Η ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΣΤΕΚΕΤΑΙ

Με αφορμή τις συναυλίες που έγιναν προ ημερών στο θέατρο του δεύτερου Τάγματος.

Χιλιάδες κόσμος βρέθηκε τις τρεις ημέρες των συναυλιών στη Μακρόνησο. Χιλιάδες ήταν αυτοί που στάθηκαν στο θέατρο του δεύτερου Τάγματος. Εκστασιασμένοι από μουσική και στίχους. Μπροστά στο Σύρμα. Τον πιο φριχτό ίσως τόπο βασανιστηρίων που γνώρισε η σύγχρονη Ελλάδα. Πολλοί από αυτούς δεν τον γνώριζαν. Ήταν οι νεότεροι. Πολλοί από αυτούς δεν θυμούνταν που βρισκόταν. Τα χρόνια είχαν περάσει και το 1947, που πρωτοβρέθηκε ο μειλίχιος, σήμερα, παππούς στην εξορία, φαντάζει μακρινό. Σκηνές που εκτυλίχθησαν πολλές φορές, Σκηνές που έφεραν πολύ κοντά νεότερους και παλιότερους, με τις νότες να αποπνέουν αύριο. Τις νότες και τους στίχους του Επιτάφιου, της Ρωμιοσύνης, των 18 Λιανοτράγουδων της Πικρής Πατρίδας. Τρεις μαγικές βραδιές πέρα από κάθε προσδοκία. Μόνο και μόνο το γεγονός ότι η τρίτη συναυλία της Κυριακής δεν ήταν προγραμματισμένη, άλλα πραγματοποιήθηκε έπειτα από την έντονη απαίτηση του κόσμου, δείχνει πολλά. Δείχνει ότι η πρωτοβουλία του υπουργείου ξεπεράστηκε από τους ίδιους τους συμμετέχοντες. ξεπεράστηκε από τουλάχιστον 13.000 ανθρώπους που πήγαν στο κολαστήριο για να ακούσουν την ορχήστρα Μίκης Θεοδωράκης. Να ακούσουν τον Δ. Μπάση, τον Γ. Φερτη, την Κ. Ιγερινου, τον Θ. Αντωνιάδη και τον Π. Θεοχαριδη. Και σκηνές όπως αυτές όπου όλο το ακροατήριο τραγουδά τη Ρωμιοσύνη, χειροκροτεί ΄η έχει υψωμένες τις γροθιές του, παραπέμπουν στο μέλλον. Κι όμως, ακόμα τα επίσημα αρχεία για τη Μακρόνησο δεν έχουν ανοίξει. Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πόσοι ακριβώς ήταν οι νεκροί, πόσοι οι εξόριστοι, πόσοι βασανίστηκαν. Εκτιμήσεις υπάρχουν. Εκτιμήσεις και συγκίνηση. Συγκίνηση ανάμεικτη με αγανάκτηση για έναν τόπο που έχει κηρυχθεί ιστορικό μνημείο με νόμο του 1989 και με προεδρικό διάταγμα του 1995, άλλα βρίσκεται ακόμη στο έλεος της φθοράς του χρόνου και των διάφορων καταπατητών. Όχι πως αυτό συνοδεύεται με μια επιθυμία να μπει η ιστορία της Μακρονήσου στο Μουσείο, να γίνει εικόνισμα και επέτειος, όπου ο καθένας θα ασκεί εκ του ασφαλούς πολιτικά μνημόσυνα άνευ πρακτικής αξίας. Το πνεύμα της Μακρονήσου, του Ρίτσου, της Ανυπόταχτης Πολιτείας, δεν φυλακίζεται, δεν εξορίζεται, δεν μπορεί να μπει στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας. Αν και το επιχειρούν, θα διαψευστούν. Γιατί πολύ απλά η Μακρόνησος, οι αξίες της, έρχονται από το παρόν και το μέλλον. Όχι ως τόποι εξορίας και εκτελέσεων. Άλλα γιατί το θανατονησι κουβαλά αξίες αναλλοίωτες, παρακαταθήκη για τους αγωνιστές του σήμερα και του αύριο. Θυσία γιατί το θανατονησι κουβαλά αξίες αναλλοίωτες, παρακαταθήκη για τους αγωνιστές του σήμερα και του αύριο. Θυσία και αυτοθυσία, αλληλεγγύη και συντροφικότητα, πίστη και αφοσίωση στο όραμα της επανάστασης. Είναι όντως πολύ ανατρεπτικό το σκηνικό για να το αντέξουν…

Το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ σαν ελάχιστο φόρο τιμής στη Μακρόνησο και την ιστορία της, δημοσιεύει σήμερα ένα άρθρο των σ. ΜΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ και ΜΑΝΟΥ ΣΑΡΙΔΑΚΗ το οποίο δημοσίευσε το ΠΡΙΝ που κυκλοφορεί.

Θέλοντας και μη, οι τρεις συναυλίες του Μίκη Θεοδωράκη με τα μελοποιημένα ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου, στη Μακρόνησο, επανέφερε μνήμες. μνήμες όχι μόνο για όσους έζησαν στο κολαστήριο αυτό του Αιγαίου, για όσους μάτωσαν, βασανίστηκαν ΄η και πέθαναν ακόμη, άλλα μνήμες που έρχονται θαρρείς από το μέλλον, για να αναδείξουν το μεγαλείο της αντίστασης, της ανατροπής, της ανυπόταχτης σκέψης και δράσης. Να αναδείξουν με δυο λέξεις το πνεύμα και το νόημα της θυσίας, της αλληλεγγύης, της πίστης σε έναν καλύτερο κόσμο, αυτά που χαρακτηρίζουν δηλαδή κάθε κομμουνιστή, κάθε άνθρωπο, που όχι μόνο δεν πιστεύει ότι η ιστορία έχει τελειώσει, άλλα αντιθέτως πως δεν έχει ακόμη αρχίσει.

Αναμφίβολα, ως καλλιτεχνικό γεγονός, οι συναυλίες αυτές αποτελούν σταθμό για το έργο του Θεοδωράκη και του Ρίτσου. Ποιήματα που γράφτηκαν πάνω στη ματωμένη γη της Μακρονήσου επέστρεψαν για να ακουστούν από μυριάδες στόματα. Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που αναδείχτηκε ήταν το αντάμωμα διαφορετικών γενεών. Γενεών που συναντήθηκαν δια μέσου της ιστορικής μνήμης και της αλήθειας της Μακρονήσου, που υπάρχει, είναι ζωντανή, όσο και αν γίνονται προσπάθειες αυτή να ξεθωριάσει και να ενταχθεί σε επετειακες εκδηλώσεις και να αποκτήσει μουσειακό χαρακτήρα. Τέτοια προσπάθεια έγινε. Σημειολογικά και μόνο, οι λέξεις κομμουνιστής, ΕΑΜιτης, ΕΠΟΝιτης ΄η ΕΛΑΣιτης δεν ακούστηκαν παρά ελάχιστες φορές και αυτές όταν ήταν μέρος των ποιημάτων που ακούστηκαν, πολλές φορές με ιδιαίτερα συγκλονιστικό τρόπο από τη φωνή του αείμνηστου, Μακρονησιωτη επίσης, Μάνου Κατράκη. Όλοι αυτοί οι «ένοικοι» του κολαστηρίου παρέμειναν κατ΄ ουσία για ακόμη μια φορά εξόριστοι. Εξόριστοι της μνήμης.

Δεν είναι μικρόψυχη κριτική το γεγονός αυτό. Όλο το διάστημα που προηγήθηκε των συναυλιών, άλλα και αυτές καθαυτές οι εκδηλώσεις, έγιναν προσπάθειες ώστε τα μορφώματα της παναριστερας ΄η της Κεντροαριστεράς να οικειοποιηθούν την ιστορία της Μακρονήσου, να την εντάξουν αποστεωμένη και χωρίς το βαθύ της νόημα σε αυτή την κουλτούρα. Σε μια κουλτούρα χωνευτήρι, όπου όλοι έχουν θέση έστω και ως μουσειακά, ακίνδυνα είδη, όπως θέλουν να εμφανίσουν την κομμουνιστική προοπτική. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι δεν αναφέρθηκε κανένα κυβερνητικό στέλεχος, απ΄ όσα παραβρέθηκαν στη Μακρόνησο, στους κομμουνιστές εξόριστους, στους αγωνιστές του ΕΑΜ και της Εθνικής Αντίστασης, στις στρατιές των ανθρώπων της Αριστεράς που θυσιάστηκαν. Άρθρα για το θέμα των συναυλιών της Μακρονήσου έγραψαν νυν ΄η πρώην κυβερνητικά στελέχη, όπως ο Γ. Πανταγιάς ΄η ο Ν. Μπίστης. Πλήθος κυβερνητικών στελεχών είχε κάτι να πει, άλλα Ποτε επί της ουσίας. Δεν είναι τυχαίο ότι κανείς από αυτούς δεν χειροκροτήθηκε από τον κόσμο, άλλα αντιθέτως ακούστηκαν και πολλές, υπόγειες κυρίως, αποδοκιμασίες. «Με πολλή συγκίνηση, την αποψινή βραδιά στη Μακρόνησο, τιμήσαμε τους Μακρονησιωτες, τους αγώνες τους, τις μεγάλες πληγές που χαράχτηκαν στη ζωή τους. τιμήσαμε τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Γιάννη Ρίτσο», ήταν τα λόγια του υπουργού Εξωτερικών, Γ. Παπανδρέου. Έτσι απλά και ουδέτερα τιμήσαμε κάποιους που κάποτε βασανίστηκαν από κάποιους και πλέον αυτά ανήκουν στο παρελθόν. Ακόμη χειρότερα, επιδιώκοντας να οικειοποιηθούν την αιματοβαμμένη ιστορία της Μακρονήσου για τους αλλότριους σκοπούς της με οποιοδήποτε συνθετικό Αριστεράς, το θανατονησι επιχειρείται να γίνει η «Κολυμβηθρα του Σιλωαμ», ώστε αυτή τη φορά από την ανάποδη, ώστε να εξιλεωθούν ανανήψαντες δεξιοί και νυν κυβερνητικά στελέχη.

«Η έξοχη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη στο κολαστήριο του εμφύλιου σπαραγμού σηματοδοτεί την υπέρβαση του διχασμού. Οι Έλληνες, σήμερα, ενωμένοι βαδίζουμε το δρόμο της δημοκρατίας και της Ευρώπης», ήταν τα λόγια του Β. Κοντογιαννοπουλου, ο όποιος ανακάλυψε εκ νέου την «εθνική συμφιλίωση», που πλέον περνάει μέσα από την Ενωμένη Ευρώπη! Σε ενωτικό πνεύμα και ο υπουργός Αιγαίου, Ν. Σηφουνακης. «πραγματοποιήσαμε μια σεμνή πραγματικά εκδήλωση εκ μέρους όλων όσων φέρνουν στις πλάτες τους, στο μυαλό τους, τη μνήμη μιας εποχής, η οποία ήταν τραγική και για εκείνους που βρέθηκαν στην πλευρά των ηττημένων, άλλα και για εκείνους που βρέθηκαν με την πλευρά των νικητών, και έχει παρά πολύ μεγάλη σημασία ότι σήμερα όλος ο ελληνικός λαός εκείνο που επιδιώκει είναι να μην ξαναζήσει Ποτε διχασμούς», δείχνοντας έτσι και τα όρια που εξαρχής είχαν τεθεί για αυτές τις συναυλίες.

Δεν θα μπορούσε άλλωστε το υπουργείο Αιγαίου να ξεπεράσει τα όρια που εκ των πραγμάτων τίθενται από τους σχεδιασμούς του κυβερνώντος κόμματος. Είναι φανερό ότι οι κομμουνιστές νοούνται μόνο ως μουσειακό, απονευρωμένο και απολιθωμένο είδος μέσα στον ευρύτερο πολιτισμό και τη διαμορφούμενη παράδοση της παναριστερας. ΄Η τουλάχιστον, αυτό επιχειρείται να επιβληθεί και η Ιστορία να ξαναγραφτεί, απαλείφοντας κάθε επικίνδυνο σημείο που μπορεί να γίνει ο σηματοδότης του μέλλοντος. Γι΄ αυτό και γίνεται η προσπάθεια οι κομμουνιστές και εν γένει τα πρωτοπόρα τμήματα του εργατικού κινήματος να εμφανίζονται ως οι κατά βάθος πατριώτες. Ως αυτοί που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν και σκοτώθηκαν από την «κακή Δεξιά», την αμερικανοδουλη, υποταγμένη στα ιμπεριαλιστικά συμφέροντα των ΕΙΠΑ. Να εμφανιστούν ως αυτοί που διώχθηκαν από ένα κράτος που «παρεκτράπηκε» σε αυταρχικές και αντιδημοκρατικές μεθοδεύσεις για να διατηρήσει ωστόσο τον κατά βάθος «δημοκρατικό» του χαρακτήρα. Λες και όλα αυτά είναι έννοιες ουδέτερες, στις όποιες η εγχώρια αντίδραση δεν έπαιξε κανένα ρόλο.

Ένα ακόμη σημείο που αξίζει προσοχής είναι η προσπάθεια προσεταιρισμού της ιστορίας της Μακρονήσου για εκλογικό όφελος. Με τις διαχωριστικές γραμμές μεταξύ ΠΑΣΟΚ και ΝΔ να είναι δυσδιάκριτες όσο Ποτε και με την τεράστια ένδεια επιχειρημάτων του νέου ΠΑΣΟΚ, η επαναφορά διαχωριστικών γραμμών του παρελθόντος αποτελεί την πλέον πρόσφορη λύση εν όψει εκλογών. Όχι τόσο για λόγους αλιευσης ψήφων από τους αντιστασιακούς και τη γενιά του εμφύλιου, άλλωστε το οποιοδήποτε εκλογικό όφελος έχει εισπραχθεί. Είναι βαθύτερη η ανάγκη του ΠΑΣΟΚ να διαχωριστεί από τη Δεξιά χρησιμοποιώντας κάθε μέσο, εφόσον δεν μπορεί πλέον να διαχωριστεί στην κοινωνική, την οικονομική και οποιαδήποτε άλλη πτυχή του πολιτικού βίου. Και η πόλωση του κλίματος, παρότι φαινομενικά συγκρούεται με την πρώτη επιδίωξη, θεωρείται ως η προσφορότερη λύση.

Ωστόσο, όσοι βρέθηκαν στη Μακρόνησο απέδειξαν ότι έχουν και μνήμη και κρίση. Η αλήθεια της Μακρονήσου εξακολουθεί να υφίσταται. Στο βλέμμα πολλών παλιότερων που βρέθηκαν εκεί. Στη συγκίνηση που ζωγραφίστηκε στα μάτια τους. Στον ενθουσιασμό νεότερων και παλαιοτέρων στο άκουσμα της Ρωμιοσύνης και του Επιτάφιου, στην υπόγεια ΄η και στη φανερή οργή των ανθρώπων που δεν αντιμετώπισαν τις συναυλίες ως μια ακόμη επέτειο στην οποία είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν ακόμη και σουβλάκια ΄η τις ελλιπείς υπηρεσίες του υπουργείου, άλλα πραγματικά συμμετείχαν αποδίδοντας φόρο τιμής σε όσους ασυμβίβαστα και αλύγιστα προτίμησαν το δρόμο του αγώνα και της ανατροπής. Και το ενθαρρυντικό είναι ότι οι γενιές που σμίξανε στο ξερονήσι δείχνουν να συνδέονται από πολλά πράγματα και αξίες, οι όποιες έρχονται από το μέλλον. Οι αξίες της ανυπόταχτης σκέψης και δράσης, της αμφισβήτησης και της ανατροπής δεν ανήκουν στο παρελθόν, όπως θέλουν να τις παρουσιάσουν, άλλα έχουν τις ρίζες τους στο παρόν και στο μέλλον των κοινωνικών αγώνων και της εργατικής τάξης. Είναι οι αξίες της «Ανυπόταχτης Πολιτείας» του μέλλοντος μας.

Λιωμένες σάρκες και αδάμαστες ψυχές στο κολαστήριο

Το «πείραμα» της Μακρονήσου δείχνει με τρόμο το που μπορεί να φτάσει το μίσος και η απανθρωπιά, ποσό βίαια αντιδρά η αστική τάξη, όταν απειλείται σοβαρά η εξουσία της.

Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την κατάθεση των τιμημένων όπλων από τον ΕΛΑΣ, απλώνεται στη χώρα η λευκή τρομοκρατία. Οι συμμορίες των μοναρχοφασιστων και των συνεργατών των Γερμανών, κάτω από την προτροπή των Άγγλων και της ντόπιας αστικής τάξης, επιδίδονται σε πογκρόμ εναντίον των κομμουνιστών και των δημοκρατικών πολιτών. Εκατοντάδες φόνοι, χιλιάδες συλλήψεις, βασανιστήρια, βιασμοί, λεηλασίες. Οι πρώην αγωνιστές της Αντίστασης καταφεύγουν στα βουνά για να γλιτώσουν, το ΚΚΕ απέχει από τις εκλογές του 1946 και ο εμφύλιος είναι πλέον μονόδρομος για τους κομμουνιστές. Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας παλεύει με απίστευτο θάρρος και πυγμή, ρίχνεται στην ύψιστη μορφή ταξικής πάλης, στον εμφύλιο πόλεμο για την κατάκτηση της εξουσίας. Το 1947, η κυβέρνηση Σοφούλη βγάζει εκτός νόμου το ΚΚΕ και τις παραφυάδες ΕΑΜ, ΕΛΑΣ και ΕΠΟΝ. Σε όλη τη χώρα στήνονται στρατοδικεία και επιτροπές ασφάλειας. Τα πρώτα είχαν αρμοδιότητα να καταδικάζουν σε φυλάκιση και να στέλνουν στο απόσπασμα. Οι δεύτερες να εξορίζουν. Πάνω από 50.000 στέλνονται στις φυλακές, πάνω από 10.000 εκτελούνται, ενώ συνολικά 100.000 άλλοι εκτοπίζονται σε χώρους εξορίας: Ικαρία, Λήμνο, Αι Στράτη, Γιουρα, Τρικέρι. Όσοι από τους «ανεπιθύμητους», «κομμουνιστοσυμμοριτες», «ΕΑΜοβουλγαρους» είναι στρατεύσιμοι, θα πάνε στη Μακρόνησο, που αρχίζει να χρησιμοποιείται ως τόπος εξορίας τον Απρίλιο του 1947.

Το Α΄, Β΄ και Γ΄ Τάγμα Σκαπανέων, καθώς και το μετέπειτα Δ΄ Τάγμα Πολιτικών Εξόριστων, έχουν ως προορισμό να «αναμορφώσουν» τα «παραστρατημένα παιδιά» και να τα βαφτίσουν στην «εθνική Κολυμβηθρα», να τα επαναφέρουν στις «ανοιχτές αγκάλες της Πατρίδος». Η μέθοδος; Κάθε είδους βασανιστήριο, σωματικό ΄η ψυχολογικό, ατομικό ΄η ομαδικό. Η απίστευτη ζέστη και δίψα το καλοκαίρι, το κρύο και ο χιονιάς το χειμώνα, και βέβαια ξύλο, άνανδρο ξύλο, πολύ ξύλο με κάθε είδους «εργαλείο».

Με το που πατάει το πόδι της μια νέα φουρνιά στο νησί, ο διοικητής Βασιλόπουλος έδινε διορία 5 λεπτά σε όσους θέλουν «να γίνουν Έλληνες». Με τη λήξη του τελεσιγράφου, οι αλφαμιτες τσακίζουν τους νεοφερμένους στο ξύλο μέχρι να λιποθυμήσουν. Μετά το «καλωσόρισμα» μεταφέρονται στις σκηνές. Καθημερινές αγγαρείες, βρισιές, ξυλοδαρμοί, καψόνια, μαρτύρια. «Πεθαμένοι ΄η νεκροί, θα κάνετε δήλωση». Εκεί ανδρώθηκε ως διοικητής του Α.Σ.Α.Ι. και ο μετέπειτα δικτάτορας Ιωαννιδης, ο «μαέστρος της κόλασης» για τους Μακρονησιωτες. Όταν οι άνδρες τους συνέθλιβαν κόκαλα και έλιωναν σάρκες, αυτός τους έλεγε: «Εμπρός λεβέντες, Εμπρός. Σε όποιον σπάσει κομμούνια, μια κούτα τσιγάρα και δεκαημερη άδεια».

Και τι δεν επιστράτευσαν τα κτήνη του «Νέου Παρθενώνα» και ειδικά το γραφείο ψυχολογικού πολέμου Α2, «Εθνικής και Ηθικής αγωγής». Το μαρτύριο της πέτρας, όπου οι κρατούμενοι κουβαλούσαν επί ώρες τεράστιες πέτρες στον ώμο ώσπου να λιώσει η σάρκα. Το μαρτύριο της ορθοστασίας, όπου τους ανάγκαζαν να μένουν όρθιοι για μέρες και νύχτες συνεχόμενες, ώσπου τα πρησμένα πόδια να ξεχύνονται από τα παπούτσια, και αν έπεφταν ακολουθούσε λιντσάρισμα. Το μαρτύριο της δίψας, όπου έμεναν μέρες χωρίς νερό, ώσπου η παραφροσύνη τους οδηγούσε να πίνουν τη θάλασσα. Και, βέβαια, η γνωστή φρικιαστική χαράδρα του νησιού, όπου ήταν και η απομόνωση, και όπου πήγαιναν τα βραδιά πομπές τους κρατούμενους για άγρια βασανιστήρια, αφήνοντας πίσω πολλούς νεκρούς.

Εκατοντάδες νεκροί, χιλιάδες σακατεμένοι, τυφλοί, κουτσοί, κουλοί, φυματικοί. Εκατοντάδες τρελοί, μουγκοί λόγω ψυχονευρωτικών προβλημάτων, «σπασμένοι» που έγιναν οι χειρότεροι βασανιστές. Το επίτευγμα της Μακρονήσου. Όλοι οι αγωνιστές, ζωντανοί άνθρωποι κάποτε, που έδωσαν τη μάχη έναντι στους κατακτητές και αγωνιζόντουσαν για τη νέα Ελλάδα.

Όμως, η συντριπτική πλειοψηφία άντεξε και πρόσθεσε ένα ακόμα λάβαρο στα κατορθώματα των κομμουνιστών. Με δεκάδες ανώνυμους και επώνυμους ήρωες, όπως τον Δημήτρη Τατακη, που άντεξε 33 μερόνυχτα ολόρθος στην κορφή της Μακρονήσου μέχρι να τον αποτελειώσουν με τα ρόπαλα. Και με ιστορίες ανείπωτης τόλμης, όπως το μακελειό της 29^ης Φλεβάρη του ΄49, όταν συγκεντρώσαν τους χιλιάδες φαντάρους του Α΄ Τάγματος και άρχισαν να τους πυροβολούν εν ψυχρώ εκατοντάδες στρατιώτες και χωροφύλακες, καθώς και ένα περιπολικό σκάφος από τη θάλασσα. Και τότε οι αγωνιστές, τραγουδώντας, άρχισαν έναν άνισο αγώνα πετώντας πέτρες στις σφαίρες. Είχαν δεκάδες νεκρούς, άλλα το νέο απλώθηκε σε όλο τον κόσμο. «Τα παιδιά του λαού μας δεν σπάνε στη Μακρόνησο». Και έτσι ήταν.

Και είναι και η δικαίωση των λόγων του ποιητή, του Γιάννη Ρίτσου, που έγραφε στις Γειτονιές του Κόσμου:

«…Δεν έχω μάτια σύντροφε να δω τον ουρανό/

με τύφλωσαν και μείνανε μαζί με τους συντρόφους μας./

Μελέτα το τραγούδι μας μες στην καρδιά μου, σύντροφε./

Καρδιά μας μένει μπόλικη./

Μελέτα το τραγούδι σου κρυφά στο συρματόπλεγμα,/

Μια μέρα θα το γράψεις το τραγούδι μας./

Μια μέρα θα τραγουδήσει ο κόσμος το τραγούδι μας…».