Θεμελιώδεις κατηγορίες της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας (βλ. ιστορικός υλισμός), στις οποίες αντανακλάται η δομή ενός οικονομικού κοινωνικού σχηματισμού και η νομοτελειακή διαλεκτική συνάρτηση και αλληλεπίδραση μεταξύ των παραγωγικών, οικονομικών σχέσεων και του συνόλου των υπόλοιπων σχέσεων.

Ο εισηγητής του εν λόγω ζεύγους κατηγοριών Κ. Μαρξ* όρισε ως εξής τη μεταξύ τους σχέση: «Στην κοινωνική παραγωγή της ύπαρξης τους, οι άνθρωποι συνάπτουν καθορισμένες, αναγκαίες και ανεξάρτητες από τη θέληση τους σχέσεις· οι σχέσεις αυτές παραγωγής αντιστοιχούν σε ένα δεδομένο βαθμό ανάπτυξης των υλικών παραγωγικών δυνάμεων. Το σύνολο των σχέσεων αυτών σχηματίζει την οικονομική δομή της κοινωνίας, την πραγματική βάση πάνω στην οποία αντιστοιχούν ορισμένες μορφές της κοινωνικής συνείδησης» (από τον Πρόλογο στην Κριτική της πολιτικής οικονομίας, 1859). Κατά τον Β. Ι. Λένιν*, οι εν λόγω κατηγορίες αντανακλούν τη διάκριση μεταξύ «υλικών» και «ιδεολογικών» κοινωνικών σχέσεων, οι πρώτες από τις οποίες διαμορφώνονται ανεξάρτητα από τη θέληση και τη συνείδηση του ανθρώπου.

Το περιεχόμενο αυτών των κατηγοριών εκφραζόταν κατ' εξοχήν ιδεαλιστικά με τις έννοιες της κλασικής αστικής πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας: «κοινωνία των ιδιωτών», «κράτος».

Οι άνθρωποι ως υποκείμενα* αποτελούν τα ενεργά «συστατικά στοιχεία» των υλικών κοινωνικών σχέσεων. Δεν επιδίδονται απλώς στην υλοποίηση των δυνατοτήτων αλλαγής των υλικών κοινωνικών σχέσεων, οι οποίες υπάρχουν ανεξάρτητα από αυτούς, αλλά η ίδια η δραστηριότητα τους, η ίδια η αυτοπραγμάτωση τους αποτελεί ταυτόχρονα μια διαδικασία αλλαγής των υλικών κοινωνικών σχέσεων. Αποτελεί δηλαδή η δραστηριότητα τους μια χρησιμοποίηση των διαθέσιμων αντικειμενικών δυνατοτήτων αλλαγής, η οποία δημιουργεί συνάμα δυνατότητες αλλαγής των υλικών κοινωνικών σχέσεων. Κατ' αυτό τον τρόπο, εποικοδόμημα είναι η δραστηριότητα των ανθρώπων η οποία κατευθύνεται από την κοινωνική συνείδηση* και συμπεριλαμβάνει (εκτός της κοινωνικής συνείδησης και) τη συνένωση, την οργάνωση των ανθρώπων ως υποκειμένων, καθώς και τα υλικά μέσα πραγματοποίησης αυτής της δραστηριότητας (πολιτική - νομική θεσμικότητα, μέσα παρεμβατισμού, καταστολής κ.λπ.). Το εποικοδόμημα αυτό υψώνεται πάνω από τις κοινωνικές παραγωγικές σχέσεις, που ως οικονομική βάση κυρίως καθορίζουν, προσδιορίζουν το εποικοδόμημα, το οποίο, ωστόσο, με κανέναν τρόπο δεν μπορεί να αναχθεί στην οικονομική βάση. Το εποικοδόμημα ως προς τις πράξεις και τα μέσα που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι είναι υλικό. Όμως, σε αντιδιαστολή με τις υλικές παραγωγικές σχέσεις, οι σχέσεις του εποικοδομήματος, ως όλου, διαμορφώνονται διαμέσου της κοινωνικής συνείδησης και κατευθύνονται από αυτήν κατά τη λειτουργία τους.

Η εξέταση του εποικοδομήματος συνολικά μας επιτρέπει να εξετάσουμε την ενότητα κοινωνικής συνείδησης και κοινωνικού Είναι* μέσα στη διαφορά τους. Το εποικοδόμημα από την άποψη της ιδιαιτερότητας του σε σύγκριση με την κοινωνική συνείδηση χρησιμεύει για την αντίστροφη υλική επενέργεια της κοινωνικής συνείδησης στο κοινωνικό Είναι.

Η διάκριση μεταξύ βάσης και εποικοδομήματος εκδηλώνεται σε καθαρή μορφή επί κεφαλαιοκρατίας, όπου όλες οι πλευρές του κοινωνικού όλου προβάλλουν από την άποψη της διαφοράς, της αντίθεσης* τους. Το εν λόγω γεγονός αντανακλάται έντονα και στον χαρακτήρα των σχετικών μαρξικών ορισμών, οι οποίοι φέρουν την ανεξίτηλη σφραγίδα της κεφαλαιοκρατικής βαθμίδας της ανάπτυξης της κοινωνίας. Με αυτό συνδέονται και οι δυσκολίες που προκύπτουν από τη μηχανική αναζήτηση του περιεχόμενου των εν λόγω κατηγοριών σε όλες τις προκεφαλαιοκρατικές βαθμίδες της κοινωνικής ανάπτυξης. Στις μετέπειτα επεξεργασίες - ερμηνείες της μαρξικής θεωρίας παρατηρήθηκαν τάσεις μηχανιστικής αναγωγής του εποικοδομήματος στη βάση (βλ. αναγωγισμός, μηχανιστική αντίληψη, οικονομικός υλισμός, τεχνοκρατία), αλλά και βουλησιαρχικής, υποκειμενιστικής (βλ. βουλησιαρχία, υποκειμενισμός) υπερεκτίμησης του ρόλου του εποικοδομήματος. Ιδιοτυπία παρουσιάζει η ερμηνεία του Λ. Αλτουσέρ* με τις επιρροές που έχει δεχθεί από τον δομισμό*.

Βιβλιογρ.: Κ. Μαρξ, Κριτική της Εγελιανής φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου, Παπαζησης, Αθήνα, 1978.του ιδίου: Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, θεμέλιο, Αθήνα, 1978.- Κ. Μαρξ και Φ. Ενγκελς, Η Γερμανική ιδεολογία, τόμ. 1-2, Gutenberg, Αθήνα. 1979,- Μ. Harneker, Βασικές έννοιες του ιστορικού υλισμού. Παπαζησης, Αθήνα,1976.

Η πνευματική δραστηριότητα της αφομοίωσης της πραγματικότητας, η γνωστική διαδικασία θεωρούμενη από την άποψη του αποτελέσματος της. Το σύνολο των πληροφοριών, μηνυμάτων κλπ. που αποκομίζει ο άνθρωπος κατά την ενεργό αλληλεπίδραση του με το περιβάλλον και οι τρόποι μέσω των οποίων μπορεί να γνωρίζει την πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα γενετικά και λειτουργικά κοινωνικό φαινόμενο που συνοδεύει οποιαδήποτε ανθρώπινη δραστηριότητα και επικοινωνία, όχι μόνο ως απλή αναπαράσταση της πραγματικότητας αλλά ως ενεργός αντανάκλαση, ως προσανατολισμός και σκοποθεσία, ως πρόγνωση. Τα παραπάνω καθιστούν σαφές ότι η γνώση είναι παράγωγο, συστατικό στοιχείο και όρος της πρακτικής η οποία συνιστά σε τελευταία ανάλυση και το κριτήριο της πληρότητας, της επάρκειας, της αξιοπιστίας, της εγκυρότητας και της αλήθειας της γνώσης. Κάθε γνώση αντανακλά ορισμένο εύρος και βάθος αφομοίωσης του επιστητού από τον άνθρωπο, στη διαλεκτική σχέση μεταξύ σχετικής και απόλυτης αλήθειας. Η γνώση είναι προτρέχουσα συνειδητή, ιδεατή σύλληψη της πραγματικότητας και κυρίως του αποτελέσματος του μετασχηματισμού του αντικειμένου της εργασίας στην εργασιακή διαδικασία, είναι δηλ. η πλευρά της συνείδησης που αναπτύσσεται κατ' εξοχήν στα πλαίσια της αλληλεπίδρασης του ανθρώπου με τη φύση, η οποία σε εσωτερική ενότητα με την καθ' εαυτή συνείδηση (ως ιδεατή προτρέχουσα σύλληψη των κοινωνικών σχέσεων και ως αυτοσυνείδηση) συγκροτεί το πεδίο της κοινωνικής συνείδησης. Η γνώση αφορά κατ' εξοχήν κάτι το υφιστάμενο ως ανεξάρτητο από το υποκείμενο, ως αντικείμενο, συνιστά δηλ. κατά κύριο λόγο μια σχέση υποκειμένου προς αντικείμενο, σε αντιδιαστολή με την καθ' εαυτή συνείδηση, στην οποία ενυπάρχει μεν η γνώση ως υποταγμένη στιγμή, ενώ υπερτερεί η αμοιβαία σχέση υποκειμένων.

Η πολυεπίπεδη, περίπλοκη και διαμεσολαβημένη σχέση της γνώσης με την πραγματικότητα αναπτύσσεται κατά την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού αλλά και κατά την πορεία της ανάπτυξης της κάθε ατομικής προσωπικότητας. Η γνώση αποκρυσταλλώνεται στα προϊόντα της ανθρώπινης δραστηριότητας (βλ. εξαντικειμένωση) και με τη μορφή σημείων της φυσικής και της τεχνητής γλώσσας ως αντικειμενοποιημένη κοινωνική δύναμη του ανθρώπου. Το γεγονός αυτό, το οποίο διασφαλίζει τη διαδοχικότητα, τη συνέχεια (μέσα στην ασυνέχεια) του πολιτισμού ως θεμελιώδης όρος της κοινωνικοποίησης των εκάστοτε νέων γενεών, εξωιστορικά θεωρούμενο και απολυτοποιούμενο, συνιστά τη βάση αντικειμενικών ιδεαλιστικών αντιλήψεων περί του πρωτεύοντος και αυθύπαρκτου χαρακτήρα των ιδεατών μορφωμάτων και του πνεύματος.

Ο προμαρξικός υλισμός αντέτασσε στην ιδεαλιστική μυστικοποίηση της γνώσης, μιαν αντίληψη της γνώσης ως αποτελέσματος της ατομικής εμπειρίας. Η παράδοση του αγνωστικισμού (Χιουμ και εν μέρει Καντ) αμφισβητεί, περιορίζει είτε αρνείται τελείως την γνωσιμότητα του κόσμου, με ακραία την σολιψιστική, υποκειμενική ιδεαλιστική στάση (Μπέρκλεϋ, Στίρνερ). Η μυστικοποίηση της γνώσης προβάλλει συχνά ως άμεση, ενορατική κλπ. γνώση (π.χ. Μπερξόν, φαινομενολογία, θρησκευτικές δοξασίες).

Στοιχειώδεις για την πραγμάτωση των ενστικτωδών παρορμήσεων γνώσεις υπάρχουν και στα ζώα, ωστόσο η γνώση στην κυριολεκτική της σημασία αναφέρεται μόνο στον κοινωνικό άνθρωπο. Η γνώση του ανθρώπου ως προς τα επίπεδα αντανάκλασης της πραγματικότητας, ως προς τα μέσα προσπορισμού της, ως προς τα επίπεδα συστηματικής οργάνωσής της και ως προς το αντικείμενο και τις μεθόδους της έρευνας, διακρίνεται σε: άμεση βιωματική (αίσθηση, κατ’ αίσθησιν αντίληψη, παράσταση), έμμεση νοητική, εμπειρική (παρατήρηση, περιγραφή) και θεωρητική (γενίκευση, ανάλυση, σύνθεση, επαγωγή, απαγωγή, δόμηση υποθέσεων, θεωριών κλπ),φυσιογνωστική και ανθρωπιστική, περιεκτική και τυπική, θεωρητική και εφαρμοσμένη - τεχνική κλπ.

Η προεπιστημονική γνώση βασιζόμενη στον «ορθό λόγο» και στον «κοινό νου», προσανατολίζει τον άνθρωπο στην καθημερινή συμπεριφορά του και παρά το γεγονός ότι εμπλουτίζεται με επιστημονικά στοιχεία, αποτελεί προνομιακό πεδίο ανάπτυξης, αναπαραγωγής και παγίωσης προκαταλήψεων και πρακτικών αυταπατών, οι οποίες ανακύπτουν από την αντικειμενική φαινομενικότητα των περίπλοκων διαδικασιών.

Η επιστημονική γνώση ως ανώτερη μορφή γνώσης αποκαλύπτει τις αναγκαίες, νομοτελειακές και ουσιώδεις συνάφειες των αντικειμένων, βάσει των οποίων επιτελεί τις βασικές λειτουργίες της: περιγραφή, ερμηνεία (εξήγηση) και πρόγνωση.

Γνωστική διαδικασία (το "γιγνώσκειν").

Η διαδικασία προσπορισμού γνώσεων για την αντικειμενική πραγματικότητα. Η πολύπλοκη, πολύμορφη και ιστορικά αναπτυσσόμενη δημιουργική διαδικασία παραγωγής γνώσεων από τον άνθρωπο, ανώτερη και πλέον συστηματοποιημένη έκφραση της οποίας είναι η επιστήμη*. Αφετηρία, πηγή, έσχατο και αποφασιστικό κριτήριο της ορθότητας της γνωστικής διαδικασίας και των αποτελεσμάτων της (των γνώσεων) είναι η πρακτική*. Αλλά και η γνωστική διαδικασία είναι παράγωγο, συστατικό στοιχείο και αναγκαίος όρος της σκόπιμης δραστηριότητας μετασχηματισμού του περιβάλλοντος από τον άνθρωπο, αλλά και των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων.

Η εργασιακή διαδικασία (βλ. λ. εργασία) πραγματοποιείται βάσει της ορθής γνώσης περί των μέσων (εργαλείων, μέσων παραγωγής*), των αντικειμένων της εργασίας και των ιδιοτήτων τους καθώς και περί του τρόπου εργασίας. Επομένως η γνωστική διαδικασία δεν αποσκοπεί απλώς στην παθητική αντανάκλαση του άμεσα υπάρχοντος στα αντικείμενα, στις διαδικασίες κ.λπ. που μελετά αλλά στη διερεύνηση τους από την άποψη των δυνατοτήτων μετασχηματισμού τους, από την άποψη αυτού που μέλλει γενέσθαι. Αποτελεί δηλαδή και μια διαδικασία προτρέχουσας, προσυλλαμβάνουσας αντανάκλασης, προπορευόμενης του αποτελέσματος, του προϊόντος της εργασίας, της "στοχοθεσίας".

Γνωστέο και επιστητό είναι ό,τι "δυνάμει" ή "ενεργεία" εμπίπτει στο πεδίο των αντικειμένων της κοινωνικής πρακτικής, ό,τι εντάσσεται στην τροχιά της ολοένα εμβαθύνουσας και διευρυνόμενης ανθρώπινης δραστηριότητας.

Η γνωστική διαδικασία αναπτύσσεται μέσα από την αντιφατική ενότητα αληθούς, ορθής γνώσης και πλάνης, απόλυτης και σχετικής αλήθειας. Στην περίπτωση που οι νομοτελειακά ανακύπτουσες, ως παραπροϊόντα της γνωστικής διαδικασίας, πλάνες* (λόγω της αντικειμενικής φαινομενικότητας των γνωστικών αντικειμένων ή λόγω του επιπέδου ανάπτυξης της γνωστικής διαδικασίας), ενισχύονται, παγιώνονται, διογκώνονται και αναπαράγονται από αίτια εξωτερικά ως προς την ίδια την γνωστική διαδικασία (εξωεπιστημονικές σκοπιμότητες, ιδιοτελή συμφέροντα, ιδεολογικές παραμορφώσεις κ.λπ.), μπορούν να αποπροσανατολίσουν αλλά και να φθείρουν τη γνωστική διαδικασία.

Η βαθμιαία αυτονόμηση της γνωστικής διαδικασίας από την άμεση πρακτική οδηγεί στις διαβαθμίσεις που παρουσιάζει στην ιστορία η αντίθεση πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας, στη συνδεόμενη με την οικονομική και πολιτική ισχύ ιεραρχία της γνώσης (βλ. γραφειοκρατία), με κορύφωση την αλλοτριωτική πραγματική υπαγωγή της ζωντανής εργασίας στο κεφάλαιο (στους τεχνικούς και κοινωνικούς όρους που προβάλλουν ως ενσάρκωση αποτελεσμάτων της επιστημονικής γνωστικής διαδικασίας). Η περαιτέρω ανάπτυξη της κοινωνικής πρακτικής με τη γενίκευση της αυτοματοποίησης θα άρει τον υποδουλωτικό καταμερισμό της εργασίας σε μια ενιαία μέσα στην πολυμορφία της καθολική δημιουργική δραστηριότητα γνωστικού, ηθικού και αισθητικού ταυτόχρονα περιεχομένου.

Η γνωστική διαδικασία συνιστά μια πολύπλευρη, πολυεπίπεδη και αντιφατική κίνηση από την άμεση αισθητηριακή - πρακτική σχέση (αίσθηση, κατ' αίσθησιν αντίληψη, παράσταση) προς την έμμεση νοητική γνώση (μέσω εννοιών, κρίσεων, πορισμάτων, επαγωγής, απαγωγής, ανάλυσης, σύνθεσης, συγκρότησης υποθέσεων, θεωριών κ.λπ.).

Η γνωστική διαδικασία, κινούμενη από την επιφάνεια προς την ουσία, από τη συγκέντρωση δεδομένων, τη σύγκριση, την ταξινόμηση, την περιγραφή προς την ανακάλυψη των εσωτερικών, γενικών και αναγκαίων συναφειών του αντικειμένου, προς την εξήγηση, από το αισθητηριακά συγκεκριμένο στο αφηρημένο και από αυτό στο νοητά συγκεκριμένο κ.λπ., προσκρούει διαρκώς σε ιστορικά καθορισμένα όρια. Τα όρια αυτά καθορίζονται από τον χαρακτήρα και το επίπεδο ανάπτυξης του γνωστικού αντικειμένου, από το επίπεδο ανάπτυξης της αντιφατικής σχέσης παραγωγικών δυνάμεων - σχέσεων παραγωγής και συνολικά του ανθρώπινου πολιτισμού, από το επίπεδο ανάπτυξης της συγκεκριμένης γνωστικής διαδικασίας (των μεθόδων, των κεκτημένων γνώσεων κ.λπ.).

Η βαθμιαία εξάντληση των ορίων εφαρμοσιμότητας της κεκτημένης γνώσης σε ορισμένο επίπεδο της γνωστικής διαδικασίας προωθεί την εν λόγω διαδικασία σε ανώτερο επίπεδο πληρότητας, αρτιότητας και επάρκειας της γνώσης ή σε νέες γνωστικές διαδικασίες, μέσω αντιφάσεων - παράγωγων της ενυπάρχουσας νομοτελειακής ανάπτυξης της γνωστικής διαδικασίας. Οι εν λόγω αντιφάσεις αποτελούν την κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης της γνωστικής διαδικασίας, της διαρκούς διεύρυνσης και εμβάθυνσης των ανθώπινων γνώσεων, (βλ. και λ. γνώση, θεωρία της γνώσης, αντανάκλαση, διάνοια και λόγος, ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, επιστήμη, πρακτική και τη σχετική βιβλιογραφία τους).

 06/02/20033