Πολιτικό καφενείο

"Ο Μεγάλος Ανατολικός"

Πρότεινε αυτήν την σελίδα 

Forum

Βιβλίο επισκεπτών

Επικοινωνία

  Καθημερινή ανανέωση.                                         Αποστολή άρθρων στην: Συντακτική επιτροπή                 Τελευταία ενημέρωση 29 May 2005

Αρχείο

Κεντρική Σελίδα 

 Ο Walter Benjamin και η επαναστατική βία

Του Σάββα  Μιχαήλ

  Mέρος δεύτερο (τελευταίο)

[Aπό τις εκδόσεις Eλευθεριακή Kουλτούρα κυκλοφόρησε το δοκίμιο του Walter Benjamin πάνω στο ζήτημα της βίας. Πρόκειται για μια μπροσούρα 32 σελίδων.

Aπό το περιοδικό Oυτοπία (τεύχος 48 Iανουάριος – Φεβρουάριος 2002) το οποίο είχε ειδικό αφιέρωμα στον Benjamin, αναδημοσιεύουμε το κείμενο του Σάββα Mιχαήλ]

5.  Η πέραν του δικαίου Δικαιοσύνη

       Η διάκριση κι αντιπαράθεση Δικαιοσύνης και Δικαίου, Νόμου δεν μπορεί παρά να αποτελεί μωρία για τους νομικούς (αστούς και σταλινικούς βλ. Βισίνσκυ) και η αντίληψη για μια Δικαιοσύνη πέρα από το Δίκαιο να προκαλεί σκάνδαλο  (λ.χ. η περίπτωση Ντερριντά). Δεν είχε και εντελώς άδικο ο  σοβιετικός Ράισσνερ, όταν, τα πρώτα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση λάνσαρε την  διατύπωση «το Δίκαιο είναι το όπιο του λαού!»²⁰.

       Την πρώτη εκείνη σοβιετική περίοδο δεν είχε λησμονηθεί η βασική αλήθεια του Μαρξισμού, που υπενθύμιζε κι ο μεγάλος σοβιετικός θεωρητικός του Δικαίου Πασουκανίς (πριν τον εξοντώσει ο Βισίνσκυ σαν «προδότη») ότι δεν υπάρχει «απόλυτη καθολική νομική επιστήμη», δεν υπάρχει προλεταριακό δίκαιο, ότι δεν θα υπάρξει «σοσιαλιστικό δίκαιο» κι ότι οι νομικές κατηγορίες θα σβήσουν μαζί με τις κατηγορίες της αξίας, του κεφαλαίου, του κέρδους κλπ.²¹

       Ο Μπένγιαμιν στην αφετηρία του δοκιμίου του 1921, όπως είδαμε, συνοψίζει την κριτική της βίας στην διερεύνηση των διαφορετικών σχέσεών της με το Νόμο και την Δικαιοσύνη και την διάκριση των δύο ως εκ τούτου. Στο τέλος πάλι του ίδιου κειμένου θα συμπυκνώσει τα πάντα στον θαυμάσιο αφορισμό: «Η κριτική της βίας είναι η φιλοσοφία της Ιστορίας της»²². Αυτή τη φιλοσοφία της Ιστορίας προσφέρουν ο Μαρξ κι ο Μαρξισμός.

      Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς ότι ο προβληματισμός για το Δίκαιο βρίσκεται στο κέντρο του όλου αναπτυσσόμενου εγχειρήματος /προτάγματος του Μαρξ, από το Χειρόγραφο του Kreu z nach του 1843, την περίφημη Κριτική της Φιλοσοφίας του Δικαίου του Χέγκελ έως την  Κριτική του Προγράμματος της Γκότα το 1875.

       Η υλιστική αναστροφή του Χέγκελ από τον Μαρξ αρχίζει ακριβώς με την αναστροφή της σχέσης προτεραιότητας και διαλεκτικού καθορισμού ανάμεσα στο Κράτος και το Δίκαιο από την μια κι από την άλλη την άβυσσο των υλικών συμφερόντων, την αστική «κοινωνία των ιδιωτών», που την ανατομία της ο Μαρξ θα διερευνήσει με την κριτική της πολιτικής οικονομίας. ²³

       Διεισδύει από τις μορφές νομιμοποίησης της κοινωνικής αλλοτρίωσης στο περιεχόμενό τους, στην όλη ιστορική διαλεκτική του τρόπου παραγωγής κι αναπαραγωγής των υλικών όρων της  κοινωνικής ζωής. Ενάντια σε κάθε αναγωγισμό, ο Μαρξ συνοψίζει ως εξής το θεμελιακό συμπέρασμά του στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου:

       «Η ιδιαίτερη οικονομική μορφή με την οποία η απλήρωτη υπερεργασία αντλείται από τους άμεσους παραγωγούς καθορίζει την σχέση εξουσιαζόντων και εξουσιαζομένων, καθώς αυτή αναπτύσσεται άμεσα μέσα από την παραγωγή και με την σειρά της αντεπιδρά πάνω της ως καθοριστικό στοιχείο»²⁴.

       Η απόσπαση του κοινωνικού πλεονάσματος από τους άμεσους παραγωγούς, μέσα από ιδιαίτερες, κάθε φορά, ιστορικές μορφές, διαπερνάει όλη την Ιστορία, συσσωρεύοντας τον πλούτο και την κουλτούρα στο πόλο των μη άμεσων παραγωγών αλλά κατόχων των όρων παραγωγής και την φτώχεια και την απουσία κουλτούρας στους άμεσους παραγωγούς. «Αυτός είναι ο νόμος της μέχρι τώρα Ιστορίας» γράφει ο Μαρξ το 1875. Αλλά «στη σημερινή καπιταλιστική κοινωνία οι όροι, υλικοί και άλλοι, έχουν δημιουργηθεί για να υπάρξει η ικανότητα και η αναγκαιότητα στους εργάτες να συντρίψουν αυτή τη κατάρα της Ιστορίας [ geschichtliche Fluch ] »²⁵.

       Όσο υπάρχει απόσπαση, αποξένωση της μίας ή της άλλης ιστορικής μορφής, του ενός ή του άλλου βαθμού της υπερεργασίας των άμεσων παραγωγών θα υπάρχουν και σχέσεις διανομής που θα ελέγχονται από το Δίκαιο- το Δίκαιο που όπως λεει ο Μαρξ στη Gothakritik «είναι πάντα το Δίκαιο της ανισότητας »²⁶. Πρέπει να καταργηθεί η geschichtiliche Fluch , η Κατάρα του Νόμου της Ιστορίας, η αποξένωση της εργασίας από το προϊόν της κι από τον ίδιο της τον εαυτό για να υπάρξει η κατάργηση του Δικαίου μαζί και της κοινωνικής ανισότητας που αυτό εκφράζει και να πραγματωθεί η Αρχή της Δικαιοσύνης: από τον καθένα και σύμφωνα με τις δυνάμεις του στον καθένα και σύμφωνα με τις ανάγκες του. Ο κομμουνισμός είναι η πέραν του Δικαίου Δικαιοσύνη.

       Στο βασίλειο της αναγκαιότητας μέσα στην Ιστορία της ταξικής βίας, «τα άτομα υπάγονται στη κοινωνική παραγωγή που υπάρχει σαν μοίρα έξω από αυτούς» ενώ στον κομμουνισμό «η κοινωνική παραγωγή [...] υπάγεται στα άτομα που θα την χρησιμοποιούν ως το κοινό δυναμικό τους» (υπογράμμιση δική μας) ²⁷

        Το απελευθερωμένο αυτό δυναμικό δεν είναι άλλη από την Potentia του Σπινόζα, για να θυμηθούμε την ανάγνωση που κάνει ο Αντόνιο Νέγκρι στις Προτάσεις 34, 35 και 36 του Πρώτου Μέρους της Ηθικής για την διάκριση και σχέση ανάμεσα σε Potentia (Δυναμικό, Ισχύς) και  Potestas (Εξουσία). Για τον Νέγκρι, όμως, ο κομμουνισμός ταυτίζεται με ό,τι ονομάζει, μεταφέροντας λάθος την πολιτική σκέψη του Σπινόζα από τον 17^ο αιώνα στην εποχή μας, «απόλυτη δημοκρατία» όπου η Potentia των μαζών θα ταυτίζεται με την Potestas , την εξουσία τους. Στην ανάγνωση της μπενγιαμινικής Κριτικής της Βίας  από τον Νέγκρι, στο βιβλίο Η Εργασία του Διονύσου²⁸, η «Θεϊκή Βία» του Μπένγιαμιν ταυτίζεται με την «συντακτική εξουσία» των μαζών ( il Potere costituente ). Η Θεϊκή Βία, όμως, δεν εγκαθιδρύει Εξουσία και Νόμο, τα τερματίζει.

         Η Potestas είναι πάντα Εξουσία και προϋποθέτει Δίκαιο. Το τελευταίο εξαλείφεται στον Κομμουνισμό όπου η άνευ ορίων άνευ όρων Δικαιοσύνη / Potentia της απελευθερωμένης κοινωνικής ατομικότητας δεν έχει ανάγκη από καμμιά Potestas που σβήνει μαζί με τις τάξεις, το Κράτος, το Δίκαιο. Όρος της εξάλειψής τους, η εξάλειψη της geschichtliche Fluch , της απόσπασης της υπερεργασίας.

       Η κατάργηση όμως της Κατάρας του Νόμου της Ιστορίας  σημαίνει τον τερματισμό, την διακοπή  του μέχρι τώρα  ιστορικού συνεχούς – αυτό που ο Βάλτερ Μπένγιαμιν αποκαλεί das Messianische , το Μεσσιανικό. Σε τελευταία ανάλυση το μαρξικό Das Kapital   μας δίνει μαζί με την κριτική της πολιτικής οικονομίας και το νήμα για το αντίθετο: για μια Πολιτική Οικονομία του Μεσσιανικού σε ιστορική υλιστική βάση.

6.H Μαύρη Βίβλος

       Ο Jacques Derrida   «αποδομώντας» την μπενγιαμινική Κριτική της Βίας της αναγνωρίζει «ένα στυλ ταυτόχρονα μαρξιστικό και μεσσιανικό» αλλά που συνάμα «ανήκει στο μεγάλο αντι-κοινοβουλευτικό και αντι- Aufkl ä rung κύμα που στην επιφάνειά του σα να ήρθε ο ναζισμός και ‘σέρφαρε’ στη δεκαετία του ’20 και στις αρχές της δεκαετίας του ’30 »²⁹. Στη συνέχεια ο γάλλος φιλόσοφος βρίσκει μια σύγκλιση απόψεων ανάμεσα στον Μπένγιαμιν και τον φασίστα Carl Schmitt (χωρίς, βέβαια, να δίνει θετικό χαρακτήρα σε κάτι τέτοιο, όπως  θα έκαναν διάφοροι στην μεταμοντέρνα Αριστερά που προτείνουν σαν «πηγή ανανέωσης» το νομικό εγκέφαλο των Ναζί!). Τέλος μέσα  από μια λεπτομερειακή κι ορισμένες φορές ενδιαφέρουσα ανάγνωση καταλήγει στο απίθανο συμπέρασμα ότι η  κατά Μπένγιαμιν «θεϊκή βία» που «σκοτώνει χωρίς αιματοχυσία» παραπέμπει κατά κάποιο εξωπραγματικό τρόπο στους ...θαλάμους  αερίων του Άουσβιτς και την «Τελική Λύση»³⁰!

      Πρώτα -πρώτα, ο Μπένγιαμιν δεν βρίσκονταν στο ίδιο αντι- Aufkl ä rung κύμα ή μήκος κύμματος με τον δεξιό κι ακροδεξιό σκοταδισμό που απ o ρρίπτει τον Διαφωτισμό από αντεπαναστατική σκοπιά. Αρκεί να μνημονεύσουμε την αρνητική σημασία που έχει στο στοχασμό του Μπένγιαμιν ο Μύθος ή το περίφημο απόσπασμα από το Passagenwerk που ζητά «να προχωρήσουμε με το ακονισμένο τσεκούρι του Λόγου» ξεριζώνοντας τα ανορθολογικά θάμνα «της τρέλλας και του Μύθου». Ο Μπένγιαμιν εξετάζει προσεκτικά τη παράδοση του Διαφωτισμού - συν τοις άλλοις το δείχνουν και οι πυκνές μελέτες του πάνω στον Γκαίτε- και ασκεί κριτική στον αστικό ορθολογισμό από τα αριστερά, από την σκοπιά του διαλεκτικού Λόγου.

       Δεύτερον ο επαναστατικός αντικοινοβουλευτισμός των Γερμανών κομμουνιστών ή  και των αναρχοσυνδικαλιστών, π. χ. του ηρωϊκού μάρτυρα και ηγέτη της Σοβιετικής Δημοκρατίας της Βαυαρίας του μεσσιανικού αναρχικού Gustav Landauer , δεν έχει τίποτα το κοινό με τον αντι-κοινοβουλευτισμό των Freikorps και της φασιστικής αντεπανάστασης. Αυτά τα δύο αντιθετικά είδη ταυτίζονται μόνον από όσους ταυτίζουν κομμουνισμό και φασισμό μέσα στην αφαίρεση που λέγεται «ολοκληρωτισμός», για να καταλήξουν να κατηγορούν τον κομμουνισμό σαν τρισχειρότερο από τον φασισμό όπως κάνανε οι πλαστογράφοι-συγγραφείς της γνωστής γαλλικής Μαύρης Βίβλου του κομμουνισμού...

       Ο Ντερριντά, βέβαια, δεν συμμετέχει στο αντικομμουνιστικό όργιο και ως γνωστόν στην αρχή της δεκαετίας του ’90, όταν αυτό μαίνονταν, ο γάλλος φιλόσοφος πήρε  θαρραλέα στάση με τα Spectres de Marx . Παραμένει, όμως, πάντα στις θέσεις της ριζοσπαστικής αστικής δημοκρατίας και της «μεταρρύθμισης των θεσμών», του Κοινοβουλίου μη εξαιρουμένου. Ενώ κάνει την διάκριση ανάμεσα σε μια μη αποδομήσιμη Δικαιοσύνη και στους αποδομήσιμους Νόμους, θεωρεί αδύνατη ή και ολέθρια την αναζήτηση της πρώτης χωρίς την πραγμάτωσή της κάθε φορά σε Νόμο.

       Για τον Ντερριντά δεν υπάρχει Ελευθερία χωρίς Δημοκρατία. Για τον Μπένγιαμιν και τον Μαρξ είναι η ελεύθερη Potentia των ελεύθερων ατόμων χωρίς καμμιά Potestas έξω από αυτούς, έστω και δημο-κρατική, η «ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός σαν ο όρος για την ανάπτυξη όλων», όπως έλεγε και το Κομμουνιστικό Μανιφέστο.

     Ο αντι-κοινοβουλευτισμός του Μπένγιαμιν –και του Μαρξ- όχι μόνον είναι διαφορετικός, είναι αντίθετος από εκείνον ενός Καρλ Σμιτ. Εάν ο ένας ενδιαφερόταν για το έργο του άλλου αυτό οφείλονταν ακριβώς ότι ήταν αντίθετοι πόλοι που θέλαν να έχουν γνώση πώς το ίδιο πρόβλημα- η παρακμή της αστικής φιλελεύθερης δημοκρατίας- αντιμετωπίζονταν από τα πιο συνειδητά στοιχεία του αντίπαλου στρατόπεδου.

     Η αντίθεση είναι ολοφάνερη από πολύ νωρίς και σίγουρα είναι ορατή και στο επαναστατικό δοκίμιο του Μπένγιαμιν του 1921. Για τον Μπένγιαμιν η βία που νομο-θετεί και επιβάλλει την τήρηση του Νόμου , και πάνω απ’ όλα η Staatgewalt , η Κρατική Εξουσία(ή Κρατική Βία, μια και η γερμανική λέξη Gewalt επιδέχεται πολλές ερμηνείες) είναι μορφές της Μυθικής Βίας. Στόχος της επαναστατικής βίας του προλεταριάτου που δεν γεννά πια κοινοβούλια, όπως γράφει το δοκίμιο, της προλεταριακής Γενικής Απεργίας κλπ είναι η κατάργηση κάθε μορφής «Μυθικής Βίας», όχι μόνο της αστικής κοινοβουλευτική νομοθετικής βίας αλλά και της βίας της εκτελεστικής εξουσίας, η εξάλειψη της μυθικής βίας του «παγερώτερου από όλα τα τέρατα», όπως έλεγε κι ο Νίτσε, του ίδιου του Κράτους. Εντελώς αντίθετα, ο Σμιτ, στη Πολιτική Θεολογία του, θέτοντας την βασική του έννοια της Κατάστασης Έκτακτης Ανάγκης ( Ausnahmezustand ), τονίζει ότι σ’αυτήν «το Κράτος  συνεχίζει να υπάρχει ενώ το Δίκαιο σβήνει». Το Κράτος υψώνεται σε υπέρτατη νομική τάξη, που είναι μια νομική τάξη πάνω από το Νόμο- μια κορυφούμενη αντίφαση. Η προοπτική ενός Κράτους –Πάνω- από- το Νόμο  σε συνθήκες κρίσης του καθεστώτος της κοινωνικής ανισότητας που κηρύσσει κατάσταση έκτακτης ανάγκης βρίσκεται στον αντίποδα και σε ασυμφιλίωτη σύγκρουση με την προοπτική μιας Δικαιοσύνης πέρα από το Νόμο, με κατάργηση της ανισότητας και χωρίς Κράτος. Η μία προοπτική είναι εκείνη του φασισμού, η άλλη, η αντίθετη, εκείνη του κομμουνισμού.

       Στις Θέσεις πάνω στην Έννοια της ιστορίας του 1940, ο Μπένγιαμιν συνειδητά  αντιπαραθέτει την δική του αντίληψη της Κατάστασης Έκτακτης Ανάγκης σε εκείνη του Καρλ Σμιτ: