"Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ"

Φιλοσοφία

Αρχείο

Κεντρική Σελίδα

Σαν μέλη που αναδύονται από τα νερά ενώ το σώμα παραμένει ακόμα βυθισμένο στη θάλασσα, σκόρπια εμφανίστηκαν τα κείμενα αυτά τα τελευταία δύσκολα χρόνια του αιώνα μας σε περιοδικά ή σαν ομιλίες σε σεμινάρια και συνέδρια. Δεν είναι, όμως, membra disjecta. Αποτελούν πάντα μέρη ενός και του αυτού σώματος, που δεν έπαψε να πλάθεται, αυτοτελείς στιγμές της ανάπτυξής του. Απλώνονται σαν στροφές μιας ανελισσόμενης σπείρας που περιστρέφεται γύρω από Αυτό-πού-δεν-υπάρχει-ακόμα, ένα έλλειμμα, την ιστορική προσδοκία του Απροσδόκητου.

Το ζητούμενο είναι το άνοιγμα στο Μεσσιανικό - πιό σωστά, το άνοιγμα του Μεσσιανικού, μέσα στον ορίζοντα της Ιστορίας. Το Μεσσιανικό, εδώ, δεν εκ-τοπίζεται σ΄ ένα μυθολογικό υπερπέραν. Εν-τοπίζεται στην εμμένεια της Φύσης, του κόσμου των ανθρώπων και των βασάνων τους, σαν κενό υποδοχής, σαν αυτό που του λείπει ακόμα ο Τόπος για να σταθεί: η προσδοκία της επαναστατικής Ρήξης της συνέχειας της Ιστορίας, όπως την είδε στην εποχή μας ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, η απότομη διακοπή της πορείας των πραγμάτων, που μέχρι τώρα δεν ήταν παρά διάβαση μέσα στην κοιλάδα των δακρύων, το ασίγαστο, εκ βαθέων αίτημα μιας πέρα από δίκαια και νόμους Δικαιοσύνης, που επιτέλους παίρνει σάρκα και οστά επί της γής, σε μια Νέα Γή και σε Νέους Ουρανούς.

Το Μεσσιανικό, με τις αναμφίβολα βιβλικές καταβολές του, ενυπάρχει μέσα σ΄ όλη την παράδοση των καταπιεσμένων, στους αγώνες τους, στην πράξη, τη θεωρία και το όραμα της εκ βάθρων αλλαγής του κόσμου, ως η διαρκής Αρχή της ελπίδας (Ερνστ Μπλόχ) για τη ριζική μεταμόρφωση των πάντων. Διάφοροι εχθροί και "φίλοι" στόμωναν συχνά την κόψη του σπαθιού της επαναστατικής προσδοκίας και ετοιμότητας, κατηγορώντας τον μαρξισμό ότι δεν είναι άλλο από μια υλιστική εσχατολογία, ένας εκκοσμικευομένος μεσσιανισμός.

Το πρόβλημα, όμως, ήταν το εκ διαμέτρου αντίθετο. Τα γραφειοκρατικά μορφώματα, σοσιαλδημοκρατικά και σταλινικά, που ζήτησαν νομιμοποίηση στο όνομά του, στην πραγματικότητα εξώρυξαν, εξόρκισαν, εξόντωσαν τον μεσσιανικό πυρήνα του μαρξισμού. Περί τούτου μιλούν με τρόπο ανεπανάληπτο οι περίφημες Θέσεις πάνω στην έννοια της Ιστορίας του Μπένγιαμιν.

Ακόμα, όμως, κι άλλοι που διαφοροποιήθηκαν και άσκησαν κριτική από τ΄ αριστερά στις γραφειοκρατίες, πέσανε στην παγίδα. Για να μην κατηγορηθούν για εσχατολογία, μετέθεσαν επ΄ αόριστον το τέλος της ταξικής κοινωνίας. Για να μη στιγματιστούν σαν "μεσσιανίζοντες", αντάλλαξαν τα πρωτοτόκια της εκπύρωσης του 1917 μ΄ ένα πιάτο φακές πολιτικού "ρεαλισμού".

Δεν έχει λόγο ν΄ απολογηθεί κανείς για τις βιβλικές ρίζες του Δέντρου του Μεσσιανικού που "ηχολογά κι αστράφτει/ Μ΄ όλους της τέχνης τους ήχους, με τ΄ ουρανού τα φώτα", όπως στο σολωμικό Carmen Saeculare, μ΄ όλους τους πόθους των καταπιεσμένων. Το ζητούμενο ήταν και παραμένει η επίγεια "έφοδος στον ουρανό" (Κάρλ Μάρξ). Το Μεσσιανικό χωρίς μεταφυσική, "το Αλφα και το Ωμέγα χωρίς άλφα και χωρίς ωμέγα" (Αλαίν ντε Λίλ).

Το Μεσσιανικό δεν υπάρχει έξω από την Ιστορία. Για πρώτη φορά εμφανίστηκε εγγεγραμμένο στο ιστορικό σώμα του εβραϊκού λαού και των βασάνων του. Μαζί του πορεύτηκε "ημέρας μεν εν στύλω νεφέλης, δείξαι αυτοίς την οδόν, την δεν νύκτα εν στύλω πυρός" (Εξοδος ιγ΄ 21). Μαζί, σαν Προσδοκία και Υπόσχεση ("Μπερίτ"), σ΄ όλες τις περιπλανήσεις, από τον Οίκο της Δουλείας και την Εξοδο έως τους θαλάμους των αερίων και τις φλόγες της παγκόσμιας επανάστασης.

Κανείς δεν μπορεί να προσεγγίσει το Μεσσιανικό αγνοώντας το Εβραϊκό Πρόβλημα, το πρόβλημα των συνεχών διωγμών του εβραϊκού λαού μέσα στους πιό διαφορετικούς κοινωνικούς σχηματισμούς και κάτω από τα πιό ποικίλα πολιτικά καθεστώτα. Ποιός μπορεί να δει την εποχή μας κλείνοντας τα μάτια του μπροστά στο Αουσβιτς;

Το Εβραϊκό Πρόβλημα δεν είναι απλώς το πρόβλημα μιας ιδιαίτερης εθνικοθρησκευτικής ομάδας. Το ίδιο το γεγονός ότι αποτελεί μια σταθερά σ΄ όλες τις μορφές ανάπτυξης της ταξικής κοινωνίας δείχνει ότι αφορά την ίδια την ουσία της. Ο Cioran γράφει. "Το να είσαι άνθρωπος είναι ένα δράμα. Το να είσαι Εβραίος είναι ένα άλλο. Ως εκ τούτου ο Εβραίος έχει το προνόμιο να ζεί την κατάστασή μας διπλά" (The Temptation to Exist, London Ouarter Books, 1987, σ. 80). Να ζείς το δράμα του αποκλεισμού και ταυτόχρονα το δράμα όλης της ανθρωπότητας, να υπομένεις το μαρτύριο μιας αφόρητης ιδιαιτερότητας για χάρη της καθολικότητας... Ο Εβραίος είναι όπως ο Dybbuk των θρύλων του, ένας δίψυχος, ένας διφυής, ο Εαυτός του και ο Αλλος του, ο Ιδιος ως Αλλος, ο Ιδιος καταδιωγμένος από τον Αλλο και ταυτόχρονα ένας Εαυτός που όλοι οι Αλλοι καταδιωγμένοι ζούνε μέσα του το δικό τους δράμα. Είναι η διηνεκής κρίση ταυτότητας και ταυτόχρονα ότι θέτει και ότι ξεπερνάει αυτή την κρίση.

Μέσα απ΄ αυτό το μαρτύριο του διχαστικού αποκλεισμού και της πιο βαθιάς ταύτισης με την ανθρωπότητα, μέσα από την αφόρητη ένταση και τριβή του ιδιαίτερου και του πανανθρώπινου, ανάβει ο σπινθήρας μιας υποκειμενικότητας, που αναδύεται φλεγόμενη ως Υπόσχεση στον Αλλο, ως Αναμονή του Ερχόμενου που δεν αναμένεται κάν, του ανέλπιστου - του Μεσσιανικού.

Δεν πρόκειται για θολή συναισθηματική διάθεση ούτε για αόριστη αφαίρεση. Δεν είναι άμορφη ύλη. Το Μεσσιανικό παίρνει και δίνει στον εαυτό του (με την έννοια και τη διάκριση του prendre και του se donner που δίνει ο Derrida στο Le Temps des Adieux) Moρφές. Η Μορφο-Ποίηση αυτή, η ποίηση των Μορφών του Μεσσιανικού, συντελείται μέσα από το "δούναι και λαβείν" του ανθρώπου και του φυσικού-ιστορικού κόσμου. Είναι η Μορφο-γένεση της απελευθέρωσής τους.

Τη Μορφο-Ποίηση του Μεσσιανικού τη διαπερνά, σ΄ όλη την ιστορική της ανέλιξη, η διαλεκτική του Εβραϊκού και του Ελληνικού. Κι αυτό όχι τόσο γιατί η αρχαία Ελλάδα και η Βίβλος βρίσκονται στα θεμέλια του λεγόμενου "Δυτικού Πολιτισμού" και όχι μόνο γιατί η εβραϊκή ιδιαιτερότητα της βιβλικής παράδοσης για ν΄ ανοιχτεί στην καθολικότητα στην οποία τείνει, χρειάζεται, όπως έλεγε ο Levinas, να "μεταφραστεί" στον ελληνικό Λόγο της φιλοσοφίας, τη γλώσσα του Καθολικού. Οι βαθύτεροι λόγοι βρίσκονται στο ίδιο το υλικό υπέδαφος της Ιστορίας.

Η αρχαία ελληνική και η αρχαία εβραϊκή κοινωνία αποτελούν τις δύο πρώτες μορφές μετάβασης από την προ-ταξική στην ταξική κοινωνία, με την πρώτη να δημιουργεί την Πόλη και την πολιτική, τον διάλογο και τη διαλεκτική και τη δεύτερη ν΄ ανοίγει τη μεσσιανική προοπτική της ρήξης του κυκλικού χρόνου, το τέλος της Αιώνιας Επιστροφής των ιστορικών βασάνων. Ακριβώς επειδή σημαδεύουν την ταξική κοινωνία από τις απαρχές της, τη συνοδεύουν και σ΄ όλες τις διαδοχικές της μεταμορφώσεις μέχρι την τελευταία, ανταγωνιστική της μορφή, τον καπιταλισμό. Ο μαρξισμός είναι (πιό σωστά, οφείλει να είναι) η συνειδητή έκφραση αυτής της ιστορικής διαλεκτικής στο σύνολό της και άρα ζεί όλη την ένταση ανάμεσα σε Αθήνα και Ιερουσαλήμ. Η Μορφο-γένεση της απελευθέρωσης, η ποίηση των Μορφών του Μεσσιανικού, αναδεικνύει στα κομβικά σημεία τους ποιητές της, ποιητές του λόγου, της σκέψης, της επαναστατικής δράσης.

Τα κείμενα που συγκεντρώνονται εδώ μιλούν γι΄ αυτούς: για τον Βάλτερ Μπένγιαμιν και τον Αγγελο της Ιστορίας, τον Ερνστ Μπλόχ και τη συγκεκριμένη Ουτοπία, τον Λ. Τρότσκυ και τη Διαρκή Επανάσταση, τον Πάουλ Τσέλαν και τον Κανένα, τον ταπεινό Γιωσέφ Ελιγιά και την παραδείσια Ρεβέκκα, τον ακόμα ταπεινότερο Τζούλιο Καϊμη και τη διαλεκτική της αγαθότητας, τον Εβραίο Μπαρούχ Σπινόζα και τη Δόξα (Καβόντ) του Amor Intellectualis Dei, τον Ελληνα Ανδρέα Εμπειρίκο και το Μέγα Φώς το Ακτιστον επί του ουρανίου στερεώματος αλλά και επί του καταστρώματος του πανανθρώπινου Μεγάλου Ανατολικού...

Ολοι τους προχωρούν και ιχνηλατούν άγνωστη γή, πέρα από τους προαστικούς θρησκευτικούς μύθους και πέρα από την αστική εκκοσμίκευση, εκεί που αρχίζει η ήπειρος της Αταξικής. Μπορεί τώρα να διαφανεί το περίγραμμα του συνολικού σώματος του παρόντος βιβλίου. Ξεκινάει από τη μήτρα του Μεσσιανικού, το Εβραϊκό Πρόβλημα και την πιό ζοφερή του ώρα, το ναδίρ της εποχής μας, το Αουσβιτς. Τελειώνει με τον κατεξοχήν ποιητή του Αουσβιτς, τον Πάουλ Τσέλαν. Ενδιάμεσα, εμφανίζοντας Μορφές του Μεσσιανικού, ανελίσσεται η διαλεκτική του Ελληνικού και του Εβραϊκού, από την "καθ΄ ημάς", οιονεί παπαδιαμαντική εκδοχή της στον Ελιγιά και τον Καϊμη μέχρι τη γιγαντομαχία περί της ουσίας και περί του μηδενός στο φώς του Πινδάρου και τον γνόφο του Τσέλαν.

Η ένταση αυτή ανάμεσα σε Αθήνα και Ιερουσαλήμ ξεπερνιέται πουθενά; Μόνο στον Τόπο του Απροσδόκητου, τον Τόπο που δεν έχει τόπο ακόμα και που τις θύρες του δεν παύει να κρούει διαρκώς η επανάσταση κραυγάζοντας "Αρατε πύλας!". Τον τόπο που δεν γνωρίσαμε ποτέ κι όπου, όπως λέει ο ήρωας του Paco Ignacio Taibo II, ανήκαμε από πάντα. Τον τόπο του πουθενά, τόπο αναστάσεως.

Εκεί μπορεί ν΄ ακούγεται, συνθέτοντας τα αντίθετα, τον ελληνικό λόγο και τη βιβλική γλώσσα της προφητείας, ένα παλιό, υβριδικό, δημοτικό τραγούδι των Ρωμανιωτών ως φωνή αύρας λεπτής:

Rafaeni oshieni

vethiter taavathi *

Δώσε τόπο της ψυχής μου

να μπορέσει να σταθεί.

(* Ιασέ με, σώσε με

και τον Πόθο εκπλήρωσέ μου).

24/04/2003

Δωρεάν ανταποδοτική διαφήμιση (επικοινωνήστε με τον webmaster)