή με την έννοια της «εξέλιξης» που έχει αποκτήσει νατουραλιστικό χαρακτήρα όπως αναλύει ο Μ.Δαφέρμος.

Η πολιτισμική - ιστορική θεωρία του L. Vygotsky αναπτύχθηκε ως μέθοδος διερεύνησης τριών γνωστικών αντικειμένων : α) της συνείδησης στα πλαίσια της οποίας ερευνήθηκε η σχέση γλώσσας και νόησης, β) της προσωπικότητας γ) της συνάφειας ανάπτυξης και μάθησης.

Καθοριστικής σημασίας για τη διαμόρφωση αυτής της θεωρίας ήταν το βιβλίο «Νόηση και Ομιλία», το οποίο έχει εκδοθεί και στα ελληνικά με τον τίτλο «Σκέψη και Γλώσσα». Σ αυτό ο Vygotsky αναλύει κριτικά τη θεωρία του Piaget για τον παιδικό εγωκεντρισμό και την περσοναλιστική μοναδολογία του W. Stern και διατυπώνει δύο βασικές ιδέες: την ιδέα της αλληλεπίδρασης εσωτερικής και εξωτερικής ομιλίας και την ιδέα της ενότητας συναισθηματικών και νοητικών διαδικασιών.

Στο βιβλίο επιχειρείται η παράλληλη παρουσίαση όλων των σύγχρονων θεωριών για την γλώσσα καθώς και η πορεία της αντιπαράθεσης της θεωρίας του Vygotsky για τη γλώσσα με το στρουκτουραλισμό.

Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου εξετάζονται οι κοινωνικο-ιστορικές και οι θεωρητικές προϋποθέσεις εμφάνισης αυτής της θεωρίας καθώς και τα κυριότερα γνωστικά αντικείμενα της θεωρητικής έρευνας του Vygotsky.

Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύεται η «προϊστορία» αυτών των ιδεών.

Στο τρίτο παρουσιάζεται η αρχική διατύπωση της νέας θεωρίας.

Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η πολιτισμική - ιστορική θεωρία του Vygotsky στην τελική της διαμόρφωση, και οι αντιφάσεις της.

Στο πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο αναλύονται οι σημαντικότερες ερμηνείες και οι προσλήψεις της στη ρωσική βιβλιογραφία.

Το βιβλίο σε μία πολύ φροντισμένη και καλαίσθητη έκδοση, είναι δομημένο με καταπληκτικό τρόπο, απαιτώντας την ενεργητική συμμετοχή του αναγνώστη στη διαδικασία της πρόσληψης των θέσεων του συγγραφέα. Παρουσιάζει όχι μόνο τα θετικά αλλά και τα αρνητικά στοιχεία, τις καινοτομίες, τις κατακτήσεις αλλά και τους μεθοδολογικούς και άλλους περιορισμούς της πολιτισμικής - ιστορικής θεωρίας του L. Vygotsky, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη του αναγκαίου κριτικού πνεύματος. Συμπληρώνεται με πλούσια βιβλιογραφία στη ρώσικη και πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες.

Γενικά, είναι ένα πολύτιμο βιβλίο για όσους ασχολούνται σοβαρά με την Φιλοσοφία, την Ψυχολογία, τις επιστήμες του Ανθρώπου.