ΑΦΙΕΡΩΜΑ στον Άνθρωπο του μέλλοντος

Μακρινέ μου απόγονε, γεια σου... - Φυγή στο Διάστημα ή θάνατος;

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΟΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΓΙΑΝΝΟΥΤΣΟΥ

1^ον

Τα τελευταία περίπου 100 χρόνια ανακαλύψεις σκελετών ανθρωποειδών -από την ντελικάτη Lucy μέχρι τον γεροδεμένο Australopithecus boisei- κατέρριψαν την ιδέα της μοναδικότητας του ανθρώπινου είδους.

Με την αποκωδικοποίηση του DNA, το χάσμα ανάμεσα σε μας και στα άλλα πρώτιστα του γενεαλογικού μας δέντρου, έγινε μικρότερο. Το ότι μοιραζόμαστε το 98% του γενετικού μας υλικού με τους χιμπαντζήδες έχει ήδη τόσες πολλές φορές ειπωθεί που κατάντησε κλισέ. Και σήμερα, ίσως βρισκόμαστε πολύ περισσότερο σε θέση να δούμε τους εαυτούς μας ως ένα πάνω από το μέσο όρο θηλαστικό και πολύ λιγότερο σαν αγγέλους που έπεσαν από τον ουρανό.

Όμως, όπως λένε οι βιολόγοι, εξελισσόμαστε. Αλλάζουμε με το χρόνο. Και την αλλαγή αυτή μπορούμε να την παρατηρήσουμε. «Σήμερα όμως έχουμε ένα μικρό πρόβλημα με τον όρο φυσική επιλογή. Έχει μπει στα λεξικά μας. Τον ξέρουμε και τον χρησιμοποιούμε ευρέως, αλλά συνήθως τον κατανοούμε λανθασμένα. Η λέξη επιλογή έχει ένα τελεολογικό νόημα σχεδίου ή πλάνου. Σαν ένα ανθρώπινο χέρι (ή κάποιος άλλος) να καθοδηγεί αυτή τη διαδικασία. Όμως στην εξέλιξη δεν υπάρχουν πλάνα. Υπάρχουν μόνο συνέπειες. Η φυσική επιλογή δεν εξασφαλίζει τίποτα παραπάνω παρά τη σύμπτωση της επιβίωσης με αυτούς που επιβιώνουν. Εάν ένα ον μπορεί να ζήσει σ' ένα περιβάλλον αρκετό χρονικό διάστημα ώστε να αναπαραχθεί και να κάνει πιο πολλά όντα σαν τον εαυτό του, τότε ας είναι έτσι...» λέει ο Jeffrey McKee, καθηγητής στο Τμήμα Ανθρωπολογίας, Εξέλιξης, Οικολογίας και Βιολογίας του Ohio State University.

Αυτό που μπορεί να μας κινήσει την περιέργεια στη θεωρία του Δαρβίνου είναι κάτι που συχνά παραβλέπουμε. Κι αυτό είναι ότι η δύναμη της φυσικής επιλογής μερικές φορές αποτυγχάνει. Πράγματι, τα είδη δεν προσαρμόζονται πάντα και συχνά εξαφανίζονται. Αλλά ακόμη και για τα είδη που επιζούν, συμπεριλαμβανομένου και του δικού μας, το λιγότερο που θα μπορούσαμε να πούμε είναι ότι απέχουν πολύ από το να είναι τέλεια. Διαθέτουν πολλά χαρακτηριστικά που είναι πολύ φτωχά προσαρμοσμένα -παρ' όλη την επιμονή της φυσικής επιλογής.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι η αιτία της δημιουργίας νέων ειδών είναι οι γενετικές μεταλλάξεις και οφείλονται στην τύχη. Και γνωρίζουμε επίσης ότι αυτές οι λίγες μεταλλάξεις πρέπει να συμπέσουν με το κατάλληλο περιβάλλον. Έτσι, ένα μέρος της επιτυχίας της εξέλιξης έγκειται στη σύμπτωση. Την εξελικτική διαδικασία που στη συνέχεια θα προκύψει μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε χαοτική. Κι όταν αναφερόμαστε στον όρο χάος, εννοούμε την αδυναμία πρόβλεψης που οφείλεται στο ότι οι αρχικές συνθήκες είναι πολύ ευαίσθητες.

«Η ανθρώπινη εξέλιξη ήταν προϊόν πολλών δυνάμεων, αλλά δεν ήταν ούτε αναπόφευκτη ούτε πιθανή. Κι οι κρίκοι στην ανθρώπινη εξελικτική αλυσίδα συνδέονται μεταξύ τους με την τύχη, τη σύμπτωση και το χάος. Μπορούμε να εξερευνήσουμε τις αρχικές συνθήκες του εξελικτικού μας παρελθόντος μελετώντας τα απολιθώματα και να αναζητήσουμε θεωρίες για το τι μας έκανε ανθρώπους. Μπορούμε να μάθουμε πώς οι καπριτσιόζικες δυνάμεις της φύσης έδρασαν δημιουργικά οδηγώντας την εξέλιξή μας. Η επιστήμη μπορεί να βρει τους συντελεστές αυτούς, να εξετάσει λεπτομερώς τις συνιστώσες τους και να τολμήσει να κάνει προβλέψεις», πιστεύει ο McKee.

Αλλά για να αρχίσουμε να διατυπώνουμε προβλέψεις για το μέλλον μας, πρέπει πρώτα να εξετάσουμε το παρελθόν και το παρόν.

Ζώα που τα αναγνωρίζουμε ως ανθρωποειδή υπάρχουν στον πλανήτη μας περισσότερο από 4 εκατομμύρια χρόνια περίπου. Πίθηκοι και διάφορα άλλα είδη πρωτευόντων υπάρχουν εδώ και 35 εκατομμύρια χρόνια. Και πρωτευόντων που ζούσαν πάνω στα δέντρα, εδώ και 50 εκατομμύρια χρόνια.

Οι αριθμοί αυτοί μας έκαναν να θέσουμε το πρώτο ερώτημα: Για πόσο καιρό ακόμα θα μπορούμε να αναγνωρίζουμε όντα ως ανθρώπινα; Ήδη, 3 εκατομμύρια χρόνια επιβίωσης είναι ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα για οποιοδήποτε είδος. Ο μέσος όρος επιβίωσης για τα είδη μεγάλων θηλαστικών στη Νότια Αφρική φαίνεται να ήταν το πολύ 700.000 χρόνια, πριν εξελιχθούν σε κάτι διαφορετικό ή να εξαφανιστούν εντελώς.

Έτσι, εάν υποθέσουμε ότι η εξέλιξη θα συνεχίσει, όπως έγινε στο παρελθόν, μπορούμε σχεδόν με σιγουριά να πούμε ότι «ανθρώπους» θα βρίσκουμε μέσα στα επόμενα 1 με 10 εκατομμύρια χρόνια.

Πώς όμως θα είναι οι μελλοντικοί μας απόγονοι και τι μπορεί να επηρεάσει τη βιολογική τους μορφή;

Οι μεταλλάξεις που συμβαίνουν στο DNA μας, οι αλληλεπιδράσεις με το πολύπλοκο περιβάλλον, η επιλογή συντρόφων, η αναπαραγωγική μας ικανότητα και ο τρόπος με τον οποίο φέρνουμε στον κόσμο και μεγαλώνουμε τα παιδιά μας είναι ορισμένοι συντελεστές.

«Ο βασικός μηχανισμός της ανθρώπινης εξέλιξης είναι ένα σύνολο θετικών, αυτοενισχυόμενων αλληλοεπιδράσεων ανάμεσα στη βιολογική μας κληρονομιά, το φυσικό μας περιβάλλον, την τεχνολογία και την κοινωνική μας οργάνωση», ισχυρίζεται ο Maciej Henneberg, καθηγητής Ανθρωπολογίας και Συγκριτικής Ανατομίας, επικεφαλής του Τμήματος Anatomical Sciences της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Αδελαΐδας, στην Αυστραλία.

Όλα αυτά τα στοιχεία αλληλοσυνδέονται και επιδρούν στο σώμα μας. Σύμφωνα μάλιστα με μια μελέτη του Henneberg, υπήρξε βαθμιαία αύξηση του μεγέθους του σώματος των ανθρωποειδών με την πάροδο του χρόνου. Όμως μικροεξελικτικές μεταβολές δεν έγιναν μόνο στο μέγεθος του σώματος ή των μελών του. Ο Henneberg στις μελέτες του βρήκε ότι η αύξηση στο μέγεθος του ανθρώπινου εγκεφάλου αντιστράφηκε τα τελευταία μερικές χιλιάδες χρόνια.

Τι θα συμβεί στο μέλλον; Σημερινές διαφορές στα ποσοστά φυσικής αύξησης ανάμεσα σε πληθυσμούς διαφόρων εθνών θα αλλάξουν το μέσο όρο φυσικών χαρακτηριστικών της ανθρωπότητας, ισχυρίζονται ορισμένοι επιστήμονες. Υπάρχει κάποια πιθανότητα να εξελιχθούμε και να γίνουμε όπως αυτός ο υποθετικός με το μεγάλο εγκέφαλο Homo Futuris; Ο Richard Dawkins, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, δεν το πιστεύει. Όμως η ερώτηση-κλειδί, ανεξάρτητα του εάν μεγαλώσει ή όχι το κρανίο μας, είναι: μπορούμε να καλυτερεύσουμε τις δυνατότητες του εγκεφάλου μας;

Μήπως τους μελλοντικούς απογόνους μας θα πρέπει να τους βλέπουμε περισσότερο ως μετα-ανθρώπινα είδη, ίσως με μεγαλύτερη ευφυΐα, ή με οποιαδήποτε άλλα χαρακτηριστικά που θα προκύψουν στην πάλη τους να επιβιώσουν στον κόσμο που θα τους αφήσουμε;

Είναι πολύ πιθανό η εξέλιξη του ανθρώπου είτε να επιβραδυνθεί είτε να επιταχυνθεί από εμάς τους ίδιους. Για παράδειγμα, είναι ήδη στο πλαίσιο των δυνατοτήτων μας να αρχίσουμε να επιλέγουμε τα γονίδια των απογόνων μας - πετώντας αυτά που προκαλούν αρρώστιες και επιλέγοντας ίσως αυτά που ευνοούν διάφορα χαρακτηριστικά της ευφυΐας, όπως μνήμη, αντίληψη, ταχύτητα συλλογισμού.

Εκτός όμως από το να αναρωτιόμαστε για τη βιολογική εμφάνιση των απογόνων μας στα επόμενα 1 με 10 εκατομμύρια χρόνια, μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι η τεχνολογική βάση του πολιτισμού μας -εάν βέβαια αυτός συνεχίσει να υπάρχει- θα είναι εντελώς διαφορετική από σήμερα. Φτάνει γι' αυτό να ρίξουμε μια ματιά στις αλλαγές που έγιναν μέσα στα τελευταία μόνο 10.000 χρόνια κι από τα εργαλεία οψιδιανού φτάσαμε στα microchips.

Στο πλαίσιο της γεωλογικής χρονολογικής κλίμακας της εξέλιξης του πλανήτη μας, ακόμη και τα πιο φανταχτερά σενάρια επιστημονικής φαντασίας φαίνονται ένα τίποτα. Κι αν ο ουρανός δεν μας πέσει στο κεφάλι, δύο από αυτά τα σενάρια φαίνονται πιο πιθανά, αν και μόνο ένα από τα δύο θα συμβεί.

Στο πρώτο, θα καταστρέψουμε τον ανθρώπινο πολιτισμό και τη ζωή στη Γη μέσα στις επόμενες γενιές, είτε από πόλεμο είτε από ηλίθια λάθη που οδηγούν στην καταστροφή του περιβάλλοντός μας. Κι ίσως έτσι γίνουμε το πρώτο είδος που εξαφανίστηκε οικιοθελώς.

Συνέχεια