Η συνέντευξη που δημοσιεύει σήμερα το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ στη σελίδα ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑΞΙΚΗ ΠΑΛΗ πάρθηκε στις 18 Φλεβάρη του 1994, από αγωνιστή της εθνικής αντίστασης που για ευνόητους λόγους κράτησε την ανωνυμία του. Τη συνέντευξη πήρε ο ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΠΑΝΥΠΕΡΗΣ για λογαριαμό του περιοδικού "ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ" Νο 46. Αναδημοσιεύτηκε και στην εφημερίδα ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ στις 2 Ιουλίου 1994.

"Να μη σταθούμε - ούτε αυτό είναι το αντικείμενό μας - στο ιστορικό της όλης υπόθεσης κατοχή, εμφύλιος πόλεμος και τις συνθήκες που διαμορφώθηκαν. Θ΄ αναφερθώ σε τούτο, πως μια σειρά αγωνιστών της Εαμικής Αντίστασης - που για την ιδιότητά τους αυτή βρέθηκαν σε φυλακές και εξορίες - κάτω από τις συνθήκες διαβίωσής τους, που είχε επιβάλλει το τότε καθεστώς, ασθένησαν ψυχικά. Στη Μακρόνησο δεν υπήρχε ψυχιατρείο, υπήρχαν στρατιωτικοί γιατροί μόνιμοι και έφεδροι που έπαιζαν το ρόλο του βασανιστή. Οι έφεδροι γιατροί, ήταν κι αυτοί εξόριστοι, είχαν χαρακτηριστεί "μη εθνικόφρονες".

Ο λαός αγωνίστηκε ενάντια στους κατακτητές με το ΕΑΜ φωτεινό φάρο και φωτοδότη της Αντίστασης 1941 - 46

Τους έστελναν να κάνουν τη θητεία τους με σκοπό να τους διαπαιδαγωγήσουν "εθνικά". Aυτοί ουσιαστικά δεν κάνανε το γιατρό αλλά περισσότερο το βασανιστή των αρρώστων". Να χρησιμοποιήσω εδώ το μηχανισμό της άμυνας του Εγώ γι αυτούς τους εξόριστους γιατρούς-στρατιώτες, είχαν ταυτιστεί με τον επιτιθέμενο (συμπέρασμα του Αχ. Πανυπέρη).

"Βέβαια, υπήρχαν και γιατροί εξόριστοι που ζούσαν στις ίδιες συνθήκες με τους άλλους και πρόσφεραν κρυφά τις υπηρεσίες τους στους συναγωνιστές τους. Οι διωγμοί των αγωνιστών άρχισαν το 1946 στην επαρχία και το 1948 στο λεκανοπέδιο Αττικής, γιατί μέχρι το Δεκέμβρη του 1947 το ΚΚΕ ήταν νόμιμο και όλες οι εαμικές οργανώσεις ήταν σε νομιμότητα. Με τη συγκρότηση της κυβέρνησης του βουνού του Μάρκου Βαφειάδη, τέθηκε σε παρανομία το ΚΚΕ και άρχισε να λειτουργεί και στην Αθήνα ο μηχανισμός και οι συνθήκες που λειτουργούσαν στην επαρχία από το 1946, με τα λεγόμενα "μέτρα τάξεως".

"Οι ψυχικές αρρώστιες παρουσιάστηκαν από μια σειρά περιπετειών και βασανισμών, στη Γενική Ασφάλεια, στις προανακριτικές διαδικασίες. Τους βασανισμούς μπορούμε να τους χωρίσουμε σε δύο κυρίως κατηγορίες: τους οργανωμένους που περιλάμβαναν (τη λεγόμενη Παναγία, κάθε είδους προμελετημένο σωματικό βασανισμό, όπως ξυλοδαρμός, φάλαγγα και ηλεκτροσόκ) και τους ανοργάνωτους που ήταν και οι πιο επικίνδυνοι. Στους ανοργάνωτους βασανισμούς, έπεφταν 3-4 άντρες απάνω σου "λυσσασμένοι" "ντοπαρισμένοι" - και δεν ξέρω αν ήταν "φτιαγμένοι" με ναρκωτικά - επρόκειτο περί κτηνών στη κυριολεξία, όπως επίσης και οι "περίφημοι" αλφαμίτες της Μακρονήσου (που προήρχοντο από τις γραμμές της εαμικής αντίστασης οι περισσότεροι), ήταν οι χειρότεροι βασανισμοί. (Οι αλφαμίτες της Μακρονήσου γίνονταν όργανα της κρατούσας κατάστασης, της κυβέρνησης που εφάρμοζε όλες αυτές τις μεθοδεύσεις. Εκδήλωναν το "μίσος" τους απέναντί μας, γιατί πρέπει να ξέρετε, ότι άνθρωποι που φτάνουν σ΄ αυτό το επίπεδο νοιώθουν μειονεκτικά. Οι συγκρατούμενοι που αντιμετώπιζαν και τους βασανισμούς "παλικαρίσια" - αν και δεν μ΄ αρέσει να χρησιμοποιώ αυτή την έκφραση, δεν βρίσκω άλλη - ένοιωθαν (οι αλφαμίτες), περισσότερο μειονεκτικά και τόσο μεγαλύτεροι βασανιστές γίνονταν απέναντί μας).

"Οι βασανισμοί άρχιζαν από μια ψυχολογική πίεση και έφταναν μέχρι το έσχατο, να αναφερθούμε στο βασανισμό "Παναγία" τη λεγόμενη; Σ΄ έβαζαν όρθιο και σου λεγαν ακίνητος. Το βασανιστήριο αυτό κράταγε δύο, τρεις ως και τέσσαρες μέρες. Όταν εσύ από την κούραση λύγιζες και πήγαινες να πέσεις, σε σήκωναν πάλι όρθιο και σούλεγαν εκεί θα καθίσεις. Κατέβαινε όλο το αίμα στα πόδια σου, το κορμί σου παρέλυε. Ήταν ένας τρομερά φριχτός βασανισμός. Δεν μπορούσες ούτε ν΄ αναπνεύσεις στη φυλακή. Ακόμα κι η αναπνοή σου βρισκόταν κάτω από τον έλεγχο των οργάνων της του "σωφρονιστικού" συστήματος. Οι συνθήκες διαβίωσης ΄47, ΄48, ΄49 - εγώ ΄48-΄49 - ήταν αφάνταστες. Να σου πω χαρακτηριστικά μια περίπτωση: κάθε απόγευμα μας φέρνανε στα Βούρλα τσιγάρα περίπου ώρα τέσσερις. Μερικοί συγκρατούμενοι φώναζαν: Ήρθαν τα τσιγάρα... ήρθαν τα τσιγάρα! Άλλος εκείνη την ώρα μπορεί να διάβαζε, άλλος να κοιμόταν. Χωρίς να έχω φωνάξει εγώ επειδή έτσι του "κάπνισε" του αρχιφύλακα - ένας Μανιάτης ήταν, μου διαφεύγει τώρα το επώνυμο - με φωνάζουν στην κεντρική ακτίνα των φυλακών που ήταν και τα γραφεία της διεύθυνσης. Διατάζει ο αρχιφύλακας: κουρέψτε τον και πειθαρχείο. Εγώ παραπονούμαι και ρωτάω πως και γιατί... υπήρχε τέτοιο καθεστώς. Για να αναπνεύσεις ελεύθερα θα έπρεπε να έπαιρνες άδεια. Ο κάθε φύλακας μπορούσε να πει "αναπνέεις έτσι για να με σοκάρεις". Τέτοιο πνεύμα κυριαρχούσε μέσα στις φυλακές και την εξορία μέχρι το ΄51. Καθεστώς αχαρακτήριστο".

"Πιάνανε κόσμο χωρίς κατηγορίες. Αν δεν έκαναν δήλωση τους έστελναν στα νησιά. Οι κατηγορίες ήταν "κατασκευασμένες", "σκαρωμένες" από την Ασφάλεια και τους άλλους κατασταλτικούς μηχανισμούς της εποχής. Δημιουργούσαν ένα στοκ κρατουμένων, βάζανε 10-20 παρέα και τους πέρναγαν από "δίκη οπερέτα". Στο στρατοδικείο σούλεγε ο πρόεδρος: "Καλά όλα αυτά που είπαμε εδώ, αποκηρύσσεις τις πολιτικές σου πεποιθήσεις;", κρεμόταν η ζωή σου από την απάντηση που θα έδινες. Αν έλεγες για παράδειγμα ότι δεν αποκηρύσσω, πήγαινες τρεις, τέσσαρες φορές σε θάνατο, αν έλεγες ναι, "αποκηρύσσω μετά βδελυγμίας τον κομμουνισμό γιατί είναι σφαγείς κλπ...", έβγαινες έξω. Ήταν κι αυτή μια πραγματικότητα που δημιουργούσε ψυχικά προβλήματα".

"Η δική μου περίπτωση αρχίζει από τη "περιποίηση" στην Ασφάλεια, αποτέλεσμα ανοργάνωτων βασανισμών. Μετά από πολλά χτυπήματα στο κεφάλι παρουσίασα, όπως ιατρικά είχε χαρακτηριστεί, μετατραυματική επιληψία. Μεταφέρθηκα στο ψυχιατρικό κατάστημα των φυλακών Αβέρωφ. Όλοι οι πολιτικοί κρατούμενοι υπέφεραν από ψυχικά νοσήματα που τα απέκτησαν κάτω από τις συνθήκες διαβίωσής τους και κράτησής τους, δηλαδή στις φυλακές και στη Μακρόννησο, εκεί που έγιναν τα μεγαλύτερα βασανιστήρια που ωχριούν μπροστά σ΄ αυτά των στρατοπέδων Αουσβιτς, Μαουτχάουζαν κλπ. Διευθυντής του ψυχιατρικού καταστήματος των φυλακών Αβέρωφ ήταν ο Ν. Ταφτής, διορισμένος από το Υπουργείο Δικαιοσύνης. Ανεξάρτητα από το πολιτικό του πιστεύω είχε σταθεί σαν επιστήμονας. Επίσης στο ψυχιατρείο υπήρχε και ένας άλλος ψυχίατρος, δοσίλογος ήταν, τ΄ όνομά του Τάχας Κώστας, από τη Θεσσαλία, μάλλον απ΄ τη Λάρισα. Ήταν στο κίνημα των κουτσόβλαχων - ήταν ένα κίνημα που ήθελε να κάνει το κράτος της Βλαχίας, (από Θεσσαλία μέχρι Ήπειρο) - ήταν δικασμένος είκοσι χρόνια, αλλά τον είχαν στο Ψυχιατρικό Παράρτημα και ευτυχώς που τον είχαν για πολύ κόσμο της αριστεράς. Παρά το ότι ήταν εχθρός, σφόδρα αντικομμουνιστής ιδεολογικά, φέρθηκε στους κρατούμενους σαν άνθρωπος και σαν επιστήμονας. Στο Ψυχιατρείο υπήρχαν και ποινικοί κρατούμενοι, αυτοί είχαν κάποια ιδιαίτερη μεταχείριση. Ζούσες σε μια "ζούγκλα", βλέποντας καθημερινά εικόνες "τρομερές".

Ήταν ένας ανταρτάκος, ο Καλαμπόκας, 23 χρόνων τότε. Τον είχαν πιάσει το ΄47 σε κάποια επιχείρηση και του είχανε κάνει τόσα βασανιστήρια που είχε χάσει την αίσθηση του περιβάλλοντος. Τούλεγες τ΄ ονομά σου και το επαναλάμβανε διαρκώς. Νοιώθαμε να τον βγάλουμε απ΄ αυτό το σκοτάδι. Εγώ τον βρήκα κρατούμενο. Προστατεύαμε αυτούς τους ανθρώπους γιατί ήταν "σπλάχνα απ΄ τα σπλάχνα μας", αυτό δεν σήμαινε ότι τους ποινικούς δεν τους προσέχαμε όταν είχαν ανάγκη, περισσότερο όμως ρίχναμε βάρος προς τους ομοϊδεάτες μας. Αυτός ο ανταρτάκος, ο Καλαμπόκας, σχημάτιζε ένα κύκλο με τα δυο του δάχτυλα, τι ήθελε να δείξει δεν μπορώ να πω με σιγουριά: ότι κλείστηκε σε ενέδρα, ότι πιάστηκε και μ΄ αυτή του τη χειρονομία ήθελε να μας δώσει να καταλάβουμε; Του λέγαμε: - "Βρε Νικολάκη, σε λένε Καλαμπόκα, δηλαδή είσαι καλαμπόκι"!

Aγωνίστηκαν ενάντια στον κατακτητή, ντόπιο και ξένο. Η Δεξιά τους αντιμετώπισε σαν προδότες και μιάσματα. Η Ιστορία τους δικαίωσε. Θα δικαιώσει και τα Οράματά της

Αυτός γελούσε, δηλαδή αντιλαμβανότανε το αστείο, τόπιανε κάπως.

- "Αν σε ρίξουμε στις κότες τι θα γίνει;"

- "Απαντούσε... "χα χα χα!!!"

Ένοιωθε το αστείο αλλά δεν είχε άλλο τρόπο να το εκδηλώσει γιατί βρισκόταν σ΄ αυτή την κατάσταση. Για τους ποινικούς κρατούμενους, όσο μπορούσαμε να τους βοηθήσουμε, τους βοηθάγαμε και η βοήθειά μας ήταν ψυχολογική γιατί τίποτ΄ άλλο δεν μπορούσαμε να κάνουμε. Τους παίρναμε και τους κάναμε μαθήματα σκάκι, προσπαθούσαμε να τους δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον για να φεύγουν από τον αρρωστημένο κόσμο τους. Αυτό ίσχυε και για τους συντρόφους μας. Η δουλειά που κάναμε απάνω τους είχε πολύ θετικά αποτελέσματα".

Ερώτηση: Υπήρχαν από τους ποινικούς κρατούμενους, μερικοί που προσχώρησαν στην Αριστερά;

"Όχι, αλλά είχε δημιουργηθεί ένα "κλίμα" για μας. Ζούσαμε, όπως σου είπα, στον ίδιο χώρο. Ο πολιτικός κρατούμενος γύριζε από το στρατοδικείο καταδικασμένος σε θάνατο και το αντιμετώπιζε "παλικαρίσια", αυτό επηρέαζε πολύ τους ποινικούς που μας βλέπανε σαν "αγίους". Προσπαθούσαν όταν συμβρισκόμαστε να μας κάνουν τη ζωή μας ανετώτερη. Απέναντί τους, τηρούσαμε μια φιλική στάση. Λέγαμε να τους βοηθήσουμε κι αυτούς να ανθρωπέψουνε. Ήταν όμως δύσκολο να εξανθρωπιστούνε γιατί εκεί ήταν παιδιά που είχαν μπει τέσσερις-πέντε φορές στη φυλακή, αλλά όσο νάναι προσπαθούσαμε κάτι να περισώσουμε απ΄ αυτούς τους ανθρώπους. Μπορώ να πω ότι από πλευράς ανθρωπιάς κάτι κέρδισαν, κάτι απόκτησαν, άλλο αν μερικοί συνέχιζαν το βιολί τους. Εγώ έκανα επτά χρόνια φυλακή και μαζί με τους ποινικούς έζησα δυόμισι χρόνια που ήμουνα στο ψυχιατρείο.

Τους είχαμε εξηγήσει ότι σε οποιονδήποτε αριστερό θα πρέπει να είναι "τύπος και υπογραμμός", γιατί διαφορετικά θα έχουν συνέπειες. Είχε έρθει μια φορά ένας ποινικός, "ψευτόμαγκας", ψηλός, γεμάτος πολύ, κουνιστός και μίλαγε μάγκικα. Ήταν προκλητικός απέναντί μας, είχε στο κελί του τη φωτογραφία του βασιλιά. Μια φορά μας έκανε μια ισχυρότερη πρόκληση, οπότε του λέμε ότι το βράδυ θα "εξομολογηθεί". Μαζί μ΄ αυτόν, στο ίδιο κελί, έμενε κι ένας άλλος βαρυποινίτης, ισοβίτης απ΄ το Βόλο. Αυτός πάλευε μεταξύ "σφύρας και άκμονος" δηλαδή και με μας ήθελε να τάχει καλά και μ΄ αυτόν να συνυπάρχει. Όταν κλείσανε οι ακτίνες, είχαμε συνεννοηθεί να τον δείρουμε, γιατί είχαμε και το αβαντάζ του ακαταλόγιστου. Είμαστε φορτωμένοι με εκατό κατηγορίες, να του σπάσουμε τα μούτρα και να τον στείλουμε στο διάολο, όταν μας έκανε τέτοιες προκλήσεις με το βασιλιά και τη δεξιά. Όταν κλείσανε οι ακτίνες, βλέπουν το Βολιώτη τον ισοβίτη "σαν κοριτσάκι" να κάθεται έξω από το κελί με σταυρωμένα τα χέρια. Εμείς κάναμε και δυο τρεις βόλτες για να μας τη "δώσει", να "ντοπαριστούμε" και να δουλέψουμε λιγάκι τον εαυτό μας ότι πρέπει να επιτελέσουμε αυτό το καθήκον. Δεν ξέρω, μπορεί να φαίνεται αγροίκο και χοντρό αλλά άμα ζεις κάτω απ΄ αυτές τις συνθήκες τίποτα δεν είναι σκληρό και απαράδεκτο. Εάν δεν κάναμε έτσι, μπορούσε νάρθει κανένα βράδυ στον ύπνο σου - ανοιχτά ήταν τα κελιά - και να έχεις φασαρίες. Γονυπετής τις έφαγε. (Είχε συμβεί να δείρει κάποιον δικό μας). Ο άλλος - ο ισοβίτης ο συγκάτοικός του - παρακαλούσε "έχετε δίκιο, θα κατεβάσω εγώ τις φωτογραφίες του βασιλιά". Ήταν μεγάλη πρόκληση για μας, να πηγαίνεις σε θάνατο από το βασιλιά Παύλο - αυτός ήταν τότε - και να τον έχεις φάτσα να τον βλέπεις κάθε μέρα από το πρωί μέχρι το βράδυ; Στα γραφεία τους, στο διάολο να πήγαινε - είχανε τα πορτραίτα, οι διευθυντάδες και οι τέτοιοι, αλλά όχι και στα κελιά μας, δίπλα, πολύ πήγαινε!".

"Ένα πρωινό φέρνουνε ένα ποινικό - αυτός είχε σκοτώσει τη γυναίκα του και είχε καταδικαστεί σε 20 χρόνια κάθειρξη, τον δίκασαν με ΄λαφρυντικά - που ήταν κι από πριν άρρωστος. Είχε σχιζοφρένεια. Ο κρατούμενος γιατρός με βρίσκει και μου λέει "αυτόν να τον προσέχετε, βλέπετε τι καλογερίστικο ύφος έχει, τι χαμόγελο έχει, πως σας μιλάει;".

"Ένα πρωινό γίνεται χαλασμός στο παράρτημα, είχε περάσει ο φύλακας για προσκλητήριο, αυτό γινόταν κάθε πρωί. Άνοιγε το παραθυράκι, μέτραγε πόσα κεφάλια είναι και έδινε αναφορά. Περνάει κι από το κελί του ποινικού - ήταν δύο μέσα στο κελί - ο πρώτος, κι ένας δικός μας που τον είχανε μεταφέρει από τις φυλακές της Κέρκυρας, ήταν καινούργιος κι ακόμα δεν τον είχαμε γνωρίσει καλά. Τον βλέπει ο πολιτικός κρατούμενος, ο άρρωστος είχε κρεμαστεί από ένα παράθυρο χρησιμοποιώντας το σεντόνι. Περνάει ένας φύλακας, τον βλέπει κρεμασμένο και αποφαίνεται πως αυτός (ο κρεμασμένος) βρίσκεται έτσι γιατί προσεύχεται. Τόσα ήξερε. Οι φύλακες ήταν εντελώς αγράμματοι, τώρα έχω ακούσει ότι παίρνουν απολυτήριο Λυκείου. Τι είχε γίνει το βράδυ; Ο άρρωστος (ο ποινικός) είχε σκοτώσει κάποιον τη νύχτα και όταν συναισθάνθηκε τι είχε κάνει αυτοκτόνησε".

"Φύλακες και "νοσοκόμοι" δεν ήταν υγειονομικοί. Τους έλεγε ο διορισμένος γιατρός διάφορα πράγματα και χρήζονταν "νοσοκόμοι" από το Υπουργείο σπάνια ανέβαιναν, οι "νοσοκόμοι" ήταν μόνο ποινικοί κρατούμενοι. Τον άνθρωπο που είχε σκοτώσει ο άρρωστος ποινικός κρατούμενος, το πτώμα του το αξιοποίησαν οι ποινικοί για σεξουαλικούς λόγους μεταξύ τους!".

Η περίπτωση του γιατρού

ωτορινολαρυγγολόγου, ή

υπόθεση του Πειραιά

"Είχαμε δικό μας άνθρωπο - δεν θα πω τ΄ όνομά του, αυτοί που πιθανό διαβάσουνε το κείμενο κι είναι απ΄ τον Πειραιά θα καταλάβουνε γιατί ζει. Ήταν υπόδικος στα Βούρλα. Μια χαρά έβγαλε την ασφάλεια, μια χαρά ήρθε στα Βούρλα - εγώ τότε ήμουνα στο Ψυχιατρικό Παράρτημα Αβέρωφ. Μας τον φέρνουνε μια μέρα (στο Ψυχιατρείο), είχε πάθει ψυχικό σοκ στις φυλακές με τη προοπτική τι πέρασε και τι πρόκειται να συναντήσει μπροστά του του σάλεψε. Ήταν ένας θεόρατος άνθρωπος και τον κρατούσαν δέκα για να τον φέρουν πάνω στα κελιά μας. Τον φέρνουν επάνω και τον βάζουν σ΄ ένα κελί. Υπήρχαν δύο-τρία κελιά με σιδερένια κρεβάτια που ήταν χωμένα σε τσιμέντο, τα χρησιμοποιούσαν για τους επικίνδυνους. Τους δένανε εκεί και δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα. Τον δέσανε λοιπόν εκεί. Έρχεται λοιπόν ο γιατρός ο Τάχας και περιμέναμε να μάθουμε τι συμβαίνει. Μου λέει ο Τάχας: "αυτός είναι δικός σας"; Τον ρωτάω: "από πού είναι γιατρέ;". Μου απαντάει: "Είναι απ΄ τον Πειραιά, λέγεται... είναι γιατρός". Μου λέει ο Τάχας: "προσέχτε τον, τι θα κάνετε δεν ξέρω εγώ σαν γιατρός θα κάνω ότι μπορώ αλλά αν συνεχιστεί αυτή η κατάσταση 6 με 7 μέρες τον βλέπω να πεθαίνει. Μάθαμε από ποια υπόθεση είναι. Τότε για το κάθε γεγονός που έπιανε η ασφάλεια το ονομάζαμε π.χ. ανατολικών συνοικιών της Αθήνας, δυτικών συνοικιών, υπόθεση Πειραιά κλπ. Η υπόθεση Πειραιά, εκείνη την εποχή περιελάμβανε πολλούς διανοούμενους. Η προσπάθεια των τότε κυβερνήσεων ήταν να εξουθενώσουν, να διαλύσουν τελείως ύπαρξη οργάνωσης κομμουνιστικής, φιλοκομμουνιστικής, αριστερής κλπ. Την εφημερίδα "Βήμα" αν διάβαζες τότε, σου κάνανε φάκελο. Μπορεί να μη σε ενοχλούσανε φανερά αλλά θα ερχόταν η στιγμή που θα σ΄ ενοχλούσανε.

Η υπόθεση λοιπόν του Πειραιά περιελάμβανε διανοούμενους και μεγαλέμπορους. Στο Ψυχιατρείο εγώ μαζί μ΄ άλλους 3-4 κρατούμενους βρισκόμαστε σε κάποια κατάσταση "νορμάλ", ας πούμε. Προσπαθήσαμε να τον βοηθήσουμε. Πήγαινα να του δώσω φαγητό, κι αυτός ούρλιαζε: "Φασίστες, είσαι προδότης, φύγε προδότη". Όλους τους έλεγε προδότες και χαφιέδες. Πιθανά να του είχε δημιουργηθεί αυτή η εντύπωση από τις συνθήκες που πέρασε στην Ασφάλεια. Για να μην τα πολυλογάμε, σιγά-σιγά, την τρίτη μέρα τον λύσαμε. Τ΄ απόγευμα που ερχόντουσαν τα άλλα παιδιά από τις δίκες στα στρατοδικεία κι αυτά βοηθούσανε. Άρχισε να ηρεμεί, παίζαμε σκάκι και σε 7-8 ημέρες ο άνθρωπος ήτανε μια χαρά. Του έκαναν μια φαρμακευτική αγωγή που ήταν υποτυπώδης. Πήγε σε δίκη και μετά βγήκε έξω γιατί δεν είχε κατηγορία. Στην υπόθεση του Πειραιά τους είχανε για οικονομικούς ενισχυτές του ΚΚΕ.

Αυτό που έχω σε βάρος μου τόσα χρόνια έξω από τη φυλακή είναι ότι δεν πήγα να τον δω αυτό το γιατρό. Δεν πήγα όμως για δυο λόγους: ο πρώτος λόγος είναι γιατί δεν θέλω ο άνθρωπος να νοιώθει υποχρεωμένος απέναντί μου κι ο δεύτερος να μην του επαναφέρω στη μνήμη αυτά τα γεγονότα.

Η "ενάρετη" δεξιά

και η πατριδοκαπηλεία.

"Μιλάει η δεξιά για εγκλήματα της αριστεράς γιατί εδώ ισχύει το "ουαί τοις οιτημένοις". Εγώ δεν αρνούμαι ότι έγιναν κατά τη περίοδο της κατοχής και το Δεκέμβρη και μεταπελευθερωτικά από το Δημοκρατικό Στρατό, μπορεί να γίναν ορισμένες ακρότητες. Τα εγκλήματα όμως της δεξιάς δεν πρόκειται να ισομεριστούνε, δηλαδή αν τα βάλεις στη ζυγαριά, η παλάτζα γέρνει προς τα εγκλήματα που διέπραξε η δεξιά. Γινότανε τρομερή καπηλεία του έθνους, της "εθνικοφροσύνης", της πατρίδας, γιατί έτσι το θέλανε οι Αμερικάνοι.

Όταν ήρθε ο Βαν Φλίτ στην Ελλάδα ήταν παρατεταγμένο το στρατιωτικό τμήμα τιμών, του λέει ο Κανελλόπουλος: "Ιδού ο στρατός σας".

Ο Τσακαλώτος έλεγε: "Μέχρι 7ου βαθμού συγγενείας να σκοτώσετε τους κομμουνιστές". Άλλο πως εξελίχτηκε αργότερα που χαιρετηθήκανε με το Μάρκο. Εγώ χαιρέτησα αυτό το γεγονός. Είχε αρχίσει να βλέπει, (ο Τσακαλώτος), ότι ο δρόμος που ακολουθήθηκε δεν ήταν σωστός, όπως κι από τη δική μας η πολιτική που εφαρμόστηκε δεν ήταν η πρέπουσα.

Ας επανέλθουμε

στη δική μου περίπτωση

"Πέρασα στρατοδικείο και καταδικάστηκα τρεις φορές σε θάνατο. Είμαστε περίπου οκτώ άτομα για το εκτελεστικό απόσπασμα. Αν σωθήκαμε, ήταν γιατί είμαστε στο κέντρο της Αθήνας, αν ήμασταν στην επαρχία θα μας είχαν εκτελέσει.

Βγάλαμε χωνιά... "οκτώ αγωνιστές πάνε για εκτέλεση... "φωνάξαμε... "κινηθείτε"... "Ήλθανε όλοι οι ανταποκριτές των ξένων ειδησεογραφικών πρακτορείων, έγινε θόρυβος και στις μία η ώρα τα ξημερώματα, πήραμε αναστολή".