Η κοινωνική θέση της γυναίκας και η κρίση της καπιταλιστικής οικογένειας

To ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ δημοσιεύει σήμερα ένα άρθρο της Αλέκας Γιαννούση για την κοινωνική θέση της γυναίκας και την κρίση της σύγχρονης καπιταλιστικής οικογένειας. Είναι ένα αξιόλογο άρθρο και αξίζει να διαβαστεί απ΄ όλους.

Τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται μια όξυνση της επίθεσης ενάντια στις κατακτήσεις των γυναικών, κατακτήσεις οι οποίες, κάτω από την επίδραση και την ενεργή συμμετοχή ενός ισχυρού - τότε - γυναικείου κινήματος, θεσμοθετήθηκαν νομικά και εκφράζονται σήμερα μέσα από συγκεκριμένες διατάξεις. Εντείνονται οι φωνές για την κρίση της οικογένειας, καθώς και οι κραυγές περί σωτηρίας της από τη διάλυση. Παρά το γεγονός ότι το Νέο Οικογενειακό Δίκαιο έχει τεθεί σε ισχύ στη χώρα μας για περισσότερο από μια δεκαετία (1983), βασικές Διατάξεις του Νέου Οικογενειακού Δικαίου που προωθούν την ισοτιμία της γυναίκας βρίσκονται στο στόχαστρο, όχι μόνο φραστικά αλλά και πρακτικά.

Παρ΄ ότι η οικογένεια, ως αξία, εμφανίζεται (αλλά δεν είναι) σταθερά στις πρώτες προτιμήσεις των νέων της Ελλάδας, τα μηνύματα που την αφορούν κι έρχονται από τη Δύση ειναι εντελώς διαφορετικά.

Η τεράστια ενόχληση από τη νομικά υποχρεωτική και όχι - όπως λανθασμένα επικρατεί στην κοινή αντίληψη - απλά εναλλακτική διατήρηση του οικογενειακού επωνύμου της γυναίκας, οδηγεί συχνά και σε μια εσκεμμένη παράλειψη από τους θρησκευτικούς λειτουργούς. Πρόκειται για την εκ των προτέρων νομική δυνατότητα που παρέχεται στους μελλοντικούς συζύγους για κοινή επιλογή του επωνύμου των παιδιών που ενδεχομένως θα αποκτήσουν. Το αποτέλεσμα της παράλειψης αυτής είναι να φέρουν - κατά νόμο - τα παιδιά αναγκαστικά το επώνυμο του πατέρα, χωρίς την δυνατότητα για την εκ των υστέρων διόρθωση. Ο δε πολιτικός γάμος, ο οποίος εναλλακτικά ισχύει αντί του θρησκευτικού, βρίσκεται όχι απλά αλλά και κάτι παραπάνω στο στόχαστρο, αφού η τέλεσή του - απ΄ ό,τι φαίνεται - έχει επιπλέον συνέπειες, μια και υπάρχουν παπάδες που αρνούνται να βαφτίσουν τα παιδιά όσων τον επέλεξαν ή ακόμα και να θάψουν αυτούς που περιέπεσαν στο παραπάνω "αμάρτημα".

Και μια και μιλάμε για "αμαρτήματα", θα πρέπει να προσθέσουμε ότι το ζήτημα της οικογένειας, όπως και οι ερωτικές σχέσεις των ανθρώπων είναι θέματα για τα οποία οι κομμουνιστές, πέραν του ότι εξασφάλισαν μια θέση στη παπαδίστικη κόλαση, έχουν επιπλέον κατηγορηθεί για τα μύρια όσα: Για την κατάργηση της οικογένειας, για την υπεράσπιση ενός κοινωνικού μοντέλου με ζωώδη και άναρχη ελευθερία σεξουαλικών σχέσεων και άλλα διάφορα.

Είναι χρήσιμο πριν γίνει η όποια αναφορά στην κατάσταση της εργατικής οικογένειας στον καπιταλισμό, να κάνουμε μια χρονική αναδρομή στην εξέλιξη των μορφών συμβίωσης των ανθρώπινων όντων - σε συνάρτηση με το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών σχέσεων.

Την περίοδο όπου επικρατούσε η χρήση-κατανάλωση ετοίμων προϊόντων της φύσης και τα τεχνητά προϊόντα του ανθρώπου ήταν κυρίως βοηθητικά εργαλεία, οι σεξουαλικές σχέσεις βρίσκονταν στην απλούστερη μορφή τους. Ηταν σχέσεις χωρίς κανόνα, που ουσιαστικά αντιστοιχούσαν στο πέρασμα από την κατάσταση του ζώου στην κατάσταση του ανθρώπου. Ολόκληρες ομάδες ανδρών και ολόκληρες ομάδες γυναικών κατείχαν αμοιβαία η μια την άλλη, χωρίς ντροπή και χωρίς ταμπού. Σύμφωνα με το Μαρξ και τον Ενγκελς: "Ο πρώτος καταμερισμός εργασίας είναι ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα για την παραγωγή παιδιών". Εξάλλου, για να εξασφαλισθεί η επιβίωση και ανάπτυξη του ανθρώπου ήταν αντικειμενικά αναγκαία η συλλογική συμβίωση, η οποία και αντικαθιστούσε την έλλειψη αμυντικής ικανότητας του ατόμου. Ιστορικά λοιπόν, η αρχική μορφή της οικογένειας είναι ο ομαδικός γάμος, δηλαδή η πολυγαμία, και αντανακλούσε το επίπεδο της ανάπτυξης του ανθρώπου και τις παραγωγικές ανάγκες ανάπτυξης της κοινωνίας.

Οσο υπάρχει ο ομαδικός γάμος, η καταγωγή αποδείχνεται μονάχα από τη γυναικεία πλευρά, δηλαδή αναγνωρίζεται μόνο η "μητρική γραμμή". Είναι η εποχή της μητριαρχίας. Υπάρχει συνολική ευθύνη για τη φροντίδα και την ανάπτυξη των μελών της φυλής. Είναι η πρωτόγονη κομμουνιστική κοινωνία, όπου ο καθένας προσφέρει ανάλογα με τις ικανότητές του και προσπορίζεται ανάλογα με τις ανάγκες του.

Ο κύκλος του ομαδικού γάμου μεταξύ των μελών της φυλής στενεύει όλο και περισσότερο, διατρέχοντας τα στάδια του περιορισμού των σεξουαλικών σχέσεων, αρχικά μεταξύ γονιών και παιδιών και, στη συνέχεια και μεταξύ αδελφών. Τελικά δε μένει πια τίποτα άλλο παρά μόνο το ζευγάρι - η ζευγαρωτή οικογένεια - που ακόμα συνδέεται με εύθραυστο δεσμό. Η ζευγαρωτή οικογένεια δε διαλύει καθόλου το κομμουνιστικό νοικοκυριό που κληροδοτήθηκε από περασμένες εποχές και, άλλωστε, η θέση της γυναίκας εξακολουθεί να είναι όχι μονάχα λεύτερη, μα και πολύ σεβαστή.

Στην πορεία, η ανθρώπινη εργασία γίνεται πιο παραγωγική και έχει σαν αποτέλεσμα, σε συνδυασμό με την εξέλιξη των εργαλείων, την ανάπτυξη της γεωργίας, της κτηνοτροφίας, και της επεξεργασίας του μετάλλου. Η παραγωγή περισσοτέρων προϊόντων δημιουργεί τη δυνατότητα να υπάρξει υπερπροϊόν. Με βάση τον τότε καταμερισμό εργασίας αυτό το υπερπροϊόν δημιουργήθηκε στον τομέα του άντρα και τα μέσα παραγωγής ήταν στην ιδιοκτησία του. Το γεγονός αυτό του δίνει κοινωνικό προβάδισμα και οδηγεί κατευθείαν στην ατομική ιδιοποίηση των προϊόντων από τον παραγωγό. Βεβαίως αυτή η δυνατότητα, κατοχής μέσων παραγωγής και ιδιοποίησης υπερπροϊόντος, διαμορφώνεται για ορισμένους άνδρες. Ετσι η εμφάνιση κοινωνικής διαφοροποίησης, διαμόρφωσης τάξεων συμπίπτει με την κοινωνική υποδούλωση του ενός φύλου από το άλλο.

Μέχρι τότε, βάσει του μητριαρχικού δικαίου, σε περίπτωση θανάτου, το σύντροφο του γένους που πέθαινε, τον κληρονομούσε το γένος του. Τα παιδιά δε μπορούσαν να κληρονομήσουν από τον πατέρα τους γιατί το γένος τους καθορίζονταν από το μητρικό γένος και μπορούσαν να κληρονομήσουν μόνο τη μητέρα τους. Επρεπε λοιπόν το μητρικό δίκαιο να ανατραπεί. Στη θέση του εφαρμόσθηκε η αντρική γραμμή καταγωγής, δηλαδή η πατριαρχία.

"Η ανατροπή της μητριαρχίας ήταν η κοσμοϊστορική ήττα του γυναικείου φύλου, ... η γυναίκα ταπεινώθηκε, υποδουλώθηκε, έγινε σκλάβα των ορέξεών του (άντρα) και απλό εργαλείο για την παραγωγή παιδιών".

Με την εμφάνιση όμως της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής, το κοινωνικό νοικοκυριό μετατρέπεται σε ιδιωτικό, το οποίο είναι πλέον η οικονομική μονάδα όλων των ταξικών συστημάτων. Η οικογένεια έγινε ιδιωτική υπηρεσία. Η γυναίκα παραμερισμένη από τη συμμετοχή της στην κοινωνική παραγωγή έγινε η πρώτη υπηρέτρια.

Τέλος, εξαιτίας της εμφάνισης της ατομικής ιδιοκτησίας και της πατριαρχίας, σαν εξέλιξη της ζευγαρωτής οικογένειας έχουμε τη μονογαμία. Η μονογαμία, που αφορά κυρίως τη γυναίκα, είναι ο βασικός τύπος οικογένειας όλων των ταξικών κοινωνικών συστημάτων (δουλοκτητικό, φεουδαρχικό, καπιταλιστικό). Και βέβαια, οι νέες παραγωγικές σχέσεις διαμόρφωσαν και τα αντίστοιχα κοινωνικά πρότυπα του άντρα και της γυναίκας.

"Η πρώτη ταξική αντίθεση που εμφανίζεται στην ιστορία συμπέφτει με την ανάπτυξη του ανταγωνισμού του άντρα και της γυναίκας στην μονογαμία, και η πρώτη ταξική καταπίεση με την καταπίεση του γυναικείου φύλου από το ανδρικό" .

Μόνο η κεφαλαιοκρατική παραγωγή, έδωσε τη δυνατότητα στη γυναίκα να σπάσει τον κλοιό της αποκλειστικής κοινωνικής διαβίωσης της μέσω της οικογένειας. Και αυτό γιατί δόθηκε η δυνατότητα εξόδου της γυναίκας ξανά στην κοινωνική παραγωγή. Βέβαια ούτε ήταν δυνατό να επεκταθεί στη πλειοψηφία των γυναικών ούτε να εξασφαλίσει όρους κοινωνικής ισοτιμίας, αλλά έγινε με όρους διπλής, ταξικής και φυλετικής, εκμετάλλευσης. Σαν αποτέλεσμα του εργατικού και γυναικείου κινήματος οι όποιες νομικές κατακτήσεις των γυναικών στη σφαίρα της εργασίας και της οικογένειας, αντικειμενικά δε μπορούσαν να αλλάξουν ριζικά τον οικονομικό χαρακτήρα του ατομικού νοικοκυριού. Ετσι η νεότερη ξεχωριστή οικογένεια εξακολουθεί να στηρίζεται, σε μεγάλο βαθμό, πάνω στην ανοιχτή ή συγκαλυμμένη σπιτική σκλαβιά της γυναίκας. "Μέσα στην οικογένεια ο άντρας είναι ο αστός, η γυναίκα εκπροσωπεί το προλεταριάτο".

Η μεγάλη καπιταλιστική παραγωγή απέσπασε ένα μέρος των δραστηριοτήτων του σπιτικού νοικοκυριού και το μετέφερε στην εμπορευματική παραγωγή.

Παρ΄ όλα αυτά η οικογένεια εξακολουθεί να λειτουργεί ως οικονομική μονάδα της κοινωνίας.

Στην εργατική οικογένεια, η γυναίκα έπαψε σε μεγάλο βαθμό να είναι είδος οικονομικής συναλλαγής, απόλυτα εξαρτημένη από το πατριαρχικό δίκαιο (προίκα, υποταγή στον άνδρα, οικογενειακό δίκαιο). Ομως εξακολουθεί να είναι η υπηρέτρια του σπιτιού, το διπλά καταπιεσμένο φύλο.

Η οικονομική αυτοτέλεια της γυναίκας δεν αρκεί για την πλήρη ανατροπή των εξαρτήσεων που αναπτύσσονται στην καπιταλιστική οικογένεια.

Από την μια η γυναίκα, μέσω της εργασίας της χειραφετείται οικονομικά, από τον άνδρα, οπότε μπορεί να απεγκλωβιστεί από σχέσεις που δε στηρίζονται στην αγάπη, το σεβασμό. Από την άλλη όμως, οι καπιταλιστικές σχέσεις εκμετάλλευσης συντηρούν και οξύνουν τα οικονομικά προβλήματα και τα κοινωνικά πρότυπα, που δυσκολεύουν τη θετική εξέλιξη της σχετικής οικονομικής ανεξαρτησίας των γυναικών, επιδρούν ανασταλτικά και στον τομέα των προσωπικών σχέσεων.

Ετσι έχουμε το στήσιμο ενός εξαιρετικά σύνθετου σκηνικού.

Τα αυξανόμενα κοινωνικο-οικονομικά προβλήματα, η ανεργία μαζί και οι κοινωνικές διακρίσεις πλήττουν περισσότερο τη γυναίκα, φθείρουν τις σχέσεις αλλά και ωθούν πολλά ζευγάρια να συμβιώνουν αναγκαστικά. Γιατί γίνεται ακόμα πιο δυσβάστακτη η συντήρηση της μονογονεϊκής οικογένειας ή όσων ζουν μόνοι τους. Ετσι συσσωρεύονται στην οικογένεια η ασυνεννοησία, η αποξένωση, τα συζυγικά προβλήματα, η βία, οι απιστίες πειθαναγκάζοντας και ταυτόχρονα διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό τον ανθρώπινο χαρακτήρα.

Οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, αναπαράγουν στην οικογένεια τις σχέσεις ατομικής ιδιοκτησίας. Τα κενά της δημόσιας Κοινωνικής Πολιτικής (ΚΠ), η αύξηση της εγκληματικότητας, των ναρκωτικών, της αβεβαιότητας για το αύριο, μεγαλώνει τις σχέσεις οικονομικής εξάρτησης των δύο φύλων, καθώς και γονέων-παιδιών. Κατά συνέπεια η γονική φροντίδα - ανεξάρτητα από τις σχέσεις αγάπης και αλληλοσεβασμού - συνδέεται και με σχέσεις εξάρτησης γονέα - παιδιού, θέτοντάς τα κάτω από τον έλεγχό τους σαν ιδιοκτησία. Μια προστατευτική ομπρέλα διαμορφώνεται από τους γονείς σε σχέση με την ανατροφή των παιδιών τους. Η γονική φροντίδα καταλήγει συχνά να λειτουργεί ως ένα είδος ανταλλαγής για τη δική τους φροντίδα στα γεράματα από τα παιδιά τους.

Πέρα λοιπόν από τους δεσμούς αγάπης, η εργατική οικογένεια δένεται και με οικονομικούς δεσμούς εξάρτησης για την επιβίωση. Ομως, όποια προσωπική σχέση στηρίζεται και στο οικονομικό συμφέρον, περικλείει και τον κίνδυνο της ανισοτιμίας, του ανταγωνισμού.

Γενικότερα, η οικογένεια στον καπιταλισμό εξακολουθεί να είναι οικονομική μονάδα της κοινωνίας. Η μονάδα που στην ευθύνη της ουσιαστικά αφήνεται η αναπαραγωγή - φροντίδα των μελών της κοινωνίας. Αυτή είναι μια μεγάλη αντίθεση που δημιουργείται. Από τη μια, οι εργασίες που απαιτούνται για την αναπαραγωγή και φροντίδα μιας οικογένειας έχουν κοινωνικοποιηθεί. Από την άλλη, η ατομική ιδιοκτησία και το κίνητρο του καπιταλιστικού κέρδους βάζουν φρένο στην κοινωνικοποίησή τους μετατρέπουν αυτές τις εργασίες σε εμπόρευμα και όχι σε παροχή κοινωνικών υπηρεσιών.

Πρόκειται στην ουσία για κρίση του θεσμού της αστικής μονογαμικής (καπιταλιστικής) οικογένειας. Το σάπιο παρελθόν διατηρείται παρά τα νέα στοιχεία που δημιούργησαν οι καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις: την σχετική οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών και το γάμο που στηρίζεται στον έρωτα.

Ο γάμος που στηριζόταν σε οικονομικό υπολογισμό, για να έχει ο άνδρας στη διάθεσή του μια διαρκή υπηρεσία κάλυψης των δικών του αναγκών και αναπαραγωγής της οικογένειάς του, του πατρικού ονόματος, της πατρικής κληρονομιάς στα γνήσια παιδιά του, ή για να εξασφαλίσει η γυναίκα οριστικά ένα προστάτη, ένα νόμιμο τροφοδότη, προοδευτικά ανατρέπεται.

Η σχετική οικονομική ανεξαρτησία της γυναίκας, που ώθησε και στη σεξουαλική της απελευθέρωση, βοήθησε και την πιο ολοκληρωμένη ανάπτυξη του άνδρα, μια και οι σχέσεις στηρίζονται πιο πολύ στην αμοιβαία αγάπη και τον αλληλοσεβασμό, πριν, μέσα ή μετά το γάμο.

Στην πραγματικότητα, η κρίση της καπιταλιστικής οικογένειας είναι κρίση της αστικής ηθικής που τη διαπνέει. Καταρρέει η αστική υποκρισία στο γάμο, που στηρίχτηκε στις σχέσεις ατομικής ιδιοκτησίας, στη βία και τον αυταρχισμό που ενδεχομένως ακόμα να τον συνοδεύουν. Το μαρτυρούν τα διαζύγια, οι παράλληλες εξωσυζυγικές σχέσεις, οι μονογονεϊκές οικογένειες, οι στερημένες από συναίσθημα σεξουαλικές σχέσεις, αλλά και όσες (οικογένειες) στηρίζονται στον έρωτα και ακόμη η κοινή συμβίωση χωρίς γάμο. Μια κρίση, που εκδηλώνεται πολύ πιο έντονα στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, με κορυφαία περίπτωση την Αμερική, όπου για τη "διάσωση" της οικογένειας χρησιμοποιούνται και τα ανάλογα προεκλογικά σλόγκαν και πρότυπα στις εκλογές.

Ας θυμηθούμε ότι ο γάμος, η οικογένεια, είναι ένα ατού πολιτικής ηθικής για τους αστούς πολιτικούς ... και πώς το έχουν χρησιμοποιήσει γενικώς.

Η ιδεολογική βάση της αστικής τάξης για το γάμο, εξακολουθεί να είναι η δημιουργία οικογένειας για νόμιμα παιδιά, κληρονόμους. Ακόμη και σήμερα είναι στίγμα η ανύπαντρη μητέρα και θεωρείται "ελευθερίων ηθών", δηλαδή κάτι λιγότερο από πόρνη.

Τι είναι όμως εκπόρνευση; Μια γυναίκα που κρατά ένα τέτοιο παιδί σαν καρπό της αγάπης της ή η γυναίκα που δεν αγαπά τον άνδρα της (και αντίστροφα) και αναγκάζεται να πληροί τα συζυγικά της καθήκοντα; Το μόνο στο οποίο διαφέρει από μια πόρνη είναι η μη συνειδητοποίησή της ότι εκπορνεύει το κορμί της, η μη παραλαβή χρημάτων (η οποία αντισταθμίζεται από την οικονομική και κοινωνική εξασφάλιση που παρέχει ο σύζυγος ιδιαίτερα αν η γυναίκα δεν εργάζεται) για τη συγκεκριμένη πράξη και η νομιμότητα και μονιμότητα του ερωτικού συντρόφου.

Μήπως βιαστής δεν είναι εξίσου και ο σύζυγος που υποχρεώνει την γυναίκα του σε ερωτική επαφή που δε στηρίζεται στην αγάπη ή αποδοχή της πράξης;

"Μοναδικός σκοπός της μονογαμίας, ήταν η κυριαρχία του άντρα στην οικογένεια και η παραγωγή παιδιών που να μπορούν να είναι μόνο δικά τους και να κληρονομούν τα πλούτη του ... κατά τα άλλα ήταν βάρος, καθήκον απέναντι στους θεούς".

Μήπως και σήμερα δεν ισχύει αυτό, για πολλές οικογένειες να είναι βάρος ο γάμος, αλλά να συντελείται από καθήκον απέναντι στο θεό ή την κοινωνία;

Να ποιά είναι τα στοιχεία της αστικής ηθικής: η υποκρισία, το ψέμα, ο καταναγκασμός. Εμείς όμως ξέρουμε ότι η αγάπη δεν είναι κατοχή, δεν είναι ιδιοκτησία πάνω σε ανθρώπινα όντα, δεν είναι υποδούλωση στα κοινωνικά "πρέπει". Είναι ισότιμη δημιουργική - συντροφική συνύπαρξη, είναι σεβασμός, κατανόηση, παραγωγή νέων αξιών και, ασφαλώς, η βάση της είναι ο έρωτας.

Σημαντικό μέρος για τη κρίση της καπιταλιστικής οικογένειας, φέρνει αντικειμενικά και η θρησκεία που κηρύσσει το αδιάλυτό της.

Ο Χριστιανισμός είναι η θρησκεία της μονογαμίας. Ενας γάμος, ένας θεός. Η οικογένεια είναι αδιάλυτη, όπως η εκκλησία για το Χριστό.

"... ούς ο θεός συνέζευξε άνθρωπος μή χωριζέτω", "Ο ανήρ εστί η κεφαλή της οικογένειας, όπως ο Χριστός είναι η κεφαλή της εκκλησίας ... η δε γυνή να φοβείται τον άνδρα".

Ο χριστιανισμός έντυσε με θρησκευτικό μανδύα τον εξευτελισμό της ανισότητας, της εξάρτησης, του πόνου. Νομιμοποίησε ιδεαλιστικά τους σκοπούς της οικογένειας που στηρίζεται σε οικονομικές σχέσεις και στην ανισοτιμία των φύλων. Ασχετα αν σήμερα αναγκάζεται η εκκλησία, ιδιαίτερα η ορθόδοξη χριστιανική να προσαρμόζεται, να δέχεται τα διαζύγια, να μιλά για γάμο που στηρίζεται στην αγάπη, ενώ μόλις χτες ευλογούσε τα συνοικέσια, την προικοθηρία, κλπ.

Χωρίς να αρνούμαστε το δικαίωμα της ελευθερίας στις θρησκευτικές πεποιθήσεις, είναι φανερό ότι για τους κομμουνιστές - ακόμα και για τους προοδευτικούς ανθρώπους - το ζήτημα που αφορά το σκοταδισμό της θρησκείας είναι καθαρά ιδεολογικό και σαν τέτιο οφείλουμε να το αντιμετωπίζουμε.

Για παράδειγμα, ο πολιτικός γάμος είναι μια πολύ σημαντική ιδεολογική και πολιτική κατάκτηση που απαλλάσσει την πράξη από τον μυστηριακό της χαρακτήρα και τη στηρίζει περισσότερο στην υλιστική φιλοσοφική αντίληψη για την ανθρώπινη ύπαρξη και τις κοινωνικές σχέσεις. Ο πολιτικός γάμος δε θεωρεί την πράξη σαν μια υπόθεση που αφορά τα θεία, αλλά κάτι το εντελώς αντίθετο. Στην πραγματικότητα ο γάμος - θρησκευτικός ή πολιτικός - δεν είναι παρά ένα είδος σύμβασης, η οποία πριν περιβληθεί το νομικό της τύπο γίνεται δεσμευτική μόνο με την απόφαση των δύο συμβαλλομένων. Βρίσκεται πολύ μακριά από οποιαδήποτε θεϊκή ή μεταφυσική υπόσταση και γι΄ αυτόν τον απλούστατο λόγο, όταν από οποιαδήποτε αιτία, η απόφαση των συζύγων πάψει να ισχύει, κανένας τύπος και καμιά θρησκεία δε μπορεί να το διατηρήσει ουσιαστικά.

Και βέβαια, ένα άλλο ζήτημα, σημαντικότατο και πολύ περισσότερο στην αφάνεια, είναι ο θεσμός της ονοματοδοσίας που ισχύει εναλλακτικά με τη βάφτιση των παιδιών. Η διάταξη μάλιστα αυτή δεν είναι μέρος του Νέου Οικογενειακού Δικαίου. Εχει τεθεί σε ισχύ πολύ πιο πριν (1978). Και όμως, ελάχιστοι πολίτες της χώρας μας γνωρίζουν ότι ο νόμος τους παρέχει το εναλλακτικό αυτό δικαίωμα, όσον αφορά το όνομα των παιδιών τους. Η μεγαλύτερη χρήση αυτής της διάταξης γίνεται από ανθρώπους οι οποίοι, έτσι ή αλλιώς, δεν έχουν τη δυνατότητα της επιλογής (πχ. σύζυγοι οι οποίοι ανήκουν σε διαφορετικές θρησκείες).

Η μικρή σχετικά εφαρμογή τόσο του πολιτικού γάμου όσο και - σε μεγαλύτερο βαθμό - της ονοματοδοσίας, αντανακλά την αδύνατη διάθεση για ρήξη με το κατεστημένο, ακόμα και των κομμουνιστών. Υποδηλώνει σαφώς την υποταγή τους στις πιέσεις συγγενικών προσώπων, την κοινωνική έλξη από τη "λαμπρότητα" ενός θρησκευτικού γάμου ή την πανίσχυρη συνήθεια μιας παραδοσιακής βάπτισης.

Ειδικότερα, το μυστήριο της βάπτισης, είναι και μια έκφραση αποδοχής ειδωλολατρικών εθίμων, μια και είναι γνωστές οι εξαγνιστικές - θεϊκές ιδιότητες του νερού σε πάμπολλες θρησκείες, από αρχαιοτάτων χρόνων, τις οποίες υιοθέτησε ο Χριστιανισμός. Για να μην αναφέρουμε και τον ιδεολογικό καταναγκασμό, να επιβάλλουμε εξουσιαστικά σε ένα νεογέννητο, το οποίο δε διαθέτει ελεύθερη βούληση, τη δική μας. Και αυτό όταν νομοθετικά παρέχεται η δυνατότητα άλλης επιλογής.

Θα διακινδυνεύαμε να ισχυρισθούμε ότι ο αθεϊσμός, για έναν επαναστάτη, για έναν οπαδό του επιστημονικού σοσιαλισμού - κομμουνισμού δεν είναι προσωπική ή οικογενειακή επιλογή, είναι επαναστατικό καθήκον, είναι πολιτική συνειδητοποίηση.

Ιδεολογική πάλη δεν είναι μόνο η ταξική πάλη στην οικονομία, στην πολιτική. Το κεφάλαιο επιδιώκει να διατηρήσει τα ιδεολογικά του πρότυπα και μέσα στην οικογένεια, στις σχέσεις των δυο φύλων. Αν διασφαλίσει υποταγμένες συνειδήσεις, θα διασφαλίσει και υποταγμένους ανθρώπους. Κάτι που η αστική τάξη έχει πολλούς λόγους για να το κάνει.

Πέρσι στην χώρα μας πραγματοποιήθηκε το 8ο Συνέδριο Οικογενειακής Θεραπείας. Από τις βασικές του διαπιστώσεις ήταν ότι για την κρίση στην οικογένεια φταίει η οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών, η χειραφέτησή τους, η μη ενασχόληση τους με τα παιδιά.

Αποδίδουν ευθύνες στην πυρηνική οικογένεια, τονίζοντας ότι "οικογένεια δεν είναι το ζευγάρι και τα παιδιά. Πρέπει να υπάρχουν και παππούδες, γιαγιάδες, αδέλφια, ξαδέλφια, θείοι, και θείες ... και ότι η οικογενειακή θεραπεία βοηθά τους ανθρώπους να λύνουν μαζί τα προβλήματά τους".

Οι οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, πάλι, μιλούν για "συγκερασμό οικογενειακών και επαγγελματικών υποχρεώσεων", για εργασίες εκ του σύνεγγυς (σχετικά με τη φροντίδα και αναπαραγωγή μιας οικογένειας).

Οι φεμινίστριες μιλάνε για "ισοκατανομή των ευθυνών των δύο φυλών στην οικογένεια" (δε διαφωνούμε με αυτό, αλλά με την απολυτοποίησή του. Υποστηρίζουμε ότι από μόνο του δεν αρκεί). Τα κοινωνικά πρότυπα για μια ακόμη φορά προβάλλουν τη "σταχτοπούτα" (μήπως αυτό δεν πρόβαλλε η Χριστουγεννιάτικη εκπομπή "Πέστο και θα γίνει", όπου η "σταχτοπούτα" για 2 ώρες συνάντησε το πριγκιπόπουλο).

Κάνουν τις γυναίκες να θέλουν να αστράφτουν, να ντύνονται, να νιαουρίζουν για το ισχυρό φύλο, να έχουν ως πρότυπα τις σταρλετίτσες φθηνών περιοδικών και τηλεοπτικών εκπομπών. Διαμορφώνουν στερεότυπα συμπεριφοράς που κάνει τη γυναίκα εμπόρευμα για τον άνδρα. Από την άλλη μεριά, δυσφημούνται ως υστερικές ή ανάξιες για οικογένεια οι γυναίκες που διεκδικούν να συμμετέχουν δραστήρια στη κοινωνικο - οικονομική ζωή. Προσπαθούν ταυτόχρονα να μας πείσουν ότι θηλυκότητα σημαίνει υποταγή στον άνδρα.

Το χέρι των παπάδων υψώνεται πιο απειλητικό στις γυναίκες, με προτροπές του τύπου "σώστε την οικογένεια", ή "αφήστε τις υλικές απολαύσεις". Τα κομποσκοίνια έγιναν της μόδας μαζί με τα μαύρα βαμμένα νύχια. Να τολμήσουμε την επισήμανση ότι εδώ ίσως έχουμε ένα φαινόμενο θρησκοληψίας και σατανισμού ταυτόχρονα; Συχνά δεν πρόκειται για τις δύο όψεις του ιδίου νομίσματος;

Οι διακηρύξεις τους εμπεριέχουν ένα νέο στοιχείο. Οχι απλά την ανοιχτή ή συγκαλυμμένη επιστροφή των γυναικών στο σπίτι, στο όνομα της διάσωσης της οικογένειας, αλλά και την ανάγκη ενασχόλησης και του άνδρα με τα του "οίκου" για τον ίδιο λόγο.

Η κατεύθυνση αυτή, εντάσσεται στη γενικότερη ιδεολογική επιδίωξη του κεφαλαίου να στρέψει γυναίκες και άνδρες στην φροντίδα της οικογένειας και των συγγενικών προσώπων ακριβώς για να καλύψει τα κενά της δημόσιας Κοινωνικής Πολιτικής (ΚΠ).

Προβάλλεται η ενίσχυση του ρόλου της οικογένειας, ως οικονομικής μονάδας. Αυτό βολεύει την αστική πολιτική, ιδιαίτερα σε συνθήκες οικονομικής ύφεσης και αναπροσαρμογών του καπιταλισμού, όπως σήμερα. Ετσι επιδιώκεται να διαμορφωθεί στρεβλή συνείδηση για την αποδοχή των περικοπών, του περιορισμού της δημόσιας ΚΠ και της ιδιωτικοποίησης των παροχών της (παιδείας, υγείας, πρόνοιας κλπ.).

Εξάλλου, κάθε γυναίκα κλεισμένη σε ένα ιδιωτικό νοικοκυριό, δεμένη στην ίδια κουζίνα και τις ίδιες αγγαρείες συντήρησης της οικογένειας, δυσκολεύεται να κατανοήσει την ταξική εκμετάλλευση που υφίσταται.

Η ισοκατανομή ευθυνών των δύο φύλων πέρα από το ότι είναι δημοκρατικά αναγκαία σε μια οικογένεια, δεν αρκεί από μόνη της να λύσει τα προβλήματα. Γιατί, στην ουσία, ισομοιράζει την ταξική εκμετάλλευση της εργατικής οικογένειας από την καπιταλιστική κοινωνία, αναπαράγοντας και συντηρώντας (στο βαθμό που δε θίγεται η κοινωνικο-οικονομική ρίζα των προβλημάτων) αυτές τις αντιλαϊκές πολιτικές.

Με όλα αυτά τα ιδεολογήματα, λοιπόν, το κεφαλαίο αποκρύπτει τα τεράστια οικονομικά και πολιτικά οφέλη του καπιταλισμού από την ιδιωτικοποίηση του εργατικού νοικοκυριού ως κύτταρο της αναπαραγωγής και συντήρησης του εκμεταλλευτικού συστήματος.

Συγκαλύπτει έτσι την ανεργία, απενεργοποιεί την αντίδραση για την κατεδάφιση της ΚΠ, δικαιολογεί την ανατροπή των εργασιακών κατακτήσεων μέσω των ευέλικτων μορφών εργασίας.

Οι μόνοι λοιπόν που πρέπει να ανησυχούν για τις ρωγμές που δημιουργούνται στο ιδεολογικό "αγγελικό" περίβλημα της "αγίας" καπιταλιστικής οικογένειας και για την κρίση που αυτή περνάει, είναι η αστική τάξη και τα στηρίγματά της.

Οι εργαζόμενοι δεν έχουν λόγους να φοβούνται από την αποκάλυψη των στοιχείων οικονομικού καταναγκασμού που διαμορφώνονται στα πλαίσια της οικογένειας στον καπιταλισμό.

Το επαναστατικό εργατικό κίνημα δεν καλείται να σώσει την τιμή του θεσμού της καπιταλιστικής οικογένειας. Οφείλει:

Να βγάλει από το βούρκο της εξάρτησης ανθρώπου από άνθρωπο, της φθοράς και εκπόρνευσης αξιών, του θρησκευτικού σκοταδισμού, τα νέα χαρακτηριστικά που αναπτύσσονται: αυτά της συλλογικότητας, της συντροφικότητας, του αλληλοσεβασμού.

Να αναδείξει το πρότυπο της σχέσης που στηρίζεται στην αμοιβαία αγάπη και όχι στην ανοχή, το συμβιβασμό και στην εξάρτηση.

Να στρέψει την υγιή αντίδραση, σε αγώνα ενάντια στην υλική βάση και το ιδεολογικό, πολιτιστικό, νομικό εποικοδόμημα των σχέσεων της ατομικής ιδιοκτησίας.

Οι κομμουνιστές επιφορτίζονται αυτή την ευθύνη, προωθώντας την και με το προσωπικό τους παράδειγμα.

Και δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που άνδρες, ακόμα και προοδευτικές γυναίκες, ζουν στη βάση των αντιδραστικών αντιλήψεων για τη θρησκεία, το γάμο, το ρόλο των δύο φύλων μέσα στην οικογένεια. Γυναίκες που μένουν σε σχέσεις νεκρές ή προβληματικές ή συμβιβάζονται σε καταστάσεις που δεν τις κάνουν ευτυχισμένες, εξαιτίας της αδυναμίας να επιβιώσουν μόνες στις δύσκολες συνθήκες που επιφυλάσσει ο καπιταλισμός, με τη διάλυση ενός γάμου, ιδιαίτερα με παιδιά.

Ο νέος τύπος γυναίκας που διαμορφώνεται, της γυναίκας που προτιμά το διπλό μόχθο της εργασίας και του νοικοκυριού, της ιδεολογικά χειραφετημένης, ταιριάζει με την ηθική που διαμορφώνει η εργατική τάξη, για τη χειραφέτησή της σαν τάξη από τις καπιταλιστικές σχέσεις εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο.

Η εργατική τάξη για να πραγματοποιήσει την επαναστατική κοινωνική αποστολή της, τη μετάβαση από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό, χρειάζεται όχι μια απρόσωπη σκλάβα του γάμου και της οικογένειας με τις πατροπαράδοτες παθητικές "γυναικείες αρετές", αλλά τη γυναίκα που ξέρει και μπορεί να μάχεται για τα δικαιώματα της και γενικότερα για τα δικαιώματα της εργατικής τάξης.

Ο Ενγκελς έλεγε ότι η οικογένεια "είναι το ενεργητικό στοιχείο, ποτέ δεν είναι στάσιμη αλλά περνά από μια κατώτερη σε μια ανώτερη μορφή, καθώς η κοινωνία εξελίσσεται και διέρχεται από μια κατώτερη βαθμίδα σε μια ανώτερη". Η οικογένεια κάτω από συγκεκριμένες κοινωνικο - οικονομικές συνθήκες δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια ιστορική βαθμίδα της σεξουαλικής και συντροφικής συμβίωσης των δύο φύλων.

Ετσι όμως γεννιέται το ερώτημα: Αν ο ρόλος της οικογένειας στον καπιταλισμό καθορίζεται από τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, τότε τι αλλαγές θα υποστεί με την ανατροπή τους;

Με την κοινωνικοποίηση των βασικών μέσων παραγωγής, υπό το καθεστώς της επαναστατικής εργατικής εξουσίας, προοδευτικά χάνει το ατομικό νοικοκυριό το χαρακτήρα του, ως οικονομική μονάδα της κοινωνίας.

Ο Λένιν έκανε σαφή διάκριση ανάμεσα στις αναγκαίες και μη αναγκαίες εργασίες που συντελούνται στα πλαίσια του ατομικού νοικοκυριού για την αναπαραγωγή της δύναμης των μελών της.

Πρώτον, διακρίνει τις παραγωγικές εργασίες: οργανωτικές, αισθητικές, πολιτιστικές δραστηριότητες που στηρίζουν την ανάπτυξη των οικογενειακών και κοινωνικών σχέσεων (διαπαιδαγώγηση παιδιών, συντροφική - πολιτιστική δραστηριότητα των μελών της) οι οποίες μπορούν να συγκριθούν με είδη "ανωτέρων" δραστηριοτήτων, όπως τις είχε χαρακτηρίσει ο Ενγκελς.

Δεύτερον, διακρίνει τις μη παραγωγικές εργασίες: αυτές που εξυπηρετούν τις υλικές ανάγκες των μελών της οικογένειας (ήδη ένα σημαντικό μέρος τους έχει κοινωνικοποιηθεί στον καπιταλισμό, αλλά έχουν μετατραπεί σε εμπόρευμα). Εργασίες οι οποίες είναι χωρίς μελλοντική προοπτική γιατί στο σοσιαλισμό, στο μεγαλύτερο μέρος τους (όπως και στον πρωτόγονο κομμουνισμό) θα είναι κοινωνική φροντίδα και όχι εμπόρευμα, πχ. δημόσια πλυντήρια, εστιατόρια, δημόσια ΚΠ, κλπ.

Ο Λένιν χαρακτήριζε αυτό το μέρος της δουλειάς ως "οικιακή σκλαβιά, και τις γυναίκες σκλάβες του σπιτιού, πνιγμένες στην πιο ασήμαντη, στην πιο μαύρη, στην πιο βαριά, στην πιο αποβλακωτική για τον άνθρωπο δουλειά της κουζίνας και γενικά του μεμονωμένου οικιακού οικογενειακού νοικοκυριού".

Βέβαια ένα μέρος του μη παραγωγικού μέρους του νοικοκυριού θα συνυπάρχει ακόμα για μεγάλο χρονικό διάστημα και στα πλαίσια του σοσιαλισμού. Αλλά η τάση του θα είναι να απλουστεύεται, να ελαχιστοποιείται.

Οταν οι κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες δώσουν την δυνατότητα της ελεύθερης επιλογής της εργασίας, της ελεύθερης ικανοποίησης των αναγκών, της ελεύθερης επιλογής του ερωτικού συντρόφου, τότε θα πάρει άλλα χαρακτηριστικά και ο ελεύθερος χρόνος και η αξιοποίησή του στο σπίτι.

Ο Λένιν, σαν πολύ προνοητικός επαναστάτης, υποστήριζε ότι: "Η πραγματική απελευθέρωση της γυναίκας, ο πραγματικός κομμουνισμός θα αρχίσει μόνο εκεί και τότε, όπου και όταν αρχίσει η μαζική πάλη (καθοδηγούμενη από το προλεταριάτο που κατέχει την εξουσία) ενάντια σε αυτό το μικρό σπιτικό νοικοκυριό ή πιο σωστά η μαζική του ανασυγκρότηση σε μεγάλο σοσιαλιστικό νοικοκυριό" .

Επειδή, ακριβώς, ο γάμος θα χάσει εντελώς την οικονομική του βάση, η οικογένεια δε θα αποτελεί πλέον οικονομική μονάδα, αλλά σαν κύτταρο της επικοινωνίας των δυο φύλων, θα μετεξελιχθεί σε γάμο με βάση τον έρωτα, χωρίς τη μονοκρατορία του άνδρα, στη βάση της ισοτιμίας των δύο φύλων. Ο γάμος θα διαλύεται όταν δεν εκπληρώνονται πλέον οι προϋποθέσεις που τον στηρίζουν.

Από ένα σημείο και πέρα, η αγάπη πάλι δε θα χρειάζεται τον γάμο για να αναπτύσσεται ή να στηρίζεται σε αυτόν. Θα αυξάνονται οι μονογονεϊκές οικογένειες και η ελεύθερη συμβίωση.

"Αν είναι ηθικός ένας γάμος που στηρίζεται στην αγάπη, παραμένει ηθικός μονάχα ο γάμος που εξακολουθεί να υπάρχει η αγάπη. Η διάρκεια όμως του έρωτα διαφέρει πολύ από άτομο σε άτομο ... ένα ουσιαστικό σταμάτημα ή το παραμέρισμα από μια καινούργια φλογερή αγάπη, κάνει ευεργετικό το χωρισμό, τόσο για τα δύο μέρη, όσο και για την κοινωνία".

Από την στιγμή που στον κομμουνισμό, θα εκλείψουν όλοι οι οικονομικοί-κοινωνικοί λόγοι ασφάλειας-στέγασης, κλπ., δε θα υπάρχει λόγος για να ανθεί μια αγάπη ή για να αποκτιούνται παιδιά μόνο μέσα στα πλαίσια ενός γάμου ή μιας οικογένειας. Η αναπαραγωγή του ανθρώπου, η ανάπτυξη των παιδιών δε θα αποτελεί σχεδόν αποκλειστική ευθύνη των γονέων. Αλλά και από την άλλη δε θα γίνεται φραγμός στην ελεύθερη ανάπτυξη της αγάπης. Η ουσιαστική σχέση κάθε γονέα με το παιδί του, δε θα εξαρτάται από τη συμβίωση ή όχι των δύο γονέων.

Ο χρόνος επικοινωνίας και διαβίωσης με τους γονείς ή τον γονέα, δε θα εξαρτάται από οικονομικούς όρους. Η ανάπτυξη και διαπαιδαγώγησή τους δε θα είναι κυρίως ατομική υπόθεση των γονέων, χωρίς αυτό να σημαίνει σύστημα ιδρυματοποίησης των παιδιών.

Οι ερωτικές σχέσεις θα βασίζονται στην αμοιβαία ελεύθερη επιλογή. Η αγάπη θα αναπαράγεται μέσα από την ελευθερία επιλογής του ερωτικού συντρόφου και την ελευθερία διάρκειας χρόνου μιας σχέσης.

"Οταν θα υπάρχουν αυτοί οι άνθρωποι, θα γράψουν στα παλιά τους τα παπούτσια αυτά που πιστεύουμε σήμερα ότι πρέπει να κάνουν. Θα φτιάξουν τη δική τους ζωή και τη δική τους αντίστοιχη γνώμη για τις πράξεις του καθενός και - τελεία και παύλα".

Η προσέγγιση του Ενγκελς, όσο και αν φαίνεται μια μακρινή ενόραση - και είναι - δεν παύει να ανιχνεύει με επιστημονικότητα την τάση. Τουλάχιστον εμείς οι κομμουνιστές και οι κομμουνίστριες, οφείλουμε να τη γνωρίζουμε.

Ετσι, σε μια μακρόχρονη και επίπονη διαδικασία, όλο και περισσότεροι κομμουνιστές και κομμουνίστριες θα αναπτύσσονται αποβάλλοντας τις στενότητες, τις προκαταλήψεις αλλά και τον αμοραλισμό της αστικής ηθικής. Ολο και περισσότερο θα συμβαδίζει η ανάπτυξη της κομμουνιστικής συνείδησης με την αφομοίωση της κομμουνιστικής ηθικής, και με την έκφραση της τελευταίας στο τρόπο ζωής.

09/06/2003