7^ον

 Προηγούμενο  

Χρειάστηκαν 5 εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης για να φτάσουμε από κάποιο πιθηκοειδές στο σημερινό άνθρωπο. Όμως ο Homo Sapiens βρίσκεται σήμερα στο σημείο που οι μηχανισμοί της μελλοντικής του εξέλιξης μπορεί να αλλάξουν ριζικά.

Κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί για τρεις λόγους. Πρώτον, γιατί απέκτησε γνώση πάνω στους μηχανισμούς που διέπουν την ίδια την εξέλιξη -κι έτσι τη δυνατότητα να επέμβει σ' αυτήν- κι αντί να τον καθοδηγεί, να την καθοδηγήσει. Δεύτερον, γιατί υπάρχει η δυνατότητα επέμβασης στο ανθρώπινο DNA, έτσι ώστε τα χαρακτηριστικά που θα αποκτήσουν οι απόγονοί μας να είναι τα επιθυμητά κι όχι αυτά που φυσιολογικά θα κληρονομούσαν.

Τρίτον, και πιο σημαντικό, έχουμε αρχίσει να δημιουργούμε συστήματα τεχνητής ζωής, τα οποία θα αλλάξουν πιθανώς παντελώς την έννοια της ζωής, με βάση τον άνθρακα, όπως τη γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.

Όμως είμαστε σήμερα σε θέση να κάνουμε προβλέψεις για το μέλλον μας;

Μέχρι στιγμής ο Homo Sapiens δεν τα πήγε καλά με τις προβλέψεις και την κατανόηση των αλλαγών στο μέλλον. Και οι περισσότεροι συνεχίζουμε να μην μπορούμε να δούμε πώς θα εξελιχθούμε στο μέλλον, πριν αυτό γίνει παρελθόν.

Υπάρχει μια κοινή παρεξήγηση σχετικά με τη διαδικασία της εξέλιξης. Οι περισσότεροι πιστεύουμε ότι αυτή είναι δυνατόν να συνεχίζει χωρίς τέλος. Δυστυχώς όμως, υπάρχουν πραγματικοί, φυσικοί περιορισμοί στα βιολογικά μας όργανα.

Κατά τη διάρκεια της εξέλιξης ενός οργανισμού υπάρχουν στιγμές όπου η αύξηση του μεγέθους κάποιου οργάνου του ευνοείται κι άλλες όπου ευνοείται η μείωσή του. Τις περισσότερες φορές, σε έναν πληθυσμό, τα άτομα που ευνοούνται είναι όσα ανήκουν στο μέσο όρο (μέσου μεγέθους), ενώ αυτά που αδικούνται είναι όσα βρίσκονται στα δύο άκρα.

Τις περιόδους αυτές ο συγκεκριμένες πληθυσμός παρουσιάζει μια εξελικτική στάση (δηλαδή δεν παρουσιάζει αλλαγές) όσον αφορά αυτό (το όργανο) το οποίο εμείς μετράμε.

«Εάν διαθέταμε μια σειρά δειγμάτων από πλήρεις σκελετούς και κοιτάζαμε να βρούμε εάν υπήρχε μια τάση προς αύξηση ή μείωση των διαστάσεων ενός συγκεκριμένου οργάνου, όπως για παράδειγμα το μήκος του ποδιού, θα πρέπει να αναμένουμε περιόδους που δεν υπάρχει καμία αλλαγή να εναλλάσσονται με περιόδους όπου παρατηρούνται μεταβολές», γράφει ο Richard Dawkins, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

«Κι όχι μόνο αυτό, αλλά εκείνο που είναι ακόμη πιο περίεργο είναι ότι ανακαλύπτουμε πως μερικές φορές μακρόχρονες και προοδευτικές τάσεις προς μια κατεύθυνση ξαφνικά αλλάζουν πορεία και πηγαίνουν προς τα πίσω.

Όταν ένα όργανο χρησιμοποιείται για εκφοβισμό (όπως τα κέρατα του ελαφιού) ή για προσέλκυση συντρόφου (όπως η ουρά του παγονιού), το καλύτερο μέγεθος που πρέπει αυτό να έχει - από τη ματιά του εκφοβισμού ή της έλξης - είναι πάντα λίγο μεγαλύτερο από το μέσο όρο στον πληθυσμό.

Ακόμα κι όταν ο μέσος όρος γίνεται μεγαλύτερος, το καλύτερο είναι πάντα ένα βήμα εμπρός. Κι είναι πιθανώς εξαιτίας αυτού του φαινομένου, που εξαφανίστηκε το ιρλανδέζικο ελάφι: σπρώχνοντας το "optimum του εκφοβισμού" τόσο πολύ ώστε να ξεπεράσει αυτό που θα λέγαμε "το optimum της χρησιμότητας".

Μια άλλη κινητήρια δύναμη της προοδευτικής εξέλιξης είναι αυτό που αποκαλούμε arms-race. Τα ζώα που συνήθως αποτελούν λεία για τα αρπακτικά έχουν εξελιχθεί έτσι ώστε να είναι πολύ πιο γρήγορα από τους εχθρούς τους. Με συνέπεια τα αρπακτικά να είναι υποχρεωμένα να αναπτύξουν κι αυτά μεγαλύτερη ταχύτητα δρόμου κ.ο.κ., σε μια κατάσταση που συνεχώς κλιμακώνεται».

Τέτοιους είδους arms-races φαινόμενα είναι πιθανώς η αιτία για τη θεαματική εξέλιξη της κατασκευής των ματιών, των αυτιών, των εγκεφάλων, του ραντάρ της νυχτερίδας κι όλου του υπόλοιπου, υψηλής τεχνολογίας, οπλοστασίου που εμφανίζουν τα ζώα. Armes-races είναι μια ειδική περίπτωση αυτού που ονομάζεται συν-εξέλιξη. Η συν-εξέλιξη συμβαίνει όταν το περιβάλλον στο οποίο οι οργανισμοί εξελίσσονται, εξελίσσεται και το ίδιο. Έτσι είναι λογικό η πάλη για την επιβίωση να ευνοεί τους οργανισμούς που μπορούν πιο αποτελεσματικά να βρουν και να καταναλώσουν ενέργεια.

Καίτοι η αποτελεσματικότητα με την οποία ένας οργανισμός εκμεταλλεύεται τις πηγές ενέργειας αποτελεί μια πολύ ισχυρή κινητήρια δύναμη επιλογής, η ικανότητά του να αναγνωρίζει, πρώτα απ' όλα, τις πηγές ενέργειας αποτελεί κι αυτή μια πολύ ισχυρή μορφή επιλογής. Όμως αυτό απαιτεί επεξεργασία πληροφορίας σχετικά με το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο οργανισμός ζει. Όλοι οι ζώντες οργανισμοί λειτουργούν ως επεξεργαστές πληροφορίας. Δέχονται πληροφορίες σχετικά με το περιβάλλον τους, τις επεξεργάζονται και στη συνέχεια τις χρησιμοποιούν για να εντοπίσουν και να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα μέσα για την επιβίωσή τους. Έτσι λοιπόν είμαστε μηχανές εντροπίας. Όσο πιο αποτελεσματικά ένας οργανισμός βρίσκει και επεξεργάζεται πληροφορία από το περιβάλλον με τόσο μεγαλύτερη επιτυχία μπορεί να συνεχιστεί η επιβίωση των απογόνων του.

Η μηχανή αυτή είναι καθορισμένη από το DNA και λειτουργεί με τα ένζυμα, δηλαδή τις πρωτεΐνες που γίνονται καταλύτες για τις χημικές αντιδράσεις. Για να λειτουργήσει με κανονική ταχύτητα, ένας μεγάλος αριθμός αυτών των μορίων και άλλων ζωτικών ουσιών πρέπει να μπορούν να αποθηκευτούν με ακρίβεια μέσα στα κύτταρα. Με τη σειρά τους τα κύτταρα περιορίζονται από ενεργές μεμβράνες οι οποίες απορροφούν τις θρεπτικές ουσίες, ενώ αποβάλλουν τα απορρίμματα κι άλλες άχρηστες ουσίες. Απλή φυσική δείχνει ότι για να μπορεί το κύτταρο να κάνει μια κανονική ζωή πρέπει να είναι αρκετά μικρό ώστε οι διάφορες ουσίες να μπορούν να διαχέονται στο εσωτερικό του μέσα σε σχετικό μικρό χρονικό διάστημα.

Όλοι οι οργανισμοί σαν εμάς έχουν κατασκευαστεί από μάζες ολόκληρες τέτοιων κυττάρων, οι οποίες συσσωρεύονται σε εξειδικευμένους ιστούς και όργανα που ανταλλάσσουν ουσίες μέσω των αντλιών της μεμβράνης και της κυκλοφορίας των υγρών. Η πιο προχωρημένη από αυτές τις εξειδικεύσεις είναι η πράξη τού σκέπτεσθαι.

Για να δημιουργηθεί ένα σκεπτόμενο άτομο απαιτούνται δεκάδες δισεκατομμυρίων νευρικά κύτταρα. Περίπου 15 δισεκατομμύρια νευρώνες στον εγκέφαλό μας απασχολούνται μόνο με το να επεξεργάζονται πληροφορίες που προέρχονται από τα μάτια, τα αυτιά και τα άλλα αισθητήρια όργανα, καθώς επίσης και από τους μυς και τα άλλα εσωτερικά όργανα που κάνουν το σώμα να λειτουργεί.

«Οι αρχιτεκτονικές απαιτήσεις τού σκέπτεσθαι εξηγούν για ποιο λόγο εμείς οι άνθρωποι είμαστε ανάμεσα στα μεγαλύτερα ζώα του πλανήτη μας και γιατί τα έντομα δεν μπορούν να σκεφτούν. Πρέπει να είστε μεγάλος για να είστε ευφυής. Οι εξάποδοι σύντροφοί μας προσπαθούν πάνω από 350 εκατομμύρια χρόνια να το κάνουν. Όμως η έλλειψη εσωτερικού σκελετού που θα μπορεί να μεγαλώνει, επιτρέποντας ταυτόχρονα αδιάκοπη στήριξη και κίνηση, κράτησε τα έντομα μικρά. Και παρ' ότι έχουν καταφέρει να ελαχιστοποιήσουν σε μέγεθος τα νευρικά τους κύτταρα και να τοποθετήσουν όσα μπορούν περισσότερα μέσα στα μικροσκοπικά κρανία τους, τους λείπει ο χώρος», εξηγεί ο Edward Wilson, καθηγητής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.

«Έτσι τα με μεγαλύτερη ευφυΐα έντομα, τα μυρμήγκια και οι μέλισσες, μπορούν να μάθουν μόνο κάτι παραπάνω από το να διακρίνουν τη μυρωδιά των συντρόφων τους ("Εγώ και εσύ αδελφοί. Αυτός εχθρός") και το δρόμο για να επιστρέψουν στη φωλιά τους από το ταξίδι που έκαναν για την αναζήτηση τροφής. Το υπόλοιπο του ρεπερτορίου τους είναι απλά ένστικτα. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, πάνω από 1 εκατομμύριο φορές μεγαλύτερος από αυτόν ενός μυρμηγκιού, τα καταφέρνει χιλιάδες φορές καλύτερα», συνεχίζει ο Wilson.

Κι ο ανθρώπινος αυτός εγκέφαλος είχε μια προοδευτική μεν, αλλά πολύ γρήγορη εξέλιξη τα τελευταία 3 εκατομμύρια χρόνια.

Τι θα συμβεί στο μέλλον; Μπορούμε, παρεκτείνοντας την τάση από τον Homo Erectus μέχρι τον Homo Sapiens, να προβλέψουμε το σχήμα του κρανίου τού Homo Futuris τα επόμενα 3 εκατομμύρια χρόνια;

Κάτι τέτοιο επιχείρησαν να κάνουν οι ερευνητές σε κομπιούτερ, χρησιμοποιώντας ένα ειδικό πρόγραμμα με το όνομα Morph και λαμβάνοντας υπόψη τους τα δεδομένα της εξέλιξης του ανθρώπινου εγκεφάλου τα 3 προηγούμενα εκατομμύρια χρόνια.

Χρησιμοποιώντας το πρόγραμμα αυτό, ο Richard Dawkins βρήκε ότι «εάν δεν υπάρξει κάποια αλλαγή, στο μέλλον θα συνεχιστεί η τάση αύξησης του κρανίου. Το πηγούνι θα συνεχίσει να κινείται προς τα εμπρός, πιο μυτερό, ενώ η σιαγόνα φαίνεται πολύ μικρή, ώστε να μπορεί να μασήσει οτιδήποτε περισσότερο από την τροφή ενός μωρού. Πράγματι, όλο το κρανίο φαίνεται σαν το κρανίο ενός μωρού».

Πάει καιρός που πολλοί ερευνητές έχουν ισχυριστεί ότι η εξέλιξη του ανθρώπου είναι ένα παράδειγμα «παιδομορφίας». Δηλαδή χαρακτηριστικά της παιδικής ηλικίας διατηρούνται και στην εφηβεία. Το κρανίο ενός ενήλικου ανθρώπου μοιάζει σήμερα πολύ περισσότερο με αυτό ενός μωρού χιμπαντζή από ό,τι με ενήλικου χιμπαντζή. Υπάρχει κάποια πιθανότητα να εξελιχθούμε και να γίνουμε όπως αυτός ο υποθετικός με το μεγάλο εγκέφαλο Homo Futuris; Ο Dawkins δεν το πιστεύει.

«Το γεγονός ότι η διεύρυνση του εγκεφάλου ήταν η κυρίαρχη τάση τα τελευταία 3 εκατομμύρια χρόνια δεν λέει σχεδόν τίποτα για τις πιθανές τάσεις τα επόμενα 3 εκατομμύρια χρόνια. Ο εγκέφαλος θα συνεχίσει να αυξάνεται μόνο εάν η φυσική επιλογή συνεχίσει να ευνοεί άτομα με μεγάλο εγκέφαλο. Κι αυτό σημαίνει, μόνο όταν άτομα με μεγάλο εγκέφαλο κάνουν έτσι ώστε να έχουν κατά μέσο όρο περισσότερα παιδιά από αυτούς με μικρότερο εγκέφαλο», λέει ο Dawkins.

Όμως η ερώτηση - κλειδί, ανεξαρτήτως του εάν μεγαλώσει ή όχι το κρανίο μας, είναι: Μπορούμε να καλυτερεύσουμε τις δυνατότητες του εγκεφάλου μας;

Και λέγοντας αυτό, βλέπουμε τον εγκέφαλο σαν ένα σύστημα ελέγχου του οποίου η δουλειά είναι να παίρνει τις καλύτερες το δυνατόν αποφάσεις, όσο πιο σύντομα γίνεται, επεξεργαζόμενο όσες περισσότερες πληροφορίες μπορεί γύρω από τον κόσμο και συγκρίνοντάς τις με όσο το δυνατόν περισσότερες μνήμες.

Έτσι οι ερευνητές, λαμβάνοντας υπόψη στους υπολογισμούς τους το χρόνο μετάδοσης ενός σήματος από τον ένα νευρώνα στον άλλο, το χρόνο επεξεργασίας και το σύστημα διατήρησης της θερμοκρασίας χαμηλής (στον εγκέφαλο υπάρχει ένα σύστημα ολόκληρο, υπό τη μορφή αιμοφόρων αγγείων, για να διατηρείται η θερμοκρασία σταθερή, καθώς επίσης και για να παίρνουν τα κύτταρα την ενέργεια που χρειάζονται για τη λειτουργία τους), βρήκαν ότι για να επεξεργαστεί ο εγκέφαλος 20% περισσότερη πληροφορία από ό,τι σήμερα πρέπει να διπλασιάσει το μέγεθός του.

Έτσι εάν το όριο της διαμέτρου του κρανίου είναι 20 εκατοστά, τότε ο εγκέφαλος θα μπορεί να βελτιώσει 20% την επεξεργασία πληροφορίας από ό,τι σήμερα.

Βέβαια τόσο ο χρόνος μετάδοσης σήματος στις συνάψεις όσο και η ταχύτητα διάδοσης του σήματος μέσα στους νευρώνες μπορούν να βελτιωθούν με διάφορα φάρμακα ή με τη βοήθεια της γενετικής. Κι έτσι να επιτευχθούν μικρές βελτιώσεις.

Η αποκωδικοποίηση του DNA δίνει τη δυνατότητα στους ερευνητές, σε συνδυασμό με την τεχνολογία των κομπιούτερ, να είναι στο μέλλον ικανοί να αναγνωρίσουν τα γονίδια στα οποία οφείλεται κάθε ειδικό χαρακτηριστικό ενός ανθρώπου. Έτσι είναι λογικό να σκεφτεί κανείς ότι κάποια στιγμή, κάποιοι, σε κάποιο μέρος, θα έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν μια ράτσα ανθρώπων έξυπνων, αθλητικών και με αντοχή στις διάφορες ασθένειες. Οι άνθρωποι της ράτσας αυτής, καίτοι δεν θα αποτελούν στην κυριολεξία ένα νέο είδος, θα μπορούν να θεωρούν οι ίδιοι τον εαυτό τους ως τέτοιο. Κι είναι σίγουρο ότι θα υπάρξει μια μεγάλη αντίδραση σε αυτό.

Δεν θα το καλωσορίσουμε όλοι μας, είτε για λόγους θρησκευτικούς είτε για λόγους ηθικούς είτε απλά για λόγους προσωπικής προτίμησης. Πολλοί θα είναι αυτοί που δεν θα δεχτούν γενετικές επεμβάσεις. Οι άνθρωποι αυτοί θα παραμείνουν ως συμβατικοί Homo Sapiens και πιθανά θα μπορούν να συνυπάρχουν με τους άλλους, οι οποίοι όμως το πιο πιθανό είναι να τους θεωρούν φυσικά και διανοητικά κατώτερους.

Είμαστε ήδη μια κοινωνία εγκεφάλων! Μήπως στο μέλλον ο πλούτος, που περιορίζεται αυτή τη στιγμή από το συγκεκριμένο όγκο του κρανίου μας και τα δύο συνδεδεμένα μεταξύ τους ημισφαίρια του εγκεφάλου μας, αυξηθεί με ένα τρίτο ημισφαίριο, τη μηχανή;