Πολιτικό καφενείο

"Ο Μεγάλος Ανατολικός"

Πρότεινε αυτήν την σελίδα 

Forum

Βιβλίο επισκεπτών

Επικοινωνία

  Καθημερινή ανανέωση.                                         Αποστολή άρθρων στην: Συντακτική επιτροπή                 

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΛΗ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ

ΠΑΛΑΙΕ ΚΟΣΜΕ, ΣΤΑ ΤΣΑΚΙΔΙΑ. Η αυτοκρατορία σε αδιέξοδο

Iμπεριαλιστής ο Mέγας Aλέξανδρος;

Κεντρική σελίδα

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

ΑΛΕΚΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ

O Α Παγκόσμιος Πόλεμος διάρκεσε πενήντα ένα μήνες και έντεκα μέρες. Προκλήθηκε από την όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων, οι οποίες ενδυνάμωναν από την ανισόμετρη ανάπτυξη των διάφορων δυνάμεων. Μετά τον πόλεμο, στο συνασπισμό της Αντάντ προκλήθηκαν ουσιαστικές και σχετικά απότομες αλλαγές κυρίως όσον αφορά τον εσωτερικό συσχετισμό. Στην ουσία οι ΗΠΑ έγιναν το οικονομικό-πολιτικό κέντρο του κόσμου της αγοράς. Μετά τον πόλεμο, το χρέος της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ιταλίας προς τις ΗΠΑ ήταν 10, 3 δισ. δολάρια, όταν πριν από τον πόλεμο οι ΗΠΑ τους χρωστούσαν 4,5 δισ. Η βιομηχανική παραγωγή αυξήθηκε κατακόρυφα. Ο πολεμικός στόλος αυξήθηκε κατά 225%, ο εμπορικός κατά έντεκα φορές κ.λπ. Αυτή ακριβώς η ενδυνάμωση των ΗΠΑ τους επέτρεπε να αρνηθούν τα αποτελέσματα της Συνδιάσκεψης του Σαν Ρέμο τον Απρίλη του 1920. Αποτελέσματα που αγνοούσαν έμπρακτα τα συμφέροντα των ΗΠΑ στην Εγγύς Ανατολή, παρέδιδαν τη Μοσούλη, το Ιράκ και την Παλαιστίνη στους Άγγλους, έδιναν τη Συρία και το 25% των πετρελαίων της Μοσούλης στα γαλλικά μονοπώλια, με την υποχρέωση της Γαλλίας να επιτρέπει την ελεύθερη διακίνηση των πετρελαίων της Μεσοποταμίας από το συριακό έδαφος. Η ίδια ενδυνάμωση επέτρεπε στις ΗΠΑ τον Οκτώβρη του 19 να επιχειρούν να μετατρέψουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία σε επαρχία τους, ζητώντας την κατάργηση των προνομίων των ξένων δυνάμεων στην Τουρκία και τον απόλυτο έλεγχο της εξωτερικής πολιτικής των Οθωμανών. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ΗΠΑ δεν κήρυξαν ποτέ πόλεμο εναντίον της Τουρκίας. Η Στάνταρτ Όιλ είχε αποκτήσει, ήδη από το 1920, άδεια ερευνών στην περιοχή για νέες πηγές πετρελαίου. Στο εξής αυτό θα καθόριζε τις κινήσεις της προς κάθε κατεύθυνση.

Ο γερμανικός ιμπεριαλισμός ηττημένος προσωρινά υποχωρεί. Η θέση του στην Εγγύς Ανατολή ήταν ισχυρή, ιδιαίτερα στην εκμετάλλευση κοιτασμάτων χρωμίου, στις τράπεζες, στις σιδηροδρομικές συγκοινωνίες, στο δικαίωμα ελεύθερης εκμετάλλευσης του υπεδάφους μιας περιοχής που εκτεινόταν είκοσι χιλιόμετρα δεξιά και αριστερά της σιδηροδρομικής γραμμής που οδηγούσε προς τη Βαγδάτη, δηλαδή όλης της πετρελαιοφόρας περιοχής της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.  Η αποχώρηση δημιουργεί εξαιρετικά μεγάλο κενό.

 Το κενό διευρύνεται και από την αποχώρηση από την περιοχή όσον αφορά επεκτατικές βλέψεις και της Ρωσίας μετά την Μπολσεβίκικη Επανάσταση.

Οι Άγγλοι είχαν κυρίαρχη οικονομικήπολιτική αλλά και στρατιωτική παρουσία στην ευρύτερη περιοχή ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Στη διάρκεια του Α Παγκόσμιου Πολέμου έριξαν το κύριο βάρος τους στις στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Εγγύς και Μέση Ανατολή, εκμεταλλευόμενοι το γεγονός πως όντας νησί ήταν εξαιρετικά δύσκολο για τις γερμανικές δυνάμεις να τους απειλήσουν ουσιαστικά στην ίδια την Αγγλία. Το κύριο βάρος του μετώπου το αναλάμβαναν από τα πράγματα οι Γάλλοι και οι Ρώσοι. Οι ίδιοι επέκτειναν και τη στρατιωτική τους παρουσία στην Εγγύς Ανατολή διαθέτοντας 600.000 στρατό. Αλλά αυτό σε συνδυασμό με την ισχυρή οικονομική τους παρουσία ερχόταν σε αντίθεση με το νέο πραγματικό συσχετισμό δύναμης όπως αυτός δημιουργήθηκε με το τέλος του πολέμου.

Ανάλογα προσεγγίζεται και η στάση της γαλλικής και ιταλικής αστικής τάξης. Η συντριβή της Γερμανίας αναπτέρωσε τις ελπίδες της Γαλλίας για ηγεμονία στην Ευρώπη. Αμέσως μετά τον πόλεμο αναβίωσε τη μικρή Αντάντ με Πολωνία, Τσεχοσλοβακία, Ρουμανία. Η Γαλλία για να επιβάλει την ηγεμονία της είχε την ανάγκη ισχυρής βιομηχανίας και επομένως πολύ περισσότερου πετρελαίου από τους 62.325 τόνους ετησίως που παρήγαγε η ίδια το 1920. Χρησιμοποίησε επομένως τόσο την ισχυρή οικονομική παρουσία της στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (τράπεζες, ορυχεία, καθαρό εισαγόμενο γαλλικό κεφάλαιο 60% του συνολικού ξένου) όσο και τη στρατιωτική της παρουσία. Ανάλογες βλέψεις είχε και ο ιταλικός ιμπεριαλισμός. Μόνο που η οικονομική του παρουσία ήταν πολύ κατώτερη των άλλων.

Έτσι στο τέλος ενός πολέμου και στο βάθος των γεγονότων, διαμορφώνεται σιγά σιγά το έδαφος για την απαρχή ενός νέου ακήρυχτου πολέμου που βάση του είχε το ξαναμοίρασμα και της περιοχής της Εγγύς Ανατολής. Οι αντιθέσεις δεν ήταν ανάμεσα μόνο σε νικητές και ηττημένους αλλά ανάμεσα κυρίως στους νικητές. Το πολυδαίδαλο των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στις εξελίξεις στην περιοχή μετά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο. Κοινός σκοπός υπήρξε ο έλεγχος του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος στην περιοχή. Η δημιουργία ισχυρού αντισοβιετικού προγεφυρώματος. Ο έλεγχος της Εγγύς Ανατολής ως κρίσιμου συγκοινωνιακού κόμβου, υψηλής γεωπολιτικής-στρατιωτικής σημασίας. Παράλληλα δε και πρωτίστως ο έλεγχος των ανεκμετάλλευτων και χαμηλού κόστους εξόρυξης πλούσιων κοιτασμάτων και των παραγόμενων πετρελαίων της περιοχής, καθώς και ανεκμετάλλευτων κοιτασμάτων χαλκού, αργύρου και μεταλλικών αλάτων, ένωνε και ταυτόχρονα διαιρούσε τις δυνάμεις της εποχής.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία είναι ηττημένη στο πλάι της Γερμανίας. Η ίδια η ήττα σε συνδυασμό, κυρίως, με τη διείσδυση του ξένου κεφαλαίου στο εσωτερικό της, που εισάγεται στη βάση της πρώιμης καπιταλιστικής ανάπτυξης, αποτελούν την αποβάθρα ρυμούλκησής της στο πέλαγος των αντιθέσεων των μεγάλων δυνάμεων. Γεγονός που οδηγεί με τη σειρά του στην προσπάθεια διαμελισμού της από τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις της εποχής, σε μια εποχή μάλιστα δημιουργίας των αστικών κρατών.

Η Συμφωνία του Μούδρου στις 30 Οκτώβρη του 1918 μεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας και της κυβέρνησης του σουλτάνου απλώς σηματοδοτούσε την απαρχή με πρόσκαιρη αναβολή της προδιαγραμμένης διάλυσης. Οι όροι της συμφωνίας ήταν ταπεινωτικοί. Τα στενά του Βοσπόρου τίθενται υπό τη στρατιωτική κατοχή των δυνάμεων της Αντάντ. Επιβάλλεται γενική αποστράτευση του οθωμανικού στρατού διατηρώντας δυνάμεις μόνο για το εσωτερικό. Όλα τα συγκοινωνιακά και στρατηγικά κέντρα τίθενται κάτω από τη δυνατότητα κατάληψης από τους συμμάχους, σε περίπτωση που η κατάσταση στο εσωτερικό το επέβαλλε. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχανε τη Συρία, την Υεμένη, την Κιλικία και το βιλαέτι της Αρμενίας.

Μια τέτοια συμφωνία δεν μπορούσε να γίνει αποδεκτή ούτε από τις άλλες δυνάμεις της Αντάντ, γιατί απλά ήταν εκτός των νέων ορίων που καθόριζαν οι αλλαγμένοι συσχετισμοί μετά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά ούτε από την ανερχόμενη αστική τάξη της Τουρκίας και το λαό της. Η ένοπλη αντίσταση εναντίον των στρατών κατοχής άρχισε αμέσως με την υπογραφή της συμφωνίας. Το Μάιο του 1919 η τουρκική αντίσταση ενάντια στην ξένη κατοχή παίρνει ευρύτερες διαστάσεις. Γίνεται μάλιστα επικίνδυνη μετά την αποτυχία καταστολής της από τον ίδιο το σουλτάνο. Η τουρκική εμπορική αστική τάξη άρχισε να αναπτύσσεται από τα τέλη του 19ου αιώνα. Ήδη το 1894 προχωρά στην ίδρυση του κόμματος Ιτιχάτ βε Τερακί (Ένωση και Πρόοδος). Τα μέλη του, οι νεότουρκοι, σκοπεύουν να μετατρέψουν τη θεοκρατική μισοφεουδαρχική μισοαποικιακή Τουρκία σε αστικό κράτος. Η αστική επανάσταση που καθορίστηκε και από την παρουσία του Κεμάλ Ατατούρκ από νωρίς συμβιβάστηκε με τους φεουδάρχες, θεωρώντας το τουρκικό εργατικό κίνημα εχθρικό, καθορίζοντας έτσι το περιεχόμενο και το εύρος της ίδιας της αστικής επανάστασης στην Τουρκία. Ωστόσο αγωνίστηκε σε περιορισμένα αλλά ορατά όρια ενάντια στους ξένους αποικιοκράτες και εισβολείς, μη διστάζοντας να συνάψει συμφωνία με την ΕΣΣΔ (τουφεκίζοντας ταυτόχρονα την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος Τουρκίας) και επιδιώκοντας συμβιβασμό με τις δυνάμεις της Αντάντ και τους εισβολείς.

Η αστική επανάσταση στην Τουρκία έπρεπε να ελεγχθεί. Στον έλεγχό της, ακόμη και με στρατιωτικό τρόπο, καθοριστικό ρόλο έπαιξε η κυρίαρχη αλλά φθίνουσα δύναμη στην περιοχή, η Αγγλία. Σαν βραχίονα επέλεξε, χρησιμοποίησε την ελληνική αστική τάξη που είχε τόσο αυτοτελή συμφέροντα στην περιοχή όσο και εξαρτημένο χαρακτήρα. Αυτοτελή συμφέροντα στην περιοχή εξαιτίας της ισχυρής θέσης του ελληνικού κεφαλαίου στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στην ευρύτερη περιοχή της Εγγύς Ανατολής. Γι αυτό αναζητούσε να κατοχυρώσει και να προεκτείνει το ζωτικό της χώρο σε μια περιοχή που της ήταν ήδη γνωστή, αξιοποιώντας την ισχύ του παροικιακού ελληνικού κεφαλαίου το ισχυρότερο μετά το βελγικό, την ύπαρξη ισχυρής μειοψηφίας στην ευρύτερη περιοχή της Μικράς Ασίας, αφού εκεί ζούσαν 2.522.151 Έλληνες σε σύνολο 11 εκατομμυρίων, καθώς και την ύπαρξη αξιόμαχου και εμπειροπόλεμου στρατού.

Ταυτόχρονα όμως ο καθοριστικός ρόλος του αγγλικού κεφαλαίου στην Ελλάδα τού επέτρεπε να επιδρά καθοριστικά στις εξελίξεις στον ελληνικό χώρο.

Στις 8 Μάη του 1919 με την τηλεφωνική διαταγή 64Ζ87/1037 το Γενικό Επιτελείο Στρατού διέτασσε την πρώτη μεραρχία να μετακινηθεί προς το λιμάνι των Ελευθερών. Η μικρασιατική εκστρατεία άρχιζε.

Τα γεγονότα που ακολούθησαν είναι γνωστά. Το σημείωμα αυτό ίσως βοηθά στην ερμηνεία τους. Μια σημαντική παράμετρος των ιστορικών γεγονότων, ο ρόλος της ΕΣΣΔ και η δράση των κομμουνιστών σε όλη την περίοδο, λείπει. Γι αυτό χρειάζεται όμως ξεχωριστή συλλογική προσέγγιση.

Τραγικές συνέπειες σε Ελλάδα και Τουρκία

Στις 11 Οκτώβρη του 1922 υπογράφεται η ανακωχή στα Μουδιανά, χωρίς τη συμμετοχή της ηττημένης Ελλάδας. Είχαν προηγηθεί οι ήττες στο Εσκί Σεχίρ, στο Σαγγάριο, η πυρπόληση της Σμύρνης, το στρατιωτικό πραξικόπημα στην Ελλάδα υπό τον στρατηγό Πλαστήρα. Με τη Συνθήκη της Λοζάνης, 24 Ιούλη του 1923, η Ελλάδα εγκατέλειπε οριστικά τη Μικρά. Ασία. Στη Θράκη ο ποταμός Έβρος ορίστηκε ως σύνορο ανάμεσα στην Τουρκία και την Ελλάδα. Τα Δωδεκάνησα έμειναν στην Ιταλία και η Βόρειος Ήπειρος στην Αλβανία.

Ο πόλεμος στη Μικρά Ασία κράτησε τρία χρόνια, τρεις μήνες και δεκαεννιά μέρες. Στην περιοχή αναπτύχθηκε ελληνικός στρατός δύναμης 200.000 ανδρών. Στην ελληνική βιβλιογραφία οι απώλειες της ελληνικής πλευράς αναφέρονται με ικανοποιητικό τρόπο: 1.500.000 πρόσφυγες, 92.123 σκοτωμένοι στρατιώτες, δεκάδες χιλιάδες οι «απώλειες» σε άμαχο πληθυσμό. Ο ακριβής αριθμός δύσκολα προσδιορίζεται... Οι θηριωδίες της τουρκικής πλευράς διδάσκονται στα σχολεία, αναφέρονται με πολλαπλές προσεγγίσεις.

Στην ελληνική βιβλιογραφία οι υπαρκτές απώλειες της άλλης πλευράς αποσιωπούνται. Λες και δεν υπήρξαν. Ωστόσο οι 90.000 σκοτωμένοι τούρκοι στρατιώτες... φαίνεται πως υπήρχαν. Το ίδιο και οι χιλιάδες απώλειες σε άμαχο πληθυσμό. Οι ελληνικές βιαιοπραγίες στη Σμύρνη τον Ιούνη του 1919, ο βομβαρδισμός ανοχύρωτων χωριών στην Προποντίδα και στον Πόντο με πολλά θύματα και καταστροφές σπιτιών, η πυρπόληση στις 27 Ιούνη του 21 ενός μέρους της Νικομήδειας και η σφαγή μουσουλμάνων, η πυρπόληση των μουσουλμανικών συνοικιών στο Αφιόν Καραχισάρ και Εσκί Σεχίρ μετά την ήττα στο Σαγγάριο είναι διαπιστωμένες. «Εξ αιτίας των φρικαλεοτήτων οι Έλληνες έχασαν κάθε δικαίωμα να μιλούν για τουρκικές βαρβαρότητες», έγραφε ο γάλλος στρατιωτικός απεσταλμένος στην Κωνσταντινούπολη....

Οι υπαρκτές θηριωδίες του τουρκικού στρατού στα χρόνια του πολέμου περιγράφονται με ιστορική ψυχρότητα, μα και με όλα τα όπλα που διαθέτει η τέχνη του λόγου. Παραμύθια διηγούνταν μέχρι πρότινος και μύθοι πλάστηκαν για ό,τι χάθηκε, για ό,τι πέρασε...

Στην τουρκική βιβλιογραφία οι απώλειες της τουρκικής πλευράς αναφέρονται με επάρκεια. Οι ελληνικές απώλειες κυρίως σε άμαχο πληθυσμό αποσιωπούνται. Ακόμη και η πυρπόληση της ελληνικής και της αρμενικής παροικίας της Σμύρνης αποδίδονται σε προβοκάτσια των Ελλήνων, αν και ιστορικά είναι γνωστό πως ο διοικητής της Πρώτης Στρατιάς Νουρεντίν Πασά είχε καθοριστικό ρόλο στην επιχείρηση.

Η ιστορία γράφεται για να δικαιολογήσει τα προηγούμενα και να προετοιμάσει τα επόμενα.

Ο πόλεμος τέλειωσε τον Οκτώβρη του 1922. Τον ίδιο μήνα οι Άγγλοι καταλαμβάνουν τα πετρέλαια της Μοσούλης. Κάπου εκεί η Ιταλία δεν διστάζει να βομβαρδίσει την Κέρκυρα δηλώνοντας παρόν για τα μελλούμενα. Και λίγο αργότερα, το 1923, οι ΗΠΑ υπέγραφαν διμερή συμφωνία με την Τουρκία, αποκτώντας όλα τα προνόμια των νικητών και διεκδικώντας παράλληλα σημαντικό μέρος των πετρελαίων της Μοσούλης από τους Άγγλους. Η ιστορία συνεχιζόταν.....

21/09/2002