Η ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΝΟΥ

Ή πως προσεγγίζονται μηχανιστικά τα θαυμαστά επιτεύγματα της επιστήμης

Γιατί καταφεύγει κανείς στις ουσίες και τελικά εξαρτάται απ΄ αυτές, χάνοντας πλήρως την ελευθερία του; Είναι μια επιλογή που έχει σαν κύριο στόχο την αναζήτηση της ηδονής και μάλιστα στον υπέρτατο βαθμό; Ή είναι κατά κύριο λόγο ένας τρόπος ζωής που γίνεται από το - νέο κατά βάση - άτομο για να αντέξει την κρίση του και την κρίση της κοινωνίας όπως αυτή διαθλάται μέσα από την οικογένειά του σε κρίση, για να υποφέρει λιγότερο από την επιθετικότητα των άλλων, για να αισθάνεται διαφορετικός, για να μπει σ΄ ένα κοινωνικό ρόλο, για να ενταχθεί σε μια ομάδα "διαφορετικών", παρεκκλινόντων ατόμων, για να αποκτήσει μια κοινωνική ταυτότητα; Αφορμή γι΄ αυτό το άρθρο της ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΜΑΤΣΑ (υπεύθυνης του 18 ΑΝΩ) το βιβλίο "Η ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΝΟΥ" του καθηγητή της Νευροφυσιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Colin Blakemore. To ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ δημοσιεύει ολόκληρη την βιβλιοκριτική της Κ. Μάτσα και τις θέσεις της για όλα τα ζητήματα που θίγονται στο βιβλίο.

Το βιβλίο "Η μηχανή του νου" (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), σε πολύ καλή μετάφραση του Άρη Μπερλή και με την επιστημονική επιμέλεια του Ηλία Κούβελα, αποτελεί για ένα μαρξιστή μια πραγματική πρόκληση. Γραμμένο από ένα καθηγητή της Νευροφυσιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, τον Colin Blakemore, επιχειρεί μια εξερεύνηση στο χώρο του ανθρώπινου εγκεφάλου και νου. Με βάση τα τελευταία δεδομένα των νευροεπιστημών, της νευρολογίας, της Ψυχιατρικής, της Ψυχολογίας, προσεγγίζει βασικές ανθρώπινες λειτουργίες, τη σκέψη, τη γλώσσα, τη μάθηση, τη μνήμη, τη εξάρτηση, την τρέλα και άλλα. Ο συγγραφέας, εξαιρετικά ενημερωμένος για τα τελευταία επιτεύγματα της επιστήμης, δίνει μια πανοραμική εικόνα του εγκεφάλου και των λειτουργιών του. Δεν αποφεύγει όμως τις παγίδες του αναγωγισμού, δέσμιος ο ίδιος της φιλοσοφίας του λογικού θετικισμού.  Θα επιχειρήσουμε μια κριτική ανάγνωση - με πολλές παρεκβάσεις ιδιαίτερα στο θέμα της σκέψης και της γλώσσας - δίνοντας έμφαση σε ορισμένα ζητήματα που θίγονται στη

Η Κιμ Πικ "πάσχει" από το σύνδρομο της ιδιοφυΐας! Έχει αποστηθίσει 7.600 βιβλία, όλους τους ταχυδρομικούς κώδικες, τα ονόματα των εθνικών οδών που οδηγούν σε όλες τις μεγάλες πόλεις, κλπ., κλπ. Το θαύμα της "μηχανής του νου".

συναρπαστική, παρά τους περιορισμούς της, περιδιάβαση με την ελπίδα ότι  έτσι θα παρακινηθεί ο αναγνώστης να ακολουθήσει ο ίδιος το "μονοπάτι της γνώσης", να μελετήσει το βιβλίο και να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα από αυτή την καθόλου ευθύγραμμη, αλλά γοητευτική διαδρομή στα έγκατα της "μηχανής του νου".

Όλο και πληθαίνουν στις μέρες μας οι "δεσμώτες της ηδονής", οι εξαρτημένοι από αλκοόλ και ναρκωτικές ουσίες, όλο και πιο νέοι άνθρωποι πυκνώνουν τις τάξεις των εξαρτημένων. Η ικανότητα σύνδεσης συνηθειών και βαθύτατων βιολογικών αναγκών, λέει ο Blakemore, είναι ζωτική για την επιβίωση των ζώων και των ανθρώπινων όντων. Αλλά ο κύκλος της ανάγκης, της δράσης και της ικανοποίησης, που έχει εξωραϊστεί για να δημιουργήσει τον ανθρώπινο πολιτισμό μπορεί να ανατραπεί με αυταπάτες. Η εξάρτηση είναι το αδιέξοδο του ανθρώπινου ενστίκτου. Στον εγκέφαλο ενός εξαρτημένου ο περίτεχνος μηχανισμός της ικανοποίησης έχει βραχυκυκλωθεί: η ικανοποίηση είναι αυτοσκοπός. Η εξάρτηση από ναρκωτικές ουσίες είναι μια ασθένεια όπου η ηδονή έχει καταστεί νόσος. Μονόπλευρη και απλουστευτική προσέγγιση ενός πολυπαραγοντικού και πολυδιάστατου προβλήματος, όπως είναι η εξάρτηση από ουσίες.

Γιατί καταφεύγει κανείς στις ουσίες και τελικά εξαρτάται απ΄ αυτές, χάνοντας πλήρως την ελευθερία του; Είναι μια επιλογή που έχει σαν κύριο στόχο την αναζήτηση της ηδονής και μάλιστα στον υπέρτατο βαθμό; Ή είναι κατά κύριο λόγο ένας τρόπος ζωής που γίνεται από το - νέο κατά βάση - άτομο για να αντέξει την κρίση του και την κρίση της κοινωνίας όπως αυτή διαθλάται μέσα από την οικογένεια του σε κρίση, για να υποφέρει λιγότερο από την επιθετικότητα των άλλων, για να αισθάνεται διαφορετικός, για να μπει σ΄ ένα κοινωνικό ρόλο, για να ενταχθεί σε μια ομάδα "διαφορετικών", παρεκκλινόντων ατόμων, για να αποκτήσει μια κοινωνική ταυτότητα; Η εμπειρία από την θεραπευτική αντιμετώπιση των εξαρτημένων επιβεβαιώνει το δεύτερο. Τα άτομα αυτά είναι πολύ ευάλωτες, ελλειμματικές προσωπικότητες με έντονη συναισθηματική ανωριμότητα, εσωτερικά κενά, που δεν μπορούν να στηριχθούν στις δυνάμεις τους για να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες και τα προβλήματα που ζουν, δεν αντέχουν τον εαυτό τους και τους άλλους, ψάχνουν ένα δρόμο φυγής από την πραγματικότητα και κάνουν αυτό που βλέπουν να κάνουν και οι γονείς και οι άλλοι γύρω τους (με τα ηρεμιστικά, το αλκοόλ, την T.V.).

Η επιλογή της εξάρτησης ως τρόπου ζωής εξαρτάται τόσο από την προδιαθέτουσα δομή του ατόμου όσο και από τη θέση του στο οικογενειακό και κοινωνικό σύστημα. Δεν είναι μια ελεύθερη επιλογή, με την έννοια ότι γίνεται μέσα σε συνθήκες που το άτομο χωρίς κοινωνική ταυτότητα βιώνει το αδιέξοδο, μέσα σε συνθήκες οικονομικής και πολιτιστικής φτώχειας, κοινωνικής περιθωριοποίησης, αποξένωσης, βίας. Η ίδια η επιλογή του είδους της ουσίας δεν είναι τυχαία. Οι ιδιότητες της πρέπει να καλύπτουν τις συγκεκριμένες συναισθηματικές ανάγκες, τη συγκεκριμένη στιγμή (ηρεμία, λήθη ή αντίθετα ευφορία, έξαρση κλπ.). Η τοξικομανία, αντίθετα απ΄ την τρέχουσα αντίληψη που διαπερνά και τη "μηχανή του νου" είναι το όχι στην απόλαυση, την επιθυμία του Άλλου, που αυτή ακριβώς τον γεμίζει άγχος. Η ευχαρίστηση που δίνει το ναρκωτικό φράζει το δρόμο στην απόλαυση. Η ανάγκη υποκαθιστά την επιθυμία, βραχυκυκλώνει την πραγματοποίηση κάθε επιθυμίας του Άλλου. Γιατί οι όροι της εξάρτησης αναπτύχθηκαν σε μια σχέση του παιδιού με τους γονείς του και αργότερα με το κοινωνικό σύνολο, εκκολάφθηκαν από την στάση της μητέρας, σημαδεύτηκαν από την απουσία του πατέρα, την απουσία του συμβολικού νόμου, έχουν τις ρίζες τους σε πρώιμες συναισθηματικές δυσκολίες, ρωγμές στην ψυχολογική οργάνωση αυτού του ατόμου και αναπτύσσονται μέσα σ΄ ένα παρόν τρομακτικής κρίσης, οικογενειακής, κοινωνικής, πολιτιστικής, Ψυχολογικής. Κανείς δεν μπορεί να συλλάβει την άνοια της εξάρτησης στην πολυπλοκότητά της, αν περιορισθεί στην σχέση του εξαρτημένου με το αντικείμενο της εξάρτησής του, την ουσία, σαν να βρίσκεται στο εργαστήριο. Γιατί η εξάρτηση από ουσίες αποτελεί τον τόπο συνάντησης πολλών παραμέτρων της ανθρώπινης ύπαρξης, βιολογικών, κοινωνικών, ψυχολογικών, ηθικών, φιλοσοφικών. Η εξάρτηση από ουσίες δεν είναι παρά μια ακραία μορφή αλλοτρίωσης του σύγχρονου ανθρώπου.

Η συμπεριφορά της εξάρτησης πριν γίνει σύμπτωμα του συγκεκριμένου ατόμου είναι μια κοινωνική συμπεριφορά που ριζώνει και αποκτά νόημα μέσα σ΄ ένα πλαίσιο, κοινωνικό, οικονομικό, ιστορικό, οικογενειακό, πολιτιστικό, ψυχοσυναισθηματικό. Και αυτό το πλαίσιο είναι βασικά το πλαίσιο της κρίσης της εποχής μας και του πολιτισμού της. Το φαινόμενο της τοξικομανίας είναι συνυφασμένο με τη νεωτερικότητα (modernite) όπως τονίζει ο φιλόσοφος Derrida. (1). Σίγουρα δεν λύνετε με νομοθετικά διατάγματα και τελωνειακές απαγορεύσεις, όπως σωστά λέει ο Blakemore, αφού η δυσφορία του σύγχρονου ανθρώπου μέσα στον πολιτισμό δεν είναι υπόθεση ούτε της αστυνομίας αλλά ούτε και του εργαστηρίου νευροφυσιολογίας, όπου μελετώνται οι εγκεφαλίνες και οι γενετικοί συντελεστές. Η τρομακτική επέκταση του φαινομένου της τοξικομανίας και του αλκοολισμού σε ανεπτυγμένες και υπανάπτυκτες χώρες σήμερα, που ακολουθεί τους ρυθμούς και τη λογική της παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου και της κρίσης του, καταδείχνει το απόλυτο αδιέξοδο του βιολογισμού, γίνεται το Βατερλώ του ψυχοβιολογικού μοντέλου προσέγγισης ενός κοινωνικού βασικά φαινομένου. Γιατί οι "δεσμώτες της ηδονής" δεν είναι παρά τα παιδιά της μοναξιάς και της οδύνης σε μια εποχή παρακμής και κατάρρευσης, όπου η καθημερινή ζωή των πολλών γίνεται κόλαση, έστω κι αν η επιστήμη αναπτύσσεται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς.

Όπως αναλύεται στο εξαιρετικό, παρά τους περιορισμούς του, κεφάλαιο "η ζώσα γλώσσα", σύμφωνα με τα νεώτερα επιστημονικά δεδομένα ο σύγχρονος ανθρώπινος λόγος ήταν πρακτικά, από την άποψη της φυσιολογίας, αδύνατος μόλις πριν 100.000 χρόνια. Ο άνθρωπος του Νεάτερνταλ, που ζούσε στην Ευρώπη μαζί με τον homo sapiens, μέχρι που εξέλιπε ως είδος πριν από 30.000 χρόνια, δεν είχε την ανατομική δομή για την παραγωγή λόγου. Ο λαιμός του ήταν πολύ βραχύτερος, η γλώσσα μακρύτερη, ο λάρυγγάς του ήταν ψηλά, ο λαιμός δεν είχε ευλυγισία. Ομως η φυσική επιλογή προώθησε τη μετάπλαση του ανθρώπινου λάρυγγα και του στόματος. Αλλά η αλλαγή αυτή δεν θα συνέβαινε χωρίς την παράλληλη εξέλιξη του εγκεφάλου. Η ζωική κληρονομιά της ταξινόμησης και κατανόησης του κόσμου που παρέλαβε ο εγκέφαλος απετέλεσε τη βάση πάνω στην οποία αρθρώθηκε ο μηχανισμός ελέγχου του λάρυγγα και χρησιμοποίησής του ως οργάνου του νου.

Τα ζώα έχουν την ικανότητα να αναπαριστούν σε συμβολικές μορφές τα σπουδαία χαρακτηριστικά του κόσμου τους στον εγκέφαλό τους. Ακόμα κι ένα περιστέρι, όπως έδειξαν ειδικοί επιστήμονες, έχει την ικανότητα να σχηματίζει κατηγορίες στον εγκέφαλό του - εσωτερικές - "λέξεις" - για πράγματα που δεν έχει δει ποτέ (π.χ. ψάρια που κολυμπάνε). Και βέβαια, όπως αναλύεται στο βιβλίο, αυτό είναι το πρώτο βήμα στο δρόμο για την γλώσσα. Αυτό όμως που φαίνεται ότι στερούνται ακόμα και οι πίθηκοι είναι η ικανότητα να εκφράζονται χρησιμοποιώντας γραμματική. Η ικανότητα να συνδυάζονται οι λέξεις σύμφωνα με κανόνες για να μεταδοθεί νόημα είναι πράγματι αποκλειστικά ανθρώπινη. Αυτή η ικανότητα απαιτεί ένα κατάλληλο μηχανισμό όχι μόνο στον εγκέφαλο αλλά και στο λαιμό και στο στόμα.

Αλλά η γλώσσα είναι κάτι πολύ περισσότερο από την αυθαίρετη ακολουθία λέξεων. Η ουσία της ανθρώπινης γλώσσας είναι γραμματική, είναι ο τρόπος με τον οποίο οι λέξεις συνδυάζονται για να φτιάξουν προτάσεις που το νόημα τους εξαρτάται τόσο από τις λέξεις όσο και από την ίδια την ακολουθία. Καθώς έδειξε ο Chomsky, η γραμματική υφίσταται ανεξαρτήτως περιεχομένου. Η κατασκευή και η ερμηνεία γνήσιων προτάσεων απαιτεί την εφαρμογή γραμματικών κανόνων, παρόλο που η διαδικασία αυτή τελείται ασυνείδητα. Η διαφορά μεταξύ ανθρώπινης γλώσσας και επικοινωνίας των ζώων μπορεί να είναι η ικανότητά μας να προσλαμβάνουμε γλωσσικούς κανόνες και να τους χρησιμοποιούμε για να μεταδώσουμε αποτελεσματικά γνώσεις από το δικό μας εγκέφαλο στον εγκέφαλο των άλλων. Η γνωστική λειτουργία - από το παιδί προηγείται της εκφραστικής γλώσσας. Και αυτό μπορεί να είναι στοιχείο της εξέλιξης.

Ποια είναι η σχέση σκέψης και γλώσσας; Σύμφωνα με το συγγραφέα του βιβλίου η εξιχνίαση της εξαρτάται, τουλάχιστον εν μέρει, από τον τρόπο με τον οποίο τοποθετείται το πρόβλημα και, εν πάση περιπτώσει, ο εγκέφαλος και η γλώσσα έχουν αλληλοδιαμορφωθεί. Τα παιδιά γεννιούνται με εγκέφαλους ικανούς να μάθουν γλώσσα και η γλώσσα είναι το είδος εκείνο της μάθησης που ο εγκέφαλος του παιδιού μπορεί να μάθει. Ο τρόπος που κλείνει το πολύ ενδιαφέρον αυτό κεφάλαιο του βιβλίου αποκαλύπτει και τους περιορισμούς του. Γιατί δεν μπορούμε να συλλάβουμε την πραγματική σχέση σκέψης και γλώσσας χωρίς τη μελέτη του έργου του μεγάλου σοβιετικού ψυχολόγου Λεβ Βιγκότσκι και της σχολής που ο ίδιος δημιούργησε, μολονότι πέθανε στα 34 χρόνια του, το 1934. Άφησε πίσω του ένα ανεκτίμητης σημασίας έργο που οι μαθητές του συνεχίζουν μέχρι σήμερα να αναπτύσσουν.

Όπως αναλύει ο Βιγκότσκι (2) δεν υπάρχουν λόγοι να αρνηθούμε τις γενετικές ρίζες της νόησης και της γλώσσας. Στο ζωικό βασίλειο και στην εξέλιξη του παιδιού οι γενετικές απαρχές και οι δρόμοι της νόησης και της γλώσσας είναι διαφορετικές. Μέχρις ενός ορισμένου σημείου μπορούμε να παρακολουθήσουμε την προνοητική ωρίμανση της γλώσσας και την ανεξάρτητη απ΄ αυτό προγλωσσική ωρίμανση της παιδικής νοημοσύνης. Σ΄ ένα ορισμένο χρονικό σημείο συναντώνται οι δύο εξελικτικές γραμμές. Η γλώσσα νοηματικοποιείται. Οι δύο γραμμές της εξέλιξης τέμνονται. Η σχέση νόησης και γλώσσας θα μπορούσε σχηματικά να παρασταθεί με δύο τεμνόμενους κύκλους, όπου θα φαινόταν ότι σ΄ ένα ορισμένο κομμάτι οι δύο διαδικασίες συμπίπτουν, συγκεκριμένα στον τομέα της λεγόμενης "γλωσσικά αρθρωμένης" νόησης. Αλλά εδώ δεν εξαντλούνται ούτε όλες οι μορφές της νόησης, ούτε όλες οι μορφές του λόγου. Υπάρχει μια μεγάλη περιοχή της νόησης, που δεν έχει άμεση σχέση με την γλωσσικά αρθρωμένη νόηση. Εδώ ανήκουν προπάντων η τεχνική και εργαλειακή σκέψη και όλη η σφαίρα της λεγόμενης πρακτικής νοημοσύνης.

Κατά τον Βιγκότσκι, το παιδί που γεννιέται δεν διαθέτει τη δική του γλώσσα και τις δικές του έννοιες. Τα αποκτά μέσα από την επικοινωνία του με τους ανθρώπους που το περιβάλλουν στη ζωή του και μόνο στη βάση της δικής του δραστηριότητας. Σε αντίθεση με τις θέσεις του γλωσσολόγου Noam Chomsky, ότι η γλωσσική ικανότητα είναι αποκλειστικά ανθρώπινη και δεν μαθαίνεται με την εμπειρία αλλά είναι εγγενής, έμφυτη, οι στενοί συνεργάτες και συνεχιστές του έργου του Βιγκότσκι, Αλεξέϊ Λεόντιεφ, Αλεξάντρ Λούρια και άλλοι, μέσα από την τεράστια συνεισφορά τους στον τομέα της νευροψυχολογίας απέδειξαν την κοινωνικοϊστορική προέλευση των ανώτερων Πνευματικών λειτουργιών του ανθρώπου. Κατά τη χαρακτηριστική έκφραση του Βασίλι Νταβίντοφ, που ανήκει στην τρίτη γενιά της σχολής του Βιγκότσκι, "το μόνο έμφυτο στον άνθρωπο είναι να θέτει και να επιτυγχάνει στόχους".

Όπως ανέλυσε διεξοδικά ο Βιγκότσκι στο σπουδαίο έργο του "Σκέψη και γλώσσα", οι έννοιες δεν γεννούν οι ίδιες τη σκέψη αλλά μεσολαβούν γι΄ αυτήν, όπως ένα εργαλείο δεν γεννά την πράξη αλλά χρησιμεύει σαν μέσον για να πραγματοποιηθεί αυτή. Μαζί με τα φυσικά εργαλεία, υποστήριζε ο Βιγκότσκι, αναπτύσσονται και τα ψυχικά εργαλεία (οι λέξεις, και η γλώσσα) που παίζουν ένα μεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα στις ανθρώπινες κοινωνικές λειτουργίες και τη γλώσσα. Αυτή η μεσολαβητική δραστηριότητα του "συστήματος των σημείων" αλλάζει την ίδια τη δομή της ψυχικής δραστηριότητας με τον ίδιο τρόπο που η χρήση των εργαλείων αλλάζει τις φυσιολογικές λειτουργίες του οργανισμού. Γιατί τα εργαλεία, φυσικά ή ψυχικά, δεν χρησιμοποιούνται μόνο για ν΄ αλλάξουν τον κόσμο αλλά, διαμέσου αυτής της διαδικασίας και κατά τη διάρκειά της, μεταμορφώνουν τους ίδιους τους ανθρώπους, οι οποίοι όχι μόνο επικοινωνούν διαμέσου αυτού του συστήματος σημείων, διαμέσου δηλαδή της συμβολικής σκέψης και της γλώσσας, αλλά και ελέγχονται απ΄ αυτά, ρυθμίζοντας ανάλογα τη συμπεριφορά τους. Χάρη στα εργαλεία - φυσικά και ψυχικά - η ανθρώπινη δραστηριότητα απορροφά και ενσωματώνει μέσα της όλη την εμπειρία της ανθρωπότητας, όλο τον ανθρώπινο πολιτισμό. Η μεταμόρφωση της σκέψης σε γραπτό λόγο διαμεσοποιείται από ένα μηχανισμό, που αποτελεί το σύνδεσμο μεταξύ πρωτογενούς σκέψης και εξωτερικής έναρθρης έκφρασης. Αυτός ο μηχανισμός είναι η εσωτερική ομιλία που δεν ταυτίζεται με τη συνομιλία με τον εαυτό μας ή την ομιλία χωρίς ήχο. Έχει τη δική της πολύπλοκη δομή, είναι γραμματικά άμορφη, λειτουργεί με κατηγορούμενα και μετατρέπει βασικά τις υποκειμενικές έννοιες σ΄ ένα σύστημα διευρυμένων λεκτικών νοημάτων. Στο νόημα, στη σημασία αντανακλάται η ενότητα νόησης και γλώσσας.

Η ενότητα σημασίας και λέξης καθίσταται δυνατή για το παιδί, στην εξέλιξή του μέσα από την ασυμφωνία γραμματικής και λογικής, λέει ο Βιγκότσκι. Η γραμματική προπορεύεται της λογικής στην εξέλιξη του παιδιού. Οπως έδειξε και ο Piaget το παιδί κατέχει πολύ νωρίτερα την πολύπλοκη δομή των δευτερευουσών προτάσεων με τους συνδέσμους "επειδή", "παρόλο", "αφού", "αν και", πολύ νωρίτερα από τις νοηματικές δομές που αντιστοιχούν σ΄ αυτούς τους συντακτικούς τύπους. Η νοητική διαδικασία από τη σκέψη στη λέξη είναι μια εξέλιξη. Το νόημα της λέξης είναι ταυτόχρονα ένα γλωσσικό και νοητικό φαινόμενο. Η σκέψη δεν εκφράζεται στη λέξη, αλλά επιτελείται στη λέξη, πραγματώνεται σ΄ αυτή. Θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για ένα γίγνεσθαι (για μια ενότητα του είναι και του μη είναι) της σκέψης μέσα στη λέξη. Κάθε σκέψη κατευθύνεται στο να συνδέσει κάτι με κάτι άλλο, να επιλύσει κάποιο πρόβλημα. Η έρευνα δείχνει ότι η εσωτερική, η σημασιολογική, νοηματική πλευρά της γλώσσας και η εξωτερική, φωνητική πλευρά της, παρόλο που αποτελούν μια ενότητα, υπόκεινται στους δικούς τους ιδιαίτερους νόμους. Η εξωτερική ηχητική πλευρά της γλώσσας στο παιδί εξελίσσεται από το μέρος στο όλο, από τη χρήση μιας ή δύο λέξεων στην πρόταση. Η σημασιολογική πλευρά της γλώσσας προχωρά στην εξέλιξή της από το όλο, την πρόταση, στο μέρος, στις σημασίες των επιμέρους λέξεων που απαρτίζουν την πρόταση. Οι δύο αυτές πλευρές, αποτελούν γνήσια ενότητα λόγω ακριβώς αυτής της αντιθετικής πορείας τους, λόγω της αντίφασης που ενυπάρχει. Η γλωσσική συγκρότηση δεν είναι κάποιος απλός αντικατοπτρισμός της νοητικής συγκρότησης. Η γλώσσα δεν είναι έκφραση μιας έτοιμης σκέψης. Η σκέψη δεν είναι ενσωματωμένη στη λέξη, αλλά πραγματώνεται στη λέξη. Η σκέψη είναι μια ειδική λειτουργία που διαμορφώνεται κατά την πορεία της κοινωνικής και ιστορικής ανάπτυξης σαν αποτέλεσμα του ρόλου που παίζει η γλώσσα στην κοινωνική ιστορία της ανθρωπότητας. Έχει τη δική της κοινωνική ιστορία, γλωσσικές ρίζες και έναν ενεργό χαρακτήρα μεσολαβητή για τη γνώση. (3).

Η σχέση λοιπόν σκέψης και γλώσσας είναι διαλεκτική και η εγκεφαλική δομή και λειτουργία του ανθρώπου τον κάνει ικανό να αναπτύξει παραπέρα αυτή τη σχέση, αναπτύσσοντας το προτσές της γνώσης, την πράξη της γνώσης. Όπως λέει ο Λένιν "η γνώση είναι η αιώνια - η άπειρη προσέγγιση της σκέψης στο αντικείμενο. Η αντανάκλαση της φύσης στη σκέψη του ανθρώπου πρέπει να εννοηθεί όχι "νεκρά", όχι "αφηρημένα", όχι χωρίς κίνηση, ούτε χωρίς αντιφάσεις, αλλά στο αιώνιο προτσέσο της κίνησης, το φανέρωμα των αντιφάσεων και τη λύση τους". (4).

Η τεράστια ανάπτυξη των επιστημών "του νου", της νευροφυσιολογίας και της νευροβιολογίας, εμβαθύνοντας τη γνώση μας για την πολύπλοκη λειτουργία του εγκεφάλου, συνεισφέρει σε μεγάλο βαθμό στην κατανόηση και των ψυχικών λειτουργιών. Μας βοηθά να γνωρίσουμε το "υπόστρωμα" των καθαρά ανθρώπινων, των ανώτερων λειτουργιών και έτσι τα όρια αλλά και τις δυνατότητες ανάπτυξής τους. Παράλληλα, όμως, δημιουργεί τον κίνδυνο της υποταγής στον αναγωγισμό, στη μέθοδο που θεωρεί ότι κάθε ψυχολογικό γεγονός ανάγεται σε νευροφυσιολογικό, κάθε ψυχική διαταραχή, είναι κυρίως υπόθεση κάποιων νευρομεταβιβαστών (ντοπαμίνης, σεροτονίνης, νοραδρεναλίνης κ.α,). Κάθε διαταραγμένη συμπεριφορά (βίαιη ή και εγκληματική) ανάγεται σε κάποια δυσλειτουργία κάποιας (ή κάποιων) περιοχών του εγκεφάλου.

Αυτός ο κίνδυνος είναι τεράστιος στην εποχή μας, εποχή άκρατου βιολογισμού. Αυτόν προσπαθούν ν΄ αποφύγουν οι πιο σοβαροί επιστήμονες σήμερα (νευροφυσιολόγοι, νευροβιολόγοι, φυσικοί, αλλά και ψυχίατροι και ψυχολόγοι και ψυχαναλυτές), επιδεικνύοντας, κάποιοι απ΄ αυτούς, το μεγαλύτερο σεβασμό στη θεωρητική ανεξαρτησία της επιμέρους επιστήμης τους, ενάντια στην κυρίαρχη φιλοσοφία του λογικού θετικισμού. Αυτή η τελευταία θεοποιεί τους υπολογιστές, τους νευρομεταβιβαστές, τη λογική οργάνωση, αφήνοντας απέξω την υποκειμενικότητα (subjectivite), την ιστορία, την μοναδικότητα του ατόμου μέσα στην αντιφατική κοινωνική πραγματικότητα. Καρπός μιας τέτοιας προσπάθειας ήταν, για παράδειγμα, η ιστορική συνάντηση - επί τριήμερο - στο Μπορντώ της Γαλλίας, το 1933, νευροβιολόγων, βιολόγων, ψυχολόγων και ψυχαναλυτών της Εταιρείας "Δαρβίνος - Φρόϋντ" με την συνεργασία της "Διεθνούς Επιθεώρησης Ψυχοπαθολογίας", και με κύριο θέμα την εξέλιξη του ανθρώπου. Αυτό που τονίστηκε σ΄ εκείνη τη συνάντηση, όπου η εξέλιξη αντιμετωπίστηκε σαν "διαφοροποίηση" (diversification) και όχι σαν βαθμιαία "πρόοδος" ήταν ότι "είναι αναγκαία η συμφιλίωση του πνεύματος με τον εγκέφαλο" και σ΄ αυτή τη βάση όλων όσοι δουλεύουν σ΄ αυτά τα πεδία. (5).

Μια τέτοια απόπειρα συμφιλίωσης δεν γίνεται στη "μηχανή του νου", όπου διαφαίνεται καθαρά ο κίνδυνος του αναγωγισμού. Όπως όμως λέει ο ψυχαναλυτής Daniel Widlocher "αυτό που θέτει εμπόδια στην ίδια την αρχή του αναγωγισμού, στη δυνατότητα μιας μετεγγραφής του ψυχαναλυτικού λόγου στη γλώσσα της φυσιολογίας έχει να κάνει με τρία στοιχεία, που χαρακτηρίζουν το γεγονός που γίνεται αντικείμενο παρατήρησης της ψυχανάλυσης: τη μοναδικότητα (singularite), το νόημα (sens) και τη συμμετοχή του παρατηρητή. Το γεγονός για το οποίο μιλάμε στην ψυχανάλυση είναι πάντα ένα ατομικό γεγονός, αντιμετωπίζεται όχι ως ο εκπρόσωπος μιας τάξης γεγονότων, αλλά ως η μοναδική έκφραση μιας στιγμής της ιστορίας του υποκειμένου". (6). Η μοναδικότητα, λοιπόν του ανθρώπου, ως κοινωνικού όντως και ως υποκειμένου της ιστορίας του και όλου του ανθρώπινου πολιτισμού, κάνει αδύνατη τη μηχανική μοντελοποίηση του, μέσα απ΄ τον αντικατοπτρισμό του στον ηλεκτρονικό υπολογιστή.

Η λογική του θετικισμού, αποφεύγοντας την αντίφαση, γίνεται ανίκανη να συλλάβει τα πράγματα ζωντανά, σαν ενότητα αντιθέτων, στην κίνηση και την ανάπτυξή τους, διαλεκτικά, γίνεται δηλαδή ανίκανη να συλλάβει τις μορφές και τους νόμους κίνησης της ίδιας της γνώσης.

Οι βαθύτεροι υπολογισμοί του εγκεφάλου, λέει ο Colin Blakemore στο κεφάλαιο "πρότυπα του νου", είναι αυτοί που κάνει ο καθένας μας συνειδητά και χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Η αναγνώριση συγκεκριμένων αντικειμένων από τον απίστευτο κυκεώνα σχημάτων στο είδωλο του αμφιβληστροειδούς, η αποκρυπτογράφηση του χείμαρρου των ήχων που συνιστά τον ανθρώπινο λόγο, η όρθια στάση πάνω σε δύο πόδια, το περπάτημα μέχρι την πόρτα, το άνοιγμα της πόρτας - αυτά είναι τα αληθή θαύματα της ανθρώπινης σκέψης που κάνουν τα επιτεύγματα ακόμη και του ισχυρότερου υπολογιστή να μοιάζουν με τα διανοητικά κατορθώματα του σκουληκιού. Προσδοκία και εμπειρία βρίσκονται στις ρίζες της σκέψης, στην αντίληψη που σχηματίζουμε για τον κόσμο, και στα πράγματα που θυμόμαστε. Πώς όμως ο άνθρωπος γίνεται "υποκείμενο της σκέψης"; Πώς αρχίζει να σκέφτεται;

Στο ερώτημα αυτό την απάντηση μπορεί να δώσει όχι ο νευροφυσιολόγος με τους περιορισμούς του αλλά ο διαλεκτικός υλιστής. Λέει ο μεγάλος μαρξιστής llienkof: "Στη διαδικασία της σκέψης το άτομο είναι εκπρόσωπος με πλήρεις εξουσίες του "ανθρώπινου γένους". Γι΄ αυτό, για να αποκτήσει ο εγκέφαλος του μεμονωμένου ατόμου την ικανότητα να σκέφτεται, ο κάτοχός του πρέπει από την παιδική ηλικία να εισαχθεί σ΄ ένα κοινωνικό σύστημα ανθρώπινων σχέσεων και ν΄ αναπτυχθεί σύμφωνα με τις απαιτήσεις και τους κανόνες αυτού του συστήματος. Το άτομο, αφού συνηθίσει να ενεργεί δραστήρια πάνω στα πράγματα του γύρω κόσμου σύμφωνα με τους κανόνες της κουλτούρας γίνεται έτσι "υποκείμενο της σκέψης", αρχίζει να σκέφτεται. Αν κάποιος, συνεχίζει ο llienkof, έχει μεγάλη επιθυμία να κατασκευάσει το "υλικό μοντέλο του σκεπτόμενου σώματος" δεν πρέπει να δημιουργήσει ένα μοντέλο του εγκεφάλου, ούτε καν ολόκληρου του ανθρώπινου οργανισμού (δηλαδή του "οργανικού" σώματός του) αλλά ένα πολύ πιο περίπλοκο μοντέλο. Το μοντέλο ολόκληρου του ανθρώπινου πολιτισμού, το μοντέλο του "ανόργανου σώματος του ανθρώπου". Ο εγκέφαλος, πράγματι "σκέφτεται μόνο όταν μετατρέπεται σε όργανο αυτού του "ανόργανου σώματος". (7).

Μόνο μέσα απ΄ αυτό το πρίσμα μπορεί ο άνθρωπος να στηρίξει τις πράξεις του στη δημιουργία όρων προετοιμασίας του μέλλοντος, προσδιορίζοντας μ΄ αυτό τον τρόπο την παρούσα συμπεριφορά και πράξη του ως σκεπτόμενο υποκείμενο. Η υπέρτατη ανθρώπινη ευτυχία, έλεγε ο Λέον Τρότσκι, βρίσκεται στην προετοιμασία του μέλλοντος, αυτού που δεν υπάρχει ακόμα, παρά μόνο ως στόχος, ως προσδοκία, ως ελπίδα. Μόνον έτσι, μέσα στην ευρύτητα των οριζόντων της ανθρώπινης ύπαρξης, μπορεί και πρέπει να κατανοηθεί και η φράση με την οποία κλείνει η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα "μηχανή του νου": "Η ανθρώπινη σκέψη μας δίνει πολύ περισσότερα από την απλή ύπαρξη. Μας δίνει ελπίδα για το μέλλον".

7) Εβαλντ Ιλιένκοφ "Τεχνοκρατία και ανθρώπινα ιδεώδη στο σοσιαλισμό", εκδ. Οδυσσέας, 1976.

 04/11/2002