"Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ"

Φιλοσοφία

Αρχείο

Κεντρική Σελίδα

PAUL CELAN

PAUL CELAN στα ελληνικά. "Jewgreek is greekjew. Extremes meet"(1). Tα άκρα συναντώνται. Παράδοξη συνάντηση: Die Niemandsrose - Toυ Κανενός το Ρόδο.(2) Jewgreek.

Mε τέτοιο βάρος που έχει το ζήτημα της γλώσσας και της μετάφρασης στον Celan, τι συμβαίνει όταν τούτο περιπλέκεται με την προβληματική, γεμάτη εντάσεις, συνάντηση του Εβραϊκού με το Ελληνικό; "Ζούμε", λέει ο Derrida, "μέσα στη διαφορά του Εβραϊκού με το Ελληνικό, που είναι ίσως η ενότητα αυτού που ονομάζουμε ιστορία".(3) Greekjew.

Tι γίνεται, όμως, όταν η ενότητα εκρήγνυται, όπως στον τραγικό τούτον αιώνα, κι από το χάσμα της έκρηξης βγαίνει του Κανενός το Ρόδο; Μπορούμε ακόμα, όπως ελπίζει ο Levinas, να μεταφράσουμε τη Βίβλο των Εβραίων στα ελληνικά, στη γλώσσα της καθολικότητας;

Στο Ταλμούδ, σε μια περίφημη συζήτηση για το πρόβλημα της μετάφρασης - που άφησε το σημάδι της, στους καιρούς μας, στον Μπάνγιαμιν και στον Ντεριντά καταγράφεται η απάντηση του Ραμπί Σιμενόν μπέν Γκαμαλιέλ: μόνο στα ελληνικά μπορεί να γίνει μια τέτοια μετάφραση.(4) Γιατί, έχει γραφεί στη Βίβλο, "πλατύναι ο Θεός τω Ιάφεθ και κατοικησάτω εν τοις οίκοις του Σήμ",(5) και ο μόνος που μπορεί να κατοικήσει εκεί είναι το ωραιότερο γέννημα της γενιάς του Ιάφεθ, η ελληνική γλώσσα.

Μπορεί, όμως, ο έλληνας λόγος να απο-δώσει τον ανεκλάλητο στεναγμό των αδικοχαμένων του Αουσβιτς; Με άλλους όρους, ο Adorno, όπως και ο δικός μας, ο ΣΑΒΒΑΣ ΜΙΧΑΗΛ, που το παρακάτω κείμενό του δημοσιεύει σήμερα το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ (το οποίο πήραμε από το βιβλίο του ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΜΕΣΣΙΑΝΙΚΟΥ) αναρωτήθηκαν: είναι δυνατό να γραφτούν πιά ποιήματα μετά το Αουσβιτς; Μόνον κάποιος που επέζησε μέσα από τη φρίκη, ένας ποιητής Εβραίος, ένας Εβραίος κατεξοχήν ποιητής, ένας ποιητής κατεξοχήν Εβραίος, ο ΠΑΟΥΛ ΤΣΕΛΑΝ, μπορούσε να δώσει την κρίσιμη απάντηση. Του Κανενός την απάντηση.

Μετά τις μεταφράσεις ποιημάτων του Τσέλαν από τον Αντώνη Τριφύλλη, την Ιωάννα Αβραμίδου, την Ελενα Νούσια κ.ά, επιτέλους έχουμε ένα ποιητικό βιβλίο από τα εννέα του ποιητή στα ελληνικά. Η έκδοση της "Αγρας" είναι θαυμάσια. Η μετάφραση του Χρήστου Γ. Λάζου είναι αληθινό κατόρθωμα και η εκτεταμένη εισαγωγή του ευαίσθητη και διαφωτιστική. Ξενίζει μόνον ο συσχετισμός του Τσέλαν με τον Σεφέρη, έναν goy/ εθνικό έξω από τον Μεσημβρινό που περνάει από τους αντίθετους όλους της ποίησης του Τσέλαν και τη διακεκαυμένη ζώνη της. Το ζήτημα δεν είναι απλώς ότι ο Σεφέρης είναι goy. Από μιάν άποψη υπάρχουν στη νεοελληνική λογοτεχνία και Εβραίοι-μή Εβραίοι (για ν΄ αντιστρέψουμε την έκφραση του Isaac Deutscher), που στέκονται, δηλαδή, απέναντι στο Εβραϊκό, ουσιαστικά, με την έννοια που δίνει στη λέξη "στέκομαι"/ stehen ο ίδιος ο Τσέλαν: μένω σταθερός, αντι-στέκομαι, επιβιώνων. Δεν είναι μόνον ο ταπεινός ρωμανιώτης Εβραίος ποιητής Γιωσέφ Ελιγιά σ΄ αυτή την κατηγορία (εξάλλου αυτός ήταν, κατά κάποιο τρόπο και για ένα διάστημα, το αντίθετο, ένας μη Εβραίος Εβραίος). Μιλάμε, κυρίως, για τον Σολωμό και τον Κάλβο, αλλά και για τον Σικελιανό και τον Εμπειρίκο, ακόμα και για τον πιό (αν όχι τον μόνο) χριστιανό, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Αλλά αυτά είναι άλλο θέμα.

Εξάλλου, πώς να μην παρεισφρήσει, έστω κι έτσι, στην εισαγωγή μιας μετα-γραφής η ένταση και η διαφορά ανάμεσα στη Γραφή και τους απογόνους του Ιάφεθ; Ψιλολογίες ταλμουδιστών, θα πείτε. Το κύριο είναι ότι έχουμε στα χέρια μας του Κανενός το Ρόδο. Και μια μετάφραση είναι πάντα ένα σπίτι ανάμεσα στον ουρανό και τη γή.

Τον Κανένα - ποιός τον ξέρει; Και του Κανενός το Ρόδο; Και τον ποιητή;

Pavel Lvovitch Tselan

Russki poet in partibus nemetskich infidelium

΄s ist nur ein jud.

Μ΄ αυτό το τρίγλωσσο σήμα υπέγραψε ο Τσέλαν ένα γράμμα του στον Renhard Federmann, στις 23 Φεβρουαρίου 1962(6), δίνοντας όλες τις συντεταγμένες του πνευματικού του στίγματος. Αποκρυπτογραφώντας τα ρωσολατινογερμανικά, έχουμε:

Πάουλ Τσέλαν γιός του Λέο.

Ρώσος ποιητής σε τόπους Γερμανών απίστων

δεν ήταν παρά ένας Οβρηός.

Ο Πάουλ, γιός του Λέο ή Λέβ ή Γιεουντά Antschel, ήταν από την Μπουκοβίνα της Ρουμανίας, από το Τσερνόβιτς κοντά στη Σανταγκόρα, το μεγάλο κέντρο των Χασσιντίμ και γενέθλιο τόπο της μάνας του. Από τη Ρωσία προερχόταν μόνο μια γιαγιά του Καραϊτισσα. Αλλά ο ίδιος θεωρεί ότι έχει την ίδια καταγωγή με τη σύγχρονη γενιά των Ρώσων ποιητών - Μπλόκ, Γιεσένιν, Τσβετάγιεβα, Μάντελσταμ - που δέθηκαν με την Οκτωβριανή Επανάσταση και χάθηκαν μέσα στις αντιφάσεις και τα αδιέξοδά της. Τα αδιέξοδα ακολούθησε η Καταστροφή, όπου ο Τσέλαν έχασε μάνα, πατέρα, το μεγαλύτερο μέρος του λαού του. Επιζών της Καταστροφής αλλά κι ο τελευταίος επιζών της χαμένης γενιάς των Ρώσων ποιητών, επιζών της τραγωδίας της ίδιας της Οκτωβριανής Επανάστασης, ο Πάουλ Τσέλαν περιπλανήθηκε στην ερημιά της πάλαι ποτέ Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, στους τόπους και τη γλώσσα των Γερμανών απίστων που εξολόθρευσαν τη μάνα του και τον κόσμο του: ΄ s ist nur ein Jud. Παραφράζοντας το "Γιατρό του Χωριού" του Φ. Κάφκα και αντικαθιστώντας τη λέξη γιατρός με την υβριστική γερμανική έκφραση για τους Εβραίους, ο ποιητής δηλώνει όχι απλώς την εθνική-θρησκευτική αλλά την ιστορική-πνευματική του ταυτότητα, το δεσμό του με τους αφανισμένους.

"Ισως είμαι ένας από τους τελευταίους", έγραφε σε συγγενείς του στο Ισραήλ το 1948, "που πρέπει να ζήσουν μέχρι το τέλος τη μοίρα του εβραϊκού πνεύματος στην Ευρώπη".(7) Και θα τη ζήσει γράφοντας ποίηση στη γλώσσα της μάνας του και των δημίων της, μια ποίηση που, όπως θα πεί μετά τη μόνη του επίσκεψη στην Ιερουσαλήμ είναι εβραϊκή όχι απλώς θεματικά αλλά πνευματικά.(8) Εδώ ο Τσέλαν χρησιμοποιεί την ελληνική λέξη Πνεύμα, όπως και στο ποίημα "Benedicta", στου Κανενός το Ρόδο:

Ο Π. Τσέλαν έζησε μέχρι τέλους αυτή τη μοίρα: μέχρι το μοιραίο εκείνο βράδυ στο Pont Mirabeau, στο Παρίσι, απ΄ όπου έπεσε και πνίγηκε στις 20 Απριλίου 1970, τη μέρα των γενεθλίων του Αδόλφου Χίτλερ.

Του Κανενός το Ρόδο (Niemandsrose, 1963), μαζί με το Κιγκλίδωμα Γλώσσας (Sprachgitter, 1959), είναι το σημείο τομής στην ποίηση του Τσέλαν, χωρίζοντας την πρώτη από την όψιμη περίοδο. Βρίσκεται στο κέντρο της διαδρομής που οδηγεί από την Todesfuge, τη Φούγκα του Θανάτου, το ποίημα του Αουσβιτς, στα ποιήματα της Ιερουσαλήμ και το μεταθανάτιο Zeitgehoft, τον Περίβολο Χρόνου. Για τη γερμανόφωνη ποίηση αυτή η διαδρομή συνεχίζει εκείνη του Χέλντερλιν και πηγαίνει πέρα από τον Τράκλ.

Με τους όρους που θέτει, πάλι, η ανάγνωση του Τσέλαν από τον Λεβινάς, το Ρόδο τούτο ανθίζει πηγαίνοντας από το Είναι στό(ν) Αλλο, "στον αδύνατο δρόμο του Αδυνάτου"(10), όπως λέει ο ποιητής στον Μεσημβρινό (το λόγο του στην απονομή του βραβείου Μπύχνερ, το 1960), "πρός τη διαύγεια της Ουτοπίας"(11)

Η Ου-τοπία είναι του κανενός ο τόπος. Αλλά ποιός ξέρει τον Κανένα; Οταν τελειώσει το πασχαλινό δείπνο των Εβραίων ακούγεται ένα παιγνιώδες άσμα που αρχίζει με τα λόγια "Ekhad Mi Yodea? - Ποιός ξέρει το(ν) Ενα;", για να δοθεί αμέσως η απάντηση "Ekhad Ani Yodea, Ekhad Eloenou - Τον Ενα εγώ τον ξέρω, Ενας είναι ο Θεός μας" κλπ.

Οταν ήταν παιδί ο Τσέλαν αγαπούσε τα παραμύθια στα γίντις του Ελιέζερ Steinbarg από το Τσερνόβιτς. Λέγεται ότι το 1940 του άρεσε να απαγγέλλει τη ρίμα του Steinbarg για τον Ραμπί Λάιζερλ τον Μικρό που στο ερώτημα "Ποιός ξέρει τό(ν) Ενα;" απαντούσε "Τον Ενα εγώ τον ξέρω, Ενας είναι ο Κανένας"!(12) Το ίδιο Του Κανενός το Ρόδο δεν αφήνει αμφιβολίες για τη γνωστή άγνωστη ταυτότητα του Κανενός, από το πρώτο ποίημα Es war Erde in ihnen - Ηταν χώμα μέσα τους, όπου και η σπαρακτική επίκληση

αλλά και στον Ψαλμό(14) ή τη Mandorla(15) ή στο Δίοικος είσαι, Αιώνιε.(16) Αλλά κι οι εξωκειμενικές περιστάσεις, τα αναγνώσματα, οι συζητήσεις, η συγκυρία που συνυφαίνονται με τη σύνθεση του συγκεκριμένου βιβλίου του Τσέλαν ρίχνουν φώς στην άβυσσο. Το 1959 εκδίδεται το Sprachgitter, το βιβλίο της στροφής, που η φίλη του η Εβραία ποιήτρια Νέλλυ Ζάκς αποκαλεί στο γράμμα της 3ης Σεπτεμβρίου 1959 προς τον Τσέλαν: "Το Zohar σου!". Είναι η περίοδος που και οι δυό τους μελετούν το καββαλιστικό Sefer-ha-Zohar, το Βιβλίο της Λαμπρότητας, στην έκδοση που επιμελήθηκε ο Γκέρσομ Σόλεμ. Εδώ, σ΄ ένα καίριο σημείο, ο Ραμπί Αμπά σχολιάζει το ερωτηματικό των Εβραίων όταν νιώσαν εγκαταλελειμμένοι στην έρημο και τον Θεό τους απόντα - όπως και στα κρεματόρια: "ει έστι Κύριος εν ημίν ή ού;"(17) Στο εβραϊκό πρωτότυπο για το ού δεν χρησιμοποιείται η λέξη lo (όχι) αλλά ayin (Μή Ον). Κατά το Zohar, ο Ραμπί Σιμεόν το ερμηνεύει ως αναφορά στον Απρόσιτο, τον Παλαιόν Ημερών, τον Μή Οντα μεταξύ των όντων.(18) Ο πειρασμός, λέει το Zohar, ήταν το διαζευκτικό "ή", ο χωρισμός ανάμεσα στο "έστι" και στο "ού", τον Ενα και τον Κανένα, τις δύο όψεις του Αιώνιου.

Τον Ιούλιο 1959, ο Πάουλ Τσέλαν, μαζί με τη γυναίκα του την Gisele και το γιό του τον eric, ανεβαίνει στο Sils-Maria στις Αλπεις, όπου επρόκειτο να συναντήσει τον Αντόρνο - συνάντηση που δεν συνετελέσθη. Ο Τσέλαν κατέβηκε από τις Αλπεις άρον-άρον. Με την κάθοδό του, τέλη Ιούλη 1959, γράφει το ποίημα με το οποίο αρχίζει το βιβλίο Του Κανενός το Ρόδο, Ηταν χώμα μέσα τους, με την επίκληση στον Ενα και Κανένα. Αμέσως μετά, τον Αύγουστο 1959, γράφει και το μοναδικό του πεζογράφημα, το Gesprach im Gebirg - Συζήτηση επί του Ορους. Η συζήτηση, υποτίθεται, γίνεται ανάμεσα σε δύο Εβραίους ξαδέλφους, τον Μικρό και τον Μεγάλο, που θυμίζουν ήρωες του Σάμουελ Μπέκετ αλλά και τους Εβραίους Marx Brothers. Ο Μικρός μιλάει για τον Κανένα που δεν του απαντάει αλλά "λέει αυτός κι όχι το στόμα του κι όχι η γλώσσα του, αυτός και μόνο λέει: Ακούς;". Ο Κανένας παίρνει εδώ το όνομα Ακουεσύ (Horstdu) - μια άμεση αναφορά στην κεντρική διακήρυξη / προσευχή / εντολή της πίστης των Εβραίων, το Σεμά Γισραέλ: "Ακουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός ημών Κύριος είς".(19)

Ολο Του Κανενός το Ρόδο, που ακολουθεί, δεν είναι παρά η ηχώ του Σεμά Γισραέλ, όπως θ΄ ακουγόταν περνώντας μέσα από τις καμινάδες των κρεματορίων. Οπως θ΄ ακουγόταν, αν από τους τόπους της Καταστροφής

("Πallaksch Pallaksch"(20)

To τραύλισμα αυτού που επιστρέφει από τον τόπο των νεκρών καταλήγει στη λέξη Pallaksch του Χέλντερλιν, που σημαίνει ταυτόχρονα Ναί και Οχι. Ο πειρασμός θα ΄ταν να παρεισφρήσει ένα διαζευτικό η ανάμεσα στο Ναί και στο Οχι, όπως κι ανάμεσα στον Ενα και τον Κανένα. Πώς τότε θα άνθιζε του Κανενός το Ρόδο;

Ο Κανένας είναι ο Ενας, ο Μή Ων, ο Μηδέν ών. Το όν "λέγεται πολλαχώς" - στον Αριστοτέλη και τους Ελληνες. Το μή όν λέγεται πολλαχώς, στη Βίβλο και τους Εβραίους. Αλλο ο Μή Ων ως Θεός κι άλλο τα μή όντα σαν Θεός. Ο Μή Ων - Αιν και Αιν Σόφ, στα εβραϊκά - δεν είναι όπως τα όντα ούτε σαν τα μη όντα. Τα μή όντα - ελιλίμ, στα εβραϊκά - είναι μια ονομασία για τα είδωλα, για κάθε φετιχοποίηση. Απλούστερα: Θεοί δεν υπάρχουν. Ο Μή Ων δεν ανήκει στα μή όντα / ελιλίμ και δεν μπορεί να οριστεί, ως συνήθως, απλώς σαν Ελοϊμ / Θεός. Θα έπαυε τότε να είναι το ακατονόμαστο Τετραγράμματον, ο Εγιέ-ασέρ-Εγιέ,(21) ο Εσόμενος-όστις / όταν / όπως-έσεται, ο Παλαιός Ημερών, "ο μηδέν ών των όντων κατ΄ουσίαν"(22, ο Ενας και Κανένας: Το Ονομα της μελλοντικής λύτρωσης όλων των κατατρεγμένων, όλων όσα αφανίστηκαν χωρίς να μείνει ούτε και το όνομά τους, το Ονομα των χωρίς όνομα.

Για την ελληνική σοφία το Μή Ον θα μείνει αδιανόητο. Ο Πλάτων αποτολμά στον Σοφιστή αυτό που θεωρεί πατροκτονία: "Ου γάρ μή ποτε τούτο δαμής, φησίν, είναι μή εόντα". Ο μεγάλος διαλεκτικός ανιχνεύει την παρουσία της απουσίας, την ύπαρξη του ανύπαρκτου μέσα στο υπαρκτό, του μή όντος μέσα στο όν.(23) Χωρίς αυτό δεν υπάρχει κίνηση και γένεση. Είναι το Θάτερον, η Διαφορά μέσα στην Ταυτότητα. Η βιβλική σκοπιά βλέπει πιό πέρα: υπάρχει διαφορά μέσα στη διαφορά, διαφορά ανάμεσα σε διάφορες εκδοχές του Μηδενός και του Μή Οντος. Ανάμεσα στον Αιν και στα ελιλίμ. Ο Κανένας είναι ο Ενας, αλλά το μή όν δεν είναι ένα. Η κυρίαρχη άποψη απολυτοποιεί τη νεοπλατωνική μορφή της "αποφατικής θεολογίας", από τα αρεοπαγιτικά συγγράμματα μέχρι τον Eckhart, αγνοώντας πλήρως τις εβραϊκές της ρίζες. Μηδενίζοντας τη διαφορά του ελληνικού με το εβραϊκό, μηδενίζεται η διαφορά μέσα στο Μηδέν προς όφελος μιας μεταφυσικής αντολογικοποίησης των πάντων, μιας οντο-θεολογίας. Χάνεται έτσι η προοπτική μιας "οντολογίας του Μή-εισέτι-Οντος", αυτού-που-δεν-υπάρχει-ακόμα, όπως έλεγε ο μέγας φιλόσοφος Ερνστ Μπλόχ, ο ομοϊδεάτης κι ομοεθνής του Τσέλαν.

Πέρα από το μηδέν του αφανισμού, υπάρχει και το Μηδέν που είναι γιατί δεν είναι ακόμα αλλά που θα είναι. Το μή όν ως εν δυνάμει όν. Με τα λόγια του Meister Eckhart, άλλο "το Μηδέν που καίει στην Κόλαση" κι άλλο το θείο Μηδέν. Αλλιώς, το τελευταίο θα ταυτιζόταν με το Κακό, μια και το τελευταίο δεν υπάρχει παρά ως στέρηση, ως μή όν. Ο Eckhart, ο μέγας διαλεκτικός, που οραματιζόταν τον Μηδένα, τον Εγιέ-ασέρ-Εγιέ ως Negatio Negationis που θα μηδενίσει τη διαίρεση της κοινωνίας σε ευγενείς κι απόκληρους, έπινε από την ίδια πηγή μ΄ εκείνη του Βιβλίου της Λαμπρότητας. Κι ο Τσέλαν καθόταν πάντα πλάι στην πηγή, μελετώντας και το Σέφερ-α-Ζοάρ και τον Eckhart (τον οποίο και παραθέτει στο υπέροχο εκείνο ποίημα του 1967 Du sei wie du, immer - παράφραση του εβραϊκού Εγιέ-ασέρ-Εγιέ). Μέσα στο Μύγδαλο του Τσέλαν δεν βρίσκεται τίποτα αλλά Το Τίποτα, das Nichts. Για την ακρίβεια, στέκεται το Τίποτα - Es stent das Nichts in der Mandel / Στέκει το Τίποτα μες στο μύγδαλο(24) - με την έννοια που έχει το ρήμα στον Τσέλαν: εμμένει, επιβιώνει, αντιστέκεται. Η Mandorla είναι η απεικόνιση του Θαβωρίου φωτός με τη μορφή ενός Μύγδαλου. Του καρπού της Μενορά, της εβραϊκής Εφτάφωτης Λυχνίας, που έχει τη μορφή της αμυγδαλιάς. Μέσα στο Μύγδαλο στέκει το Τίποτα

Γι΄ αυτό και η Mandorla, το αδειανό Μύγδαλο έχει χρώμα Konigsblau, μπλε βασιλικό. Το χρώμα της Μαλχούτ, της Βασιλείας, της Δέκατης Σεφιρά των καββαλιστών. Το χρώμα που έχει το Ταλέθ, το σάλι της προσευχής των Εβραίων, για να θυμίζει τις Εντολές μια και είναι το χρώμα της θάλασσας που θυμίζει το χρώμα τ΄ ουρανού που θυμίζει το χρώμα του σαπφείρινου Θρόνου του Μέλεχ-α-Ολάμ, του Βασιλιά Ολων, του Κανενός.

Ποιός ξέρει το Ρόδο, του Κανενός το Ρόδο; Δεν είναι κανένα ερμητικό μυστικό ότι το Ρόδο για το οποίο μιλάει ο Τσέλαν είναι το Ρόδο για το οποίο μιλάει η παράδοσή του, το Ασμα Ασμάτων, ο Ωσηέ, ο Ησαϊας: το "χαμπατσέλετ" και το "σωσανά". http://anatolikos.com/megaloi/asma244.htm

Οι Εβδομήκοντα το μεταφράζουν κάπως αλλιώς:

Το χαμπατσέλετ έχει κατά καιρούς μεταφραστεί ως ρόδο, τουλίπα, κρίνο, κρόκος, αγριολούλουδο. Το σωσανά επίσης ως ρόδο, κρίνο, λωτός, υάκινθος, νάρκισσος. Τελικά, μέσα στην παράδοση των Εβραίων, η εικόνα από το Ασμα Ασμάτων και τους προφήτες για το Ρόδο του Σαρόν το εν μέσω ακανθών, έγινε εικόνα της μοίρας του εβραϊκού λαού εν μέσω των άλλων λαών, προπαντός εν μέσω των αδιάκοπων διωγμών.

Γιατί, όμως, το Ρόδο άλλοτε να λέγεται και κρίνο ("Εγώ το Ρόδο του Σαρόν, το κρίνο των κοιλάδων, το κρίνο ανάμεσα στ΄ αγκάθια"); Γιατί το νόημα να πετάει από όνομα σ΄ άλλο όνομα λουλουδιού και η μετάφραση να τρεμοπαίζει, χτίζοντας το σπίτι ανάμεσα σε γή και ουρανό; Το Σέφερ-α-Ζοάρ δίνει την απάντησή του: "Ονομάζεται Ρόδο πριν συναντήσει τον Βασιλέα" - στην απουσία του, όταν ο Ενας είναι Κανένας - "ενώ όταν ενωθεί μαζί του και τον φιλήσει, ονομάζεται τότε Κρίνο".(28)

Αλλά το Ρόδο του Τσέλαν δεν ξεραίνεται στα στενά όρια της γλάστρας μιας ιδιαιτερότητας, έστω κι αν η τελευταία αναφέρεται στην εβραϊκή παράδοση και Ιστορία. Εξάλλου η αληθινή εβραϊκή ιδιαιτερότητα είναι η παγκοσμιότητα. Λίγοι στην εποχή μας την ενσάρκωσαν με τόσο πάθος άχρι θανάτου όσο η μεγάλη Πολωνοεβραία επαναστάτρια, το Ρόδο του επαναστατικού μαρξισμού, η Ρόζα Λούξεμπουργκ. To Niemandsrose αναμφίβολα αναφέρεται και στη Ρόζα. Ηταν του Κανενός το Ρόδο που ποδοπατήθηκε και ρίχτηκε από τους σφάχτες των Σπαρτακιστών, τους προπομπούς των Ναζί, στα βρόμικα νερά του Καναλιού Landswehr. Το μαρτύριό της έγινε ταυτόσημο με την ήττα της Γερμανικής Επανάστασης, που με τη σειρά της έφερε στη Ρώσικη Επανάσταση την απομόνωση και τη σταλινική τραγωδία και τους Menschen-Juden, τους ανθρώπους-κι-Εβραίους,(29) τον χιτλερικό εφιάλτη και την Τελική Λύση.

Η Ρόζα είναι σταθερό σημείο αναφοράς στο έργο του ποιητή του Niemandsrose. Πέρα από τις έμμεσες αναφορές υπάρχουν ποιήματα του Τσέλαν άμεσα αφιερωμένα στη Ρόζα Λούξεμπουργκ, όπως είναι το "Coagula" (στο Atemwende, 1967) ή το "Du Liegs" (στο Scheepart, 1971). Η στάση του Τσέλαν απέναντι στη Ρόζα είναι στάση απέναντι στην επανάσταση κι η στάση του απέναντι στη σοσιαλιστική επανάσταση είναι στάση ζωής. Από τα νεανικά του χρόνια προσχωρεί στο κομμουνιστικό κίνημα και συμμετέχει στο κίνημα αλληλεγγύης στον αντιφασιστικό αγώνα των Ισπανών επαναστατών κατά του Φράνκο. Μετά τη συμφωνία Μολότωφ - Ρίμπεντροπ δηλώνει Τροτσκιστής.(30) Σύμφωνα με την έξοχη σπουδάστρια του έργου του Martine Broda, ο Τσέλαν διατηρεί τις "αναρχο-τροτσκιστικές απόψεις" του μέχρι τέλους της ζωής του.(31) Η Ρόζα, ο Τρότσκι αλλά κι ο Λαντάουερ, ο μεσσιανιστής αναρχοκομμουνιστής ηγέτης της εφήμερης Σοβιετικής Δημοκρατίας της Βαυαρίας, δεν εγκαταλείπουν το πνεύμα του και την ποίησή του. Στου Κανενός το Ρόδο, βιβλίο αφιερωμένο στον μεγάλο ποιητή και θύμα του σταλινισμού Οσίπ Μάντελσταμ, ακόμα και στη ζοφερή Σιβηρία της Βαρσαβιάνκα(32) και συνεχίζει από το καταδρομικό Αβρόρα να κάνει σινιάλο το χέρι του αδελφού μπολσεβίκου.

Το 1962, τις παραμονές της έκδοσης του Niemandsrose, ο Τσέλαν έγραφε στον αδελφικό του φίλο Petre Solomon: "Είμαι μαζί με τον Μεσημβρινό μου, ακριβώς εκεί όπου ξεκίνησα (με τη γέρικη κομμουνιστική μου καρδιά)"(34) Κι αργότερα, στο Atemwende, θα γράψει:

ΜΙΤ DEN VERFOLGTEN in spatem,

Του Κανενός το Ρόδο στέκεται, αντιστέκεται, επιβιώνει Κόκκινο.

Ακόμα και μέσα στο θρήνο του για τη δολοφονημένη Ρόζα και τη χαμένη επανάσταση, διασώζει τη σπίθα για τη διάρκειά της. "Ο Ραμπί Ελεαζάρ είπε, παραπέρα, στ΄ όνομα του Ραμπί Χανινά: Οταν ένας δίκαιος πεθαίνει, πεθαίνει μόνο για τη γενιά του. Συμβαίνει μ΄ αυτόν ότι συμβαίνει με κάποιον που χάνει ένα μαργαριτάρι. Οπου κι αν βρίσκεται, παραμένει μαργαριτάρι κι είναι χαμένο μόνον για κείνον που το είχε".(35) Το Ρόδο, ακόμα κι αν χαθεί, παραμένει του Κανενός το Ρόδο.

Ο Πάουλ Τσέλαν συνεχίζει να βλέπει μέσα από το Huttenfenster, το Παράθυρο Καλύβας(36), το άνοιγμα της Σκηνής της γιορτής των Σκηνοπηγιών - ή μήπως είναι το φινιστρίνι του καταδρομικού Αβρόρα; - τη σκιά του Μεσσία.

Ο ποιητής προφητεύει τη μεταμόρφωση του κόσμου και την αποκατάσταση των πάντων, καταφεύγοντας στην καββαλιστική αντίληψη για την αλφάβητο της ιερής γλώσσας. Πάει στο άλεφ και στο γιόντ και πάει παραπέρα.(38) Γιατί αναφέρονται πρώτα πρώτα τα άλεφ και το γιόντ, το πρώτο και το δέκατο γράμμα της εβραϊκής αλφαβήτου; Γιατί τα δέκα πρώτα γράμματα, από το άλεφ έως το γιόντ, παραπέμπουν στη Σεχινά, τη θεϊκή Παρουσία, που συνοδεύει στην εξορία τον περιπλανώμενο λαό.(39) Δέκα είναι και το "μινιάν" - ο απαραίτητος αριθμός Εβραίων "που απαιτείται για μια ιερουργία". Το γιόντ, τώρα, φτιάχνει ξανά το άλεφ, το αρχικό γράμμα, αποκαθιστώντας την αρχή των πάντων που είχε πέσει στην άβυσσο.(40) Ο Κόσμος που Ερχεται φτιάχνεται με το γιόντ, για να γίνει σπίτι των κατατρεγμένων. "Γιατί ο Κόσμος που έρχεται φτιάχτηκε με το γράμμα γιόντ; Για να δείξει ότι {όπως το γιόντ είναι το πιό μικρό από όλα τα γράμματα} οι δίκαιοι είναι οι μικρότεροι όλων",(41) οι ελάχιστοι των ταπεινών και καταφρονεμένων. Ο δίκαιος Πάουλ Τσέλαν έφτιαξε την ποίηση του Ελαχίστου για τον Κόσμο που Ερχεται των ελαχίστων.

Schwarze Milch der Frьhe wir trinken sie abends
wir trinken sie mittags und morgens wir trinken sie nachts
wir trinken und trinken
wir schaufeln ein Grab in den Lьften da liegt man nicht eng
Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt
der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland dein goldenes Haar Margarete
er schriebt es und tritt vor das Haus und es blitzen die Sterne er
pfeift seine Rьden herbei
er pfeift seine Juden hervor lдЯt schaufeln ein Grab in der Erde
er befiehlt uns spielt auf nun zum Tanz Чёрное млеко рассвета мы пьём его на ночь
мы пьём его в полдень и утром мы пьём его ночью
мы пьём его пьём
мы роем могилу в ветрах так не тесно лежать
человек живёт в доме играет со змеями пишет
когда темнеет в Германию твой волос златой Маргарита
он пишет он выйдет из дома и звёзды мерцают он свистнет своих кобелей
он свистнет евреев к себе чтоб копали могилу в земле
он даст нам приказ плясовую играть Schwarze Milch der Frьhe wir trinken dich nachts
wir trinken dich morgens und mittags wir trinken dich abends
wir trinken und trinken
Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt
der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland dein goldenes Haar Margarete
Dein aschenes Haar Sulamith wir schaufeln ein Grab in den Lьften da
liegt man nicht eng Чёрное млеко рассвета мы пьём тебя ночью
мы пьём тебя утром и в полдень мы пьём тебя на ночь
мы пьём тебя пьём
Человек живёт в доме играет со змеями пишет
когда темнеет в Германию твой волос златой Маргарита
Твой волос как пепл Суламифь мы копаем могилу в ветрах так не тесно
лежать Er ruft stecht tiefer ins Erdreich ihr einen ihr andern singet und
spielt
er greift nach dem Eisen im Gurt er schwingts seine Augen sind blau
stecht tiefer die Spaten ihr einen ihr andern spielt weiter zum Tanz auf Он крикнет одним недра глубже взрывать другим играть и петь
он схватит железо на поясе взмах его глаза голубы
вы глубже вонзайте лопаты а вы плясовую играйте Schwarze Milch der Frьhe wir trinken dich nachts
wir trinken dich mittags und morgens wir trinken dich abends
wir trinken und trinken
ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith er spielt mit den Schlangen

Чёрное млеко рассвета мы пьём тебя ночью
мы пьём тебя в полдень и утром мы пьём тебя на ночь
мы пьём тебя пьём
человек живёт в доме твой волос златой Маргарита
твой волос как пепл Суламифь он змеями играет Er ruft spielt sьЯer den Tod der Tod ist ein Meister aus Deutschland
er ruft streicht dunkler die Geigen dann steigt ihr als Rauch in die Luft
dann habt ihr ein Grab in den Wolken da liegt man nicht eng Он крикнет нежнее играйте смерть смерть это мастер германский
он крикнет темнее касайтесь скрипок подниметесь в воздух как дым
найдёте могилу свою в облаках так не тесно лежать Schwarze Milch der Frьhe wir trinken dich nachts
wir trinken dich mittags der Tod ist ein Meister aus Deutschland
wir trinken dich abends und morgens wir trinken und trinken
der Tod ist ein Meister aus Deutschland sein Auge ist blau
er trifft dich mit bleierner Kugel er trifft dich genau
ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete
er hetzt seine Rьden auf uns er schenkt uns ein Grab in der Luft
er spielt mit den Schlangen und trдumet der Tod ist ein Meister aus
Deutschland Чёрное млеко рассвета мы пьём тебя ночью
мы пьём тебя в полдень смерть это мастер германский
мы пьём тебя утром и на ночь мы пьём тебя пьём
смерть это мастер германский его глаз голубой
свинцовой пулей настигнет тебя он и точно настигнет
человек живёт в доме твой волос златой Маргарита
он травит на нас кобелей он дарит нам в ветре могилу
мечтая играет со змеями смерть это мастер германский dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith твой волос златой Маргарита
твой волос как пепл Суламифь

23/05/2003

Δωρεάν ανταποδοτική διαφήμιση (επικοινωνήστε με τον webmaster)