ΈΘΝΟΣ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ

Του συνεργάτη μας ΓΙΩΡΓΟΥ ΧΛΩΡΟΥ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1. Τι είναι έθνος και σε τι συνίσταται ο εθνικισμός; Το ερώτημα δεν είναι διόλου ρητορικό. Η άνοδος του εθνικισμού κατά την τελευταία δεκαπενταετία θέτει το ερώτημα εκ νέου. Και μαζί με αυτήν την ερώτηση, υπάρχουν και άλλες: Η νέα φάση καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης έχει υπερβεί την ισχύ του έθνους κράτους; Τα έθνος ταυτίζεται με το κράτος; Είναι δυνατή η εθνική ελευθερία και η εθνική αυτοδιάθεση μέσα στο σύγχρονο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό-καπιταλιστικό σύστημα; Είναι το έθνος μία αιώνια κοινωνική κατηγορία; Είναι δυνατόν να υπάρξει κοινωνικός αγώνας χειραφέτησης χωρίς να λάβει υπόψη του την έννοια του έθνους; Και τι στάση πρέπει να κρατήσει απέναντι στο έθνος; Μπορεί να οικοδομηθεί μία κοινωνία ισότητας μέσα στα πλαίσια ενός και μόνο έθνους, δίχως την αλληλεπίδραση του με όλα τα άλλα; Σε τι συνίσταται ο διεθνισμός; Πώς όλη αυτή η συζήτηση τίθεται στα Βαλκάνια; Ένα μεγάλο πλήθος ερωτημάτων προς απάντηση τίθεται εξ αρχής. Απαντήσεις που δεν είναι εύκολο να δοθούν μέσα στα στενά πλαίσια ενός και μόνο άρθρου. Φιλοδοξία μας είναι να ανοίξουμε την συζήτηση γύρω από αυτά τα ζητήματα τα οποία απαιτούν και ιδιαίτερες επιμέρους εξειδικευμένες αναζητήσεις. Θέτουμε από την δική μας μεριά μερικές σκέψεις για αυτά, με πλήρη επίγνωση ότι όταν προσπαθείς να απαντήσεις συνοπτικά στα παραπάνω, ελλοχεύει πάντα ο κίνδυνος να καταφύγεις σε μία σχηματική παρουσίαση τους (και ίσως μερική και στατική) και να χάσεις την δυναμική διαλεκτική σχέση των κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών και ιδεολογικών εννοιών που πραγματεύεσαι.

Αλλά ας είμαστε ξεκάθαροι σε κάτι: γνώμονας της αναζήτησης μας δεν είναι κάποιο αφηρημένο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον για την εθνογραφία, σαν ιδιαίτερο κλάδο της κοινωνιολογίας, αλλά ο πολιτικός προσανατολισμός μας από την σκοπιά του αγώνα για την επαναστατική χειραφέτηση της κοινωνίας, την πάλη για την κομμουνιστική απελευθέρωση και τον στόχο μίας κοινωνίας ισότητας και ελευθερίας, χωρίς τάξεις και κράτη.

Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

2. Σύμφωνα με την ΟΥΝΕΣΚΟ υπάρχουν παγκοσμίως, αναγνωρισμένα έως και 600 έθνη, ενώ πάνω από 3000 είναι οι μικρές εθνότητες που βρίσκονται στο μεταίχμιο της συγκρότησής τους μεταξύ της προ-εθνικής φυλετικής κοινωνικής δομής και του συνειδησιακού αυτο-προσδιορισμού τους ως έθνη. Ο δε αριθμός των επίσημων γλωσσών και διαλέκτων είναι κατά πολύ μεγαλύτερος. Την ίδια στιγμή τα αναγνωρισμένα κράτη από το ΟΗΕ είναι μόλις 192, και αυτό επειδή από τα τέλη του Β’ παγκοσμίου πολέμου αναπτύχθηκε ένα κίνημα ενάντια στην αποικιοκρατία, ενώ οι καταρρεύσεις στην Αν. Ευρώπη κατά την δεκαετία του 90 προσέθεσαν και νέα κράτη. Υπάρχουν ακόμη ανά τον κόσμο πάρα πολλά αποσχιστικά εθνικά κινήματα, και εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι ο παραπέρα κρατικός κατακερματισμός δεν έχει τελειωμό. Νέα κράτη προσπαθούν να σχηματίσουν δεκάδες έθνη και να τα προσθέσουν στα ήδη υπαρκτά 192 κράτη. Από αυτά που ήδη υπάρχουν ως ανεξάρτητα κράτη, μερικά είναι εντελώς τεχνητά και δεν διεκδικούν έναν ξεχωριστό ιδεολογικό εθνικό αυτο-προσδιορισμό (π.χ. το κράτος του Βατικανού, η Βόρεια και η Νότια Κορέα ως προϊόν του κορεάτικου εμφυλίου πολέμου, η Ταϊβάν σαν αποτέλεσμα του κινέζικου εμφυλίου, ο κατακερματισμός σε 17 διαφορετικά κράτη ενός ενιαίου συνειδησιακά αραβικού έθνους, ως αποτέλεσμα της ανολοκλήρωτης προσπάθειας συγκρότησης ενιαίας αραβικής εθνικής κρατικής οντότητας κλπ.) Υπάρχουν κράτη πολυεθνικά στα οποία οι διαφορετικές εθνότητες είναι αναγνωρισμένες και συνυπάρχουν αρμονικά (π.χ. Ελβετία), άλλα στα οποία οι διαφορετικές εθνότητες αν και αναγνωρισμένες μάχονται αναμεταξύ τους για την ηγεμονία στο κράτος τους (π.χ. Βέλγιο, Καναδάς) ή και για απόσχιση (π.χ. Ηνωμένο Βασίλειο, Ισπανία), και φυσικά έθνη υποταγμένα σε άλλα κράτη που δεν αναγνωρίζονται καν ως διαφορετικά έθνη από το κράτος στο οποίο διαβιούν και που διεκδικούν το δικαίωμα τους στην αυτοδιάθεση (π.χ. Κούρδοι). Υπάρχουν έθνη-κράτη που ταυτόχρονα «φιλοξενούν» εθνικές μειονότητες στο εσωτερικό τους ενώ έχουν και διεκδικούν δικές τους εθνικές μειονότητες που διαβιούν στην εδαφική επικράτεια άλλων κρατών (π.χ. όλα τα βαλκανικά κράτη). Υπάρχουν τέλος και μερικά αποικιακά εδάφη κλασικού τύπου, υπολείμματα των αποικιακών αυτοκρατοριών, στα οποία τα ντόπια ιθαγενή έθνη είτε επιλέγουν να ενσωματωθούν στην μητρόπολη (π.χ. οι κάτοικοι στην γαλλική αποικία Ρευνιόν) είτε διεκδικούν την εθνική τους ανεξαρτησία (π.χ. οι Κανάκ της επίσης γαλλικής αποικίας της Νέας Καληδονίας). Άρα μπορούμε να καταφύγουμε στο πρώτο συμπέρασμα:

Έθνος και κράτος δεν είναι ταυτόσημες έννοιες. Αναπτύσσονται όμως παράλληλα και μέσα από διαφορετικούς δρόμους και μεθόδους. Υπάρχουν έθνη που επιλέγουν, ή εξαναγκάζονται να διαβιούν με άλλα στα πλαίσια ενός κράτους και άλλα που επιχειρούν να αποκτήσουν ανεξάρτητο κράτος. Το ίδιο το φαινόμενο της δημιουργίας ή της προσπάθειας για δημιουργία νέων κρατών στην εποχή της παγκοσμιοποίησης όχι μόνο δεν έχει τελειώσει, αλλά αναπτύχθηκε ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, χωρίς ακόμη να μπορέσει να ικανοποιήσει όλα τα έθνη και χωρίς να είναι δεδομένο ότι όλα θα το ακολουθήσουν.

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ

3. Όμως υπάρχει κάποιο έδαφος στην ύπαρξη και συγκρότηση του έθνους κράτους; Ή μήπως αποτελεί η αρχή του έθνους-κράτους, μία αφηρημένη και ουτοπική φενάκη; Είναι κοινά αποδεκτό ότι σχεδόν όλα τα κράτη στηρίζουν την πολιτική και ιδεολογική τους νομιμοποίηση στην εθνική συνείδηση και στο δημοκρατικό τους δικαίωμα να υπάρξει πολιτική κρατική συγκρότηση στο έθνος τους. Η ίδια η ταυτότητα της έννοιας του έθνους χρειάζεται πολιτική και ιδεολογική τεκμηρίωση. Η εμφάνιση του έθνους-κράτους είναι σχετικά πρόσφατη μορφή της εξέλιξης του κράτους. Η ανθρώπινη ιστορία έχει γνωρίσει τις πόλεις κράτη του αρχαίου ελλαδικού κόσμου, τις αυτοκρατορίες της Mεσογείου και της εγγύς και μέσης ανατολής από την εποχή των ελληνιστικών χρόνων και μετά (μακεδονική, ρωμαϊκή, βυζαντινή κλπ), καθώς επίσης και στον υπόλοιπο κόσμο (Αζτέκοι, Μάγια, Αίγυπτος, Κίνα, κλπ.) και τέλος πριν την εμφάνιση του έθνους-κράτους, στην Δυτ. Ευρώπη των κατακερματισμένων φεουδαλικών κρατών. Η εμφάνιση του καπιταλιστικού συστήματος στην Δυτ. Ευρώπη κατά την εποχή της εξόδου από τα μεσαιωνικά χρόνια, είναι αυτή που αρχίζει να τροποποιεί τις κρατικές δομές στην κατεύθυνση της συγκρότησης εθνών-κρατών. Ο καπιταλισμός στηρίχτηκε, την εποχή της προοδευτικής ανόδου του, στην ανάπτυξη των επιστημών, του ορθολογισμού και του διαφωτισμού. Η μεγάλη αγγλική επανάσταση του 17ου αιώνα, ο αμερικάνικος πόλεμος της ανεξαρτησίας του 1776, η γαλλική επανάσταση το 1789, το ιταλικό ριζορτζιμέντο των αρχών του 19ου αιώνα κλπ. έθεταν ως βασικό πολιτικό και ιδεολογικό τους στόχο την εθνική κρατική συγκρότηση. Όλα τα εθνικό-απελευθερωτικά κινήματα, σε όλο τον κόσμο αντιγράφουν αυτές τις αρχές, του τότε σε άνοδο, προοδευτικού αστικού ριζοσπαστισμού, που ανέτρεψε την φεουδαρχία είτε αυτή ήταν ανατολίτικου τύπου, είτε είχε την μορφή του κατακερματισμένου φεουδαλικού κόσμου των κόμηδων και των ιπποτών, ιδιαίτερα στην Δυτ. Ευρώπη. Υπάρχει κάποια συσχέτιση μεταξύ της ανερχόμενης αστικής τάξης και του έθνους; Αναμφίβολα ναι και σχετίζεται με τις ίδιες τις εσωτερικές και πρωταρχικές ανάγκες του κεφαλαίου. Το κεφάλαιο από την ίδια την φύση του έχει την τάση για επέκταση. Αρχικά επιδιώκει να συγκροτήσει ένα έδαφος επέκτασης με το δικό του κράτος και τους νόμους, δασμούς, στρατούς και αστυνομίες που θα το προστατεύουν. Επιπλέον χρειάζεται ένα σταθερό τραπεζικό σύστημα και ένα ενιαίο νόμισμα. Χρειάζεται ελευθερία στην αγορά εργασίας των προλετάριων είτε στην ύπαιθρο είτε στην πόλη, και άρα εκ των πραγμάτων καταστροφή των καταναγκαστικών έξω-οικονομικών δουλοπαροικιακών τύπων της φεουδαρχικής εκμετάλλευσης. Πρέπει συνεπώς να χτυπήσει την κρατική αναχρονιστική δομή της φεουδαρχίας, είτε αυτή είναι ο φεουδαλικός κατακερματισμός στην δύση που εμποδίζει την συγκρότηση ενιαίας αγοράς, είτε είναι οι αχανείς αυτοκρατορίες στρατοκρατικού δεσποτικού τύπου στην ανατολή. Το ιδεολογικό υπόβαθρο της ανερχόμενης αστικής τάξης είναι ο εθνικισμός και η πάλη για την συγκρότηση έθνους κράτους, ακριβώς για να φτιαχτεί μία πρώτη βάση επέκτασης του κεφαλαίου. Αλλά στην δύση αυτό το αίτημα ενώνει τους διάσπαρτους και κατακερματισμένους πληθυσμούς, τόσο των χωρικών που διεκδικούν την απελευθέρωσή τους από τα φεουδαρχικά δεσμά όσο και των μικρο-τεχνιτών που αδυνατούν να πληρώνουν την φορολογία των τοπικών κρατικών σατράπηδων, και τους οδηγεί στην πάλη για ευρύτερες εθνικές συσσωματώσεις. Στην ανατολή όμως, τους διασπά, καλλιεργώντας εθνικούς διαχωρισμούς. Έτσι στην γαλλική επανάσταση καθιερώνεται η γαλλική συνείδηση και η γλώσσα που εκείνη την στιγμή δεν την μιλάει παραπάνω από το 10% του πληθυσμού, στην Ιταλία καθιερώνεται η σύγχρονη ιταλική καθομιλούμενη αν και αποτελεί την τοπική διάλεκτο της περιοχής του Πεδεμοντίου (την οποία δεν μιλά καλά-καλά ούτε ο εκ των ηγετών του ριζορτζιμέντο ο Γκαριμπάλντι). Την ίδια στιγμή στην ανατολή οι αστικές ελίτ στην πάλη τους κατά του δεσποτικού αυτοκρατορικού κράτους, καλλιεργούν τον εθνικό διαχωρισμό μεταξύ των υποτελών εθνοτήτων ως ιδεολογική βάση του αιτήματος για έθνος κράτος. Έτσι είναι χαρακτηριστικό ότι οι αστικές τάξεις των Βαλκανίων σε άνοδο, απεμπολούν το αρχικό πρόταγμα του Ρήγα Φεραίου για μία κοινή πάλη όλων των καταπιεσμένων από τη Οθωμανική αυτοκρατορία, στην προοπτική μιας βαλκανική ομοσπονδίας, και καλλιεργούν τον ελληνικό, βουλγάρικο, σέρβικο, ρουμάνικο εθνικισμό. Την ίδια στιγμή οι σλαβικές αστικές ελίτ, στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη απεμπολούν τον αρχικό λαϊκό στόχο του δημοκρατικού παν-σλαβισμού και πολεμούν την Αυστρο-ουγγρική και την Τσαρική αυτοκρατορία ξεχωριστά, ως Τσέχοι, Σλοβάκοι, Κροάτες, Πολωνοί, Ουκρανοί κλπ Εκτός όμως από τις επιδιώξεις των από πάνω, που καλλιεργούν την εθνική συνείδηση μέσα από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, την παραγωγή ιστοριογραφίας, και την φιλολογία, υπάρχει κάποιο αντικειμενικό έδαφος πάνω στο οποίο συγκροτείται η εθνική ιδέα; Αναμφίβολα ναι. Δεν πρέπει να υπάρχει μία συνομωσιολογική θεώρηση της ιστορίας, ως αιώνια επιβολή των από πάνω. Η εθνική συγκρότηση χαρακτηρίζεται από υλικούς όρους με τους οποίους αλληλεπιδρά η ιδεολογική πάλη. Μακριά από εμάς η διαστρεβλωτική αντίληψη για ένα στατικό σχήμα βάσης-εποικοδομήματος που επικράτησε στο μαρξιστικό κίνημα στην δεκαετία του 30, και που βλέπει έναν σχηματικό διαχωρισμό των δύο εννοιών και μία εξωτερική συγκόλληση τους, για να δώσει την πρωτοκαθεδρία στον ένα ή τον άλλο πόλο. Η σχέση μεταξύ βάσης και εποικοδομήματος, Είναι και Συνείδησης, Έθνους και Εθνικής συνείδησης, δεν είναι η σχέση μεταξύ πρώτου και δεύτερου ορόφου μίας οικοδομής, αλλά αντίθετα είναι η σχέση, ενός ενιαίου και διαρκώς μεταβαλλόμενου αντιφατικού Όλου που πηγάζει από την πάλη των τάξεων και των ιδεολογιών. Δεν θα μπορούσε να καλλιεργηθεί η ιδέα της εθνικής συνείδησης από τα πάνω αν δεν υπήρχαν αντικειμενικοί υλικοί όροι από τα κάτω, αν δεν υπήρχε με άλλα λόγια ένας εν μέρει ασυνείδητος και μη ολοκληρωμένος «εθνισμός». Και τέτοιοι υλικοί όροι συγκρότησης ενός πρωταρχικού εθνισμού (ως προπομπού της εθνικής συνείδησης) είναι: ένας κοινός γεωγραφικός τόπος διαμονής, μία λίγο ως πολύ κοινή διάλεκτος, μία κοινή οικονομική ζωή, κοινά ήθη και έθιμα, και μία κοινή ιστορική παράδοση καθώς επίσης και η αυτοσυνείδηση της. Από έθνος σε έθνος αυτοί οι παράγοντες διαφέρουν, και άλλοτε κυριαρχεί ο ένας ή ο άλλος. Υπάρχει λοιπόν ο εθνισμός των από πάνω και ο εθνισμός των από κάτω. Την εποχή των αστικών επαναστάσεων η διαλεκτική αλληλεπίδρασή τους διαμορφώνει την εθνική συνείδηση σε ένα ενιαίο και αντιφατικό όλο. Οι υλικές υπαρκτές διαχωριστικές γραμμές, ενός κατακερματισμένου μεσαιωνικού κόσμου δεν θα οδηγούσαν αναγκαστικά και νομοτελειακά στην συγκρότηση έθνους και εθνικής ταυτότητας χωρίς την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης που προ-αναφέραμε και η οποία άλλοτε γίνεται με την πολιτική πειθώ, άλλοτε με τον κρατικό καταναγκασμό, και άλλοτε αποτελεί αίτημα κοινωνικής διεκδίκησης από τα κάτω. Και τότε αλλά ακόμη και στις μέρες μας υπάρχουν εθνότητες που δεν συγκρότησαν ένα ιδιαίτερο έθνος και επέλεξαν να ενσωματωθούν σε άλλα και να σβήσουν (π.χ. αρκετές από τις διάσπαρτες ινδιάνικες εθνότητες της αμερικανικής ηπείρου που έχασαν την ιδιαίτερη ταυτότητα τους, οι νομάδες Βλάχοι των Βαλκανίων και ως έναν σημαντικό βαθμό οι Τσιγγάνοι στις πιο πολλές χώρες της Ευρώπης). Από την άλλη μεριά υπάρχουν έθνη που αν και μοιράζονται την ίδια κοινή υλική αντικειμενική πραγματικότητα των προσδιοριστικών παραγόντων που προαναφέραμε και αν και δέχτηκαν και μία ισχυρή ιδεολογική προσπάθεια καλλιέργειας της αντίληψης της κοινής εθνικής συνείδησης, επέλεξαν να ξεχωρίσουν. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι οι σύγχρονοι Γερμανοί, οι Αυστριακοί και οι Γερμανοί της Ελβετίας. Υπάρχουν επιπλέον σύγχρονα έθνη που αποτελούν εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα που αν και δεν είχαν σχεδόν κανένα κοινό υλικό δεσμό, συγκροτούν κοινή εθνική συνείδηση με εντελώς ιδεολογική (για την ακρίβεια θρησκευτική) βάση, όπως οι Εβραίοι και οι Αρμένιοι. Όμως η εξαίρεση απλώς επιβεβαιώνει τον κανόνα.

Άρα μπορούμε να καταλήξουμε σε ένα ακόμη συμπέρασμα: Το έθνος δεν είναι μία αιώνια και υπερ-ιστορική αναλλοίωτη αρχή. Αντίθετα είναι μια συγκεκριμένη ιστορική, κοινωνική και πολιτική μορφή κοινωνικής οργάνωσης, που διαμορφώνεται σχετικά πρόσφατα και προσδιορίζεται συγκεκριμένα σε τόπο και σε χρόνο από υλικούς και ιδεολογικούς παράγοντες. Είναι σύμφυτη με την άνοδο και την ύπαρξη του καπιταλισμού και δεν καταστρέφεται ακόμη και στην εποχή του παγκοσμιοποιημένου ιμπεριαλισμού όσο καιρό δεν καταστρέφεται το έθνος κράτος. Βρίσκεται δε, σε συνεχή αλλαγή και επαναπροσδιορισμό. Επιπλέον, δεν πέρασαν και ούτε είναι δεδομένο ότι θα περάσουν, όλοι οι λαοί στην εθνική συγκρότηση τους.