Μορφή πολιτεύματος της κοινωνίας, η οποία εδράζεται στην αναγνώριση της κυριαρχίας του λαού. Η διακυβέρνηση του λαού αφ εαυτού του, βάσει των αρχών της λαϊκής κυριαρχίας της ελευθερίας και της ισότητας των πολιτών. Η δημοκρατία προϋποθέτει την παραδοχή της αρχής της υποταγής της μειοψηφίας στην πλειοψηφία, την αιρετότητα των βασικών οργάνων της κρατικής εξουσίας, την κατοχύρωση των δικαιωμάτων και των πολιτικών ελευθεριών των πολιτών καθώς και των όρων υλοποίησης των παραπάνω. Διακρίνονται οι θεσμοί της αντιπροσωπευτικής(έμμεσης) δημοκρατίας (αιρετά όργανα και εκλεγόμενοι από τον λαό αντιπρόσωποι, κοινοβούλια κλπ.),και της άμεσης δημοκρατίας, όπου ο λαός ασκεί την υπέρτατη εξουσία απ’ ευθείας (δημοψηφίσματα, δημόσιες συζητήσεις κρατικών υποθέσεων,δραστηριότητα κοινωνικών οργανώσεων,αυτοδιοίκηση,αυτοδιαχείρηση κλπ.).Υπό την ευρεία εννοια η δημοκρατία αφορά τον τρόπο άσκησης διοικητικών λειτουργιών σε οποιαδήποτε συγκροτημένη κοινωνική ομάδα,οργάνωση,θεσμό κλπ. Πρόκειται γιά φαινόμενο ιστορικά παροδικού χαρακτήρα το οποίο εμφανίσθηκε πρωταρχικά μαζί με την εμφάνιση σχετικά αυτονομημένων διοικητικών μηχανισμών(βλ.κράτος,πολιτική εξουσία) στην πορεία της βαθμιαίας διάλυσης των φυλών και των γενών,της πρωτόγονης κοινότητας. Την άμεση πρωτόγονη κοινοτική αυτοδιοίκηση διαδέχεται η πολεμική δημοκρατία της φυλής των προκρατικών μορφωμάτων της ανθρωπότητας. Στην αρχαία Ελλάδα η δημοκρατία των ελεύθερων πολιτών της πόλης κράτους εναλλασσόταν στην εξουσία με την τυραννία και την δεσποτεία. Στην αρχαία Ρώμη η δημοκρατία προυπήρχε των μετεπειτα αυτοκρατορικών μοναρχικών συστημάτων. Κατά τον μεσαίωνα διατηρήθηκαν δομές αυτοδιοίκησης,συντεχνίες κλπ. Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνωρίζει η δημοκρατία κατά τους νέους και νεώτερους χρόνους στις αναπτυγμένες χώρες. Η βαθμιαία ανάπτυξη της δημοκρατίας(και οι εναλλαγές της με άλλα συστήματα διακυβέρνησης)συνδέεται με τα συγκεκριμένα ιστορικά επίπεδα ανάπτυξης του τρόπου παραγωγής και της κοινωνίας συνολικά,με το βαθμό μετασχηματισμού των φυσικών δεσμών από τους κοινωνικούς και με τον βαθμό διάκρισης των επιπέδων,των σφαιρών της κοινωνικής ζωής. Η μέγιστη διακριση και αυτονόμηση των σφαιρων της κοινωνικής και της πολιτικής επιτυγχάνεται στην τελευταία βαθμίδα της διαμόρφωσης της κοινωνίας,στον κεφαλαιοκρατικό κοινωνικοοικονομικό σχηματισμό,όπου η απουσία φυσικού δεσμού μεταξύ ιδιοκτητών και μη ιδιοκτητών μέσων παραγωγής,η κατάργηση της άμεσης ιδιοκτησιακής σωματικής εξάρτησης των μη ιδιοκτητών μέσων παραγωγής από τους ιδιοκτήτες οδηγεί στην νομική ελευθερία,στα αστικά πολιτικά δικαιώματα. Η ευρυθμη λειτουργία αυτού του καθεστώτος σε ειρηνική περίοδο,ως πεδίο επιβολής των όρων αναπαραγωγής της εκμετάλλεσης της κυρίαρχης αστικής τάξης,ως δηθεν καθολική ενοποιητική αρχή των ανταγωνιστικών συμφερόντων μέσου του εκάστοτε συνδιασμού καταστολής και συναίνεσης,επιτρέπει την ύπαρξη διαφόρων μορφών αστικής δημοκρατίας.Η αστική δημοκρατία παραμένει πάντοτε τυπική,διακηρυσσόμενη και ουσιαστικά μη εκπληρούμενη επαγγελία των ούτως η άλλως τυπικά αφηρημένων αρχών της,κατ αρχήν λόγω θεμελιώδους ανταγωνιστικής αντίφασης μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας,οικονομικά ισχυρών και ανίσχυρων.Το όλο σύστημα διακυβέρνησης,ως διαπλοκή πολιτικών σχέσεων,ως μηχανισμός άσκησης εξουσίας κλπ. (Βλ.γραφειοκρατία) παρά την τυπική θέσπιση της συμμετοχής των πολιτών,αποκτά στην κεφαλαιοκρατία την μέγιστη αυτονόμηση του,λειτουργώντας ως δύναμη αλλότρια και αλλοτριωτική για το μέγιστο μέρος του πληθυσμού.Αυτό εκφράζεται και με την βαθμιαία ενίσχυση του ρόλου των εκτελεστικών (σε μεγάλο βαθμό μη αιρετών)μηχανισμών έναντι των υπόλοιπων.Τα φαινόμενα αυτά επιτείνονται στο ιμπεριαλιστικό στάδιο της κεφαλαιοκρατίας.Οι δυνατότητες παθητικοποίησης,χειραγώγησης και φθοράς συνειδήσεων αυξάνονται με τηνλειτουργία των σύγχρονων μεσων μαζικής ενημέρωσης.Η περαιτέρω ανάπτυξη της κοινωνίας μέσω της άρσης των ανταγωνισμών,της αντίθεσης πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας, με την ενοποίηση των σφαιρών της κοινωνικής ζωής και της ανθρωπότητας συνολικά θα ξεπεράσει μαζί με τήν δημοκρατία και όλα τα πολιτεύματα,και την πολιτική συνολικά,ως μορφή κοινωνικής συνείδησης και πεδίο της ανθρώπινης δραστηριότητας συνδεδεμένο με μιαν ορισμένου τύπου ιστορικά παροδική μορφή συγκρότησης της κοινωνίας.Ταυτόχρονα θα ξεπεράσει και τις εξωιστορικές και αντιιστορικές αυταπάτες,που αναγορεύουν την δημοκρατία σε αξία αφ εαυτής,παραδεχόμενες εμμέσως πλήν σαφώς τις εκμεταλλευτικές σχέσεις που γενουν τα πολιτεύματα ως αιώνιες. Μέχρι τότε όμως, μέχρι να εξαλειφθούν οι αντιφάσεις μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχούμενων,ο αγώνας για εκδημοκρατισμό,για εμβάθυνση και διευρυνση τις ουσιαστικής εκπλήρωσης της δημοκρατίας θα παραμείνει οργανικό στοιχείο της oπάλης για κοινωνική πρόοδο.Oι λέξεις δημοκρατία και δημοκρατείσθαι απαντώντας στον Ηρόδοτο(6,43),και αναπτύσσονται νοηματικά από τους σοφιστές.Ο Πλάτωνας,όπως και Αριστοτέλης,κρατούν μιά γενικά κριτική και αρνητική στάση προς την δημοκρατία.Ο Πλάτωνας θεωρεί ηθικότερο σύστημα το μεταξύ της<αριστοκρατίας>και <ολιγαρχίας>(Πολιτεία ΥΙΙ 545,κ.εξ.).Ο Αριστοτέλης ταυτίζει την δημοκρατία με την οχλοκρατία συγκαταλέγοντας την μαζί με την τυραννία και την ολιγαρχία στα σαθρά πολιτικά καθεστώτα.O J.BODIN εισάγει την εννοια του δημοκρατισμού («Έξη βιβλία περί δημοκρατίας»1576). Ο Μαρσίλιο ο Παουδανός υποστηρίζει την διάκριση πολιτικής και εκκλησίας,νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας.Κατά τους νέους χρόνους η έννοια της δημόκρατίας συνδέεται με τις κοινωνικο-φιλοσοφικές απόψεις περί φυσικού δικαίου*κοινωνικού συμβολαίου*,λαϊκής κυριαρχίας και τον διαφωτισμό*.Κεντρικό θέμα του πολιτικού στοχασμού του Τοκεβίλ*(Tocgueyill)είναι η ιστορική γένεση,η ουσία και οι προοπτικές της δημοκρατίας,την οποία εννοούσε ως αρχή κοινωνικής συγκρότησης αντίθετη με την φεουδαρχική.Προφητικό χαρακτήρα είχε η κριτική που ασκησε στον αστικό διοικητικό μηχανισμό στα μέσα του 19ου αιώνα,τον οποίο αποκαλούσε «τυραννία» και «δηκρατικό δεσποτισμό».Οι Καρλ Μαρξ*και Φ.Ενγκελς*ανέδειξε τον ιστορικό χαρακτήρα και τις κοινωνικο-οικονομικές βάσεις της δημοκρατίας και επεξεργάσθηκαν την θεωρία της δικτατορίας του προλετάριάτου(επαναστατικής δημοκρατίας ανώτερης από κάθε αστικό πολιτεύμα)ως αναγκαίου μέσου γιά την μετάβαση στην αταξική κοινωνία.Ο Κάουτσκι και η δεξιά πτέρυγα της Β Διεθνούς υιοθέτησαν ουσιστικά την αταξική και εξωϊστορική αντίληψη περί «καθαρής δημοκρατίας».Ο Λένιν κατέδειξε τον τυπικό υποκριτικό και φενακιστικό χαρακτήρα της αστικής δημοκρατίας τονίζοντας ότι με τον μαρασμό (απονέκρωση)του κράτους μαραίνεται και η δημοκρατία καθώς και το ανεπίκαιρο και ανόητο της όλης προβληματικής αναφορικά με την αταξικη κοινωνία.

Το ζήτημα της δημοκρατίας εξέταζεται από την κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία,από την κοινωνιολογία,την κοινωνική ψυχολογία,τηνπολιτική επιστήμη κλπ.Βλ.επίσης πολιτική, κράτος, διοίκηση,δίκαιο.

(λατ. discriminatio). 2. Ο σκόπιμος περιορισμός είτε η αφαίρεση δικαιωμάτων από κάποια πρόσωπα, ομάδες, οργανώσεις είτε κράτη, με κριτήριο τη φυλή, την εθνικότητα, το φύλο, την ιθαγένεια, την κοινωνική προέλευση. τις πολιτικές πεποιθήσεις, τις θρησκευτικές δοξασίες κ.λπ. Διαδεδομένες μορφές διακρίσεων είναι οι συνδεόμενες με τον σωβινισμό*. τον εθνικισμό* και τον ρατσισμό*, φιλοσοφική και θεωρητική "θεμελίωση" των διακρίσεων αναζητούν συχνά σε απόψεις που προτάσσουν ανορθολογικά την ανωτερότητα ορισμένων "υπεράνθρωπων" (π.χ. Νίτσε*), στις θεωρίες της ελίτ*, στην ευγονική* κ.λπ.

Αντιθετικιστικές κατευθύνσεις της κοινωνιολογίας, οι οποίες αναδεικνύουν πλευρές της διαλεκτικής αλληλεπίδρασης των κοινωνικών δομών που έχουν ως αποτέλεσμα τις κοινωνικές αλλαγές, χωρίς να υιοθετούν ρητά τη "διαλεκτική λογική"* και μεθοδολογία και χωρίς να αποφεύγουν τον εκλεκτικισμό*. Εδώ εντάσσεται η "αρνητική διαλεκτική" της Σχολής της Φρανκφούρτης*, το έργο του Ε. Φρομ*, και γενικότερα του νεο-μαρξισμού*, η "υπερεμπειρική διαλεκτική" του Γκυρβίτς*, οι απόψεις των Ζ. Π. Σαρτρ*, L. Sturzo, L. Gross, R. Dahrendorf, С. W. Mills, A. W. Gouldrer κ.ά.

Επιστήμη φιλοσοφικού και μεθοδολογικού χαρακτήρα, αντικείμενο της οποίας είναι η περί του αναπτυσσόμενου αντικειμένου νόηση, η νοητική ανασύσταση του αναπτυσσόμενου οργανικού όλου. Ερευνά προ παντός την κατηγοριακή πλευρά της γνωστικής διαδικασίας, το σύστημα των διατεταγμένων και ιεραρχημένων κατηγοριών ως αποτελεσμάτων της γνωστικής διαδικασίας, την κίνηση από κατηγορία σε κατηγορία. Είναι η λογική της αναπτυσσόμενης, δηλαδή της εν ενεργεία νοητικής γνωστικής διαδικασίας, που εξετάζει την κίνηση από λιγότερο ανεπτυγμένες. αφηρημένες κατηγορίες προς περισσότερο ανεπτυγμένες, συγκεκριμένες κατηγορίες.

Οι κατηγορίες εξετάζονται ως ιστορικά προσδιορισμένες και παροδικές πλευρές, στιγμές, επίπεδα κ.λπ. ανάπτυξης της γνωστικής διαδικασίας, θεμελιώδης παραδοχή, υπόθεση εργασίας, που επιτρέπει τη διάκριση της διαλεκτικής λογικής από τη διαλεκτική της γνωστικής διαδικασίας, είναι η διερεύνηση της τελευταίας και των αποτελεσμάτων της, στον βαθμό που αυτά συνιστούν (με τη σχετική πληρότητα και αρτιότητα τους) άρση της γνωστικής διαδικασίας και μπορούν προσωρινά να θεωρηθούν ως ταυτιζόμενα με το γνωστικό αντικείμενο. Η εν λόγω προσωρινή ταύτιση, ως αναγκαία γνωστική εξιδανίκευση ορισμένης στιγμής (της στιγμής της απόλυτης αλήθειας), ως ένας από τους αντίθετους χειρισμούς της νόησης, και υπό τον όρο ότι στο επόμενο στάδιο της έρευνας θα προβάλλει με τη σειρά του ως ανηρμένη στιγμή (της μη σύμπτωσης, της κατά προσέγγιση, της σχετικής σύμπτωσης της νόησης. των κατηγοριών με το απεικονιζόμενο αντικείμενο), επιτρέπει την εξιδανικευμένη διάκριση της νόησης σε καθαρή μορφή, ώστε να αποκαλυφθεί ο τρόπος με τον οποίο η νόηση αναπαριστά την ουσία, τις εσωτερικές συνάφειες κ.λπ. του αντικειμένου,

1. "αντικειμενική λογική" (εξετάζει το αντικείμενο της απεικόνισης, τη νόηση από την άποψη του "τι" αντανακλά) με κύριες κατηγορίες: το είναι, την ουσία, το φαινόμενο, την πραγματικότητα κ.λπ.. και

2. "υποκειμενική λογική" (εξετάζει τη νόηση από την άποψη του "τρόπου", του "με τι", "μέσω τίνος" και "πώς" αντανακλάται σ' αυτήν το αντικείμενο) με κύριες κατηγορίες:

έννοιες, κρίσεις, συλλογισμούς κ.λπ. Η διάκριση αυτή ανακαλύφθηκε αρχικά από τον Χέγκελ*.

Στη συγκεκριμένη επιστημονική έρευνα η αντικειμενική λογική προβάλλει στο προσκήνιο όταν ο ερευνητής μελετά το αντικείμενο της έρευνας, ενώ η υποκειμενική όταν ερευνά τον χαρακτήρα, το επίπεδο, την εγκυρότητα κ.λπ. του διαθέσιμου νοητικού "υλικού", των γνώσεων που έχουν κληροδοτηθεί από τους προγενέστερους ερευνητές, είτε την ανάπτυξη των δικών του γνώσεων (π.χ. οι τρεις πρώτοι θεωρητικοί τόμοι του «Κεφαλαίου» του Κ. Μαρξ* αφορούν κατ' εξοχήν στην αντικειμενική λογική, ενώ οι "θεωρίες για την υπεραξία" στην υποκειμενική). Αρχικά και οι δύο προαναφερθείσες πλευρές της νόησης προβάλλουν ως άμεση ενότητα χωρίς αμοιβαία διάκριση, στη συνέχεια διακρίνονται και τοποθετούνται η μια δίπλα στην άλλη (πρόκειται για τη γνωστή διάκριση μεταξύ οντολογίας και γνωσεολογίας) και τελικά αποκαθίσταται η οργανική ενότητα μεταξύ τους, μέσα στη διαφορά τους. Η μεταξύ τους αντίφαση λύνεται μέσω της αμοιβαίας συγχώνευσης τους στην περαιτέρω προώθηση της γνωστικής διαδικασίας. Αλλά η μελέτη της διαλεκτικής λογικής σε "καθαρή" μορφή προϋποθέτει την ταύτιση υποκειμενικής και αντικειμενικής λογικής.

Η διαλεκτική λογική αποκαλύπτει την κίνηση της σκέψης από την αμεσότητα (είναι) προς την ουσία καθαυτή, και από αυτήν στα φαινόμενα και την πραγματικότητα· αποκαλύπτει δηλαδή τον "μηχανισμό" της ελικοειδούς "ανάβασης* από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο" η οποία συγκροτεί το σύστημα των λογικών κατηγοριών. Στα διάφορα "τμήματα" κάθε σπείρας της εν λόγω έλικας προβάλλουν διαφορετικοί νόμοι της διαλεκτικής. Ενώ οι κατηγορίες αποτελούν στιγμές, στοιχεία του συστήματος των κατηγοριών, οι νόμοι της διαλεκτικής λογικής συνιστούν τη συνάφεια, την ενότητα, τη μορφή της κίνησης των κατηγοριών.

Η αποδεικτική ισχύς της διαλεκτικής λογικής, η οποία συνιστά ανώτερο επίπεδο απόδειξης σε σύγκριση με την άμεση εμπειρική κατάδειξη και τους συμπερασμούς της τυπικής λογικής, έγκειται στη δια της ανάβασης* από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο αποκάλυψη της θέσης που κατέχει το κάθε στοιχείο του οργανικού όλου, της εσωτερικής συνάφειας του με τα υπόλοιπα στοιχεία, της ενότητας των πολλαπλών προσδιορισμών του (βλ. απόδειξη). Η διαλεκτική λογική συνιστά αναστοχαστική, επιλογιστική διερεύνηση της φύσης της νόησης (των εννοιών, των κατηγοριών κ.λπ.). Διέπει την ανώτερη βαθμίδα της νόησης, τον λόγο (βλ. διάνοια και λόγος), και μορφοποιείται ως συνειδητή δραστηριότητα του "λόγου" όταν ο τελευταίος ωριμάζει.

Η ώριμη νόηση (λόγος) στρέφεται ταυτόχρονα:

1) προς τα γνωστικά αντικείμενα και την πρακτική, και

2) προς τον ίδιο τον εαυτό της (ως διαλεκτική λογική, ως αναστοχαστικός λόγος περί του λόγου).

Ο συνειδητός συνδυασμός των παραπάνω διασφαλίζει την αποτελεσματικότητα της διεξόδου του υποκειμένου στην καθολικότητα της πρακτικής, στη βάση της γνώσης της αναγκαιότητας.

Ως λειτουργία του λόγου η διαλεκτική λογική ερευνά τις νοητικές μορφές του, οι οποίες, σε αντιδιαστολή με τις κενές εμπειρικού περιεχομένου ανεπτυγμένες αφαιρέσεις της διάνοιας, συνιστούν το ίδιο το μεταβαλλόμενο, το αναπτυσσόμενο περιεχόμενο και ο βαθμός ανάπτυξης τους είναι συνάρτηση του διαρκώς εμπλουτιζόμενου (νοητά) συγκεκριμένου περιεχόμενου τους. Είναι συνεπώς περιεκτική (μη τυπική) λογική, χωρίς να υποκαθιστά τον ρόλο της τυπικής λογικής ως ικανότητας του λόγου να διερευνά επιστημονικά ορισμένες (τυπικές) πλευρές της διάνοιας.

Η διαλεκτική λογική προσκρούει σε ποικίλες ενστάσεις, από τη σκοπιά του κοινού νου* και του έρποντα εμπειρισμού* (που την μέμφονται ως μη εποπτική, μη παραστατική κ.λπ.) και από τη σκοπιά της διάνοιας (που την μέμφεται επειδή είναι περίπλοκη, δύσκολη, ακατανόητη κ.λπ.) Ακραία άρνηση της διαλεκτικής λογικής και μεθοδολογίας είναι οι διάφορες εκδοχές της μεταφυσικής (όχι με την αριστοτέλεια έννοια, αλλά ως απολυτοποίηση της διάνοιας, και ως -άσχετη με τον επιστημονικό χαρακτήρα τηης ίδιας της τυπικής λογικής- αναγόρευση της τελευταίας σε μοναδική ισχύουσα λογική). Για τον άσχετο με το επίπεδο της διαλεκτικής νόησης άνθρωπο η όλη προβληματική της διαλεκτικής λογικής προβάλλει ως περιττή "ουσιο-λογία", ως ενασχόληση με σκοτεινές και ακατάληπτες σχολαστικές αφαιρέσεις (βλ. π.χ. την κριτική του Bochenski, του Popper*, των νεοθετικιστών κ.ά.). Η αδυναμία συνειδητοποίησης της αναγκαιότητας της διαλεκτικής λογικής οδηγεί έμεσα ή άμεσα στον ανορθολογισμό*.

Η επίτευξη του επιπέδου της διαλεκτικής λογικής προϋποθέτει συγκεκριμένο επίπεδο ανάπτυξης της ανθρώπινης γνώσης, του φιλοσοφικού στοχασμού και της επιστημονικής μεθοδολογίας.

Ο Καντ* πρώτος διέκρινε την τυπική λογική ως ξεχωριστή λογική και προχώρησε σε μιαν εξωτερική συστηματοποίηση των λογικών κατηγοριών ως a priori δεδομένων νοητικών μορφών στη βάση του κατά κύριο λόγο αρνητικού προσδιορισμού του λόγου, την αναγκαιότητα του οποίου απλώς επισημαίνει μέσω των αντινομιών. Έπεται μια απόπειρα συστηματοποίησης των κατηγοριών μέσω της άμεσης αναγωγής τους στη δραστηριότητα της αυτοσυνείδησης (Φιχτε*).

Ο Χέγκελ* προβαίνει στην πρώτη στην ιστορία της επιστήμης ιδιοφυή απόπειρα συστηματικής απεικόνισης των λογικών κατηγοριών στην εσωτερική τους συνάφεια, απολυτοποιώντας ιδεαλιστικά και υποστασιοποιώντας την ταύτιση νόησης - αντικειμένου, συνείδησης - είναι, γεγονός που εισάγει έντονα στοιχεία μυστικισμού ото όλο εγχείρημα, συνδεόμενα με προ-διαλεκτικές αντιλήψεις για τη νόηση (βλ. "Επιστήμη της λογικής"*).

Η καθ' εαυτήν ανάπτυξη της διαλεκτικής λογικής επιτυγχάνεται με την αποκάλυψη της εσωτερικής συνάφειας μιας συγκεκριμένης επιστήμης στη θεωρία του Μαρξ για τις σχέσεις παραγωγής της κεφαλαιοκρατίας (βλ. Κεφάλαιο). Το έργο αυτό του Μαρξ συνιστά μοναδικό υπόδειγμα μεθοδολογικής*, ευρετικής χρησιμοποίησης της διαλεκτικής λογικής και σταθμό στην ανάπτυξη της, που, ξεπερνώντας κατά πολύ τη φιλοσοφία και τη μεθοδολογία της εποχής του, παραμένει, μέχρι σήμερα ακατανόητο και από πολλούς φερόμενους ως θιασώτες του.

Η περαιτέρω ανάπτυξη της διαλεκτικής λογικής συνδέεται με την αποκάλυψη της λογικής του θεωρητικού μέρους του Κεφαλαίου σε καθαρή μορφή, μέσω της αντιπαραβολής της με τη λογική του Χέγκελ (βλ. Β. Ι. Λένιν* και τους σοβιετικούς φιλοσόφους; Λ. Α Μανκόφσκι*, Ζ. Μ. Ορούτζιεφ*, Ε. Β. Ιλιένκοφ* και ιδιαίτερα Β. Α. Βαζιούλιν*).

Το επόμενο μεγάλο βήμα χρησιμοποίησης, τροποποίησης και ανάπτυξης της διατακτικής λογικής συνδέεται με την ανάπτυξη της κοινωνικής θεωρίας ως ολότητας, με τη "λογική της ιστορίας"* (Β. Α. Βαζιούλιν) στην οποία πραγματοποιείται και η πρώτη στην ιστορία της διαλεκτικής λογικής απόπειρα θεωρητικής περιοδολόγησης της ιστορίας του γνωστικού αντικειμένου.

Οι περισσότερες σύγχρονες και διαδεδομένες προσεγγίσεις της εν λόγω προβληματικής (νεοκαντιανισμός*, νεοεγελιανισμός*, νεομαρξισμός*, θετικισμός*, φαινομενολογία*, υπαρξισμός* κ.λπ.) παραπέμπουν σε προκαντιανές λύσεις.

Η προβληματική της διαλεκτικής λογικής συγκροτεί ένα υπόδειγμα προσέγγισης της επιστημονικής γνώσης, μεθοδολογικού και ευρετικού χαρακτήρα, που επιτρέπει τη συνειδητή παρέμβαση στην ανάπτυξη των επιστημών μέσω της χάραξης στρατηγικής και τακτικής των ερευνών. (Βλ. επίσης: γνώση, γνωστική διαδικασία, ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, διάνοια και λόγος, ιστορικό και λογικό, εμπειρικό και θεωρητικό, "Επιστήμη της λογικής", Κεφάλαιο).

Βιβλιογρ.: Μ. Μ. Ρόζενταλ. Αρχές διαλεκτικής λογικής. Μόσχα, 1960 (ελλην. έκδ. Αθήνα, 1962).- του ιδίου, Ζητήματα διαλεκτικής στο "Κεφαλαίο" του Μαρξ, Μόσχα. 1950 (ελλην. έκδ. Αναγνωστίδη, Αθήνα, χ.χ.).- Ε. Β. Ιλιένκοφ, Διαλεκτική λογική, Μόσχα, 1974 (ελλην. έκδ, Gutenberg, Αθήνα, 1983).- Β. Α. Βαζιούλιν, Η λογική του "Κεφαλαίου" του Κ. Μαρξ, Μόσχα, 1968.-του ίδιου, Η λογική της ιστορίας, Μόσχα, 1988.- Δ. Σ. Πατέλη, Φιλοσοφική και μεθοδολογική ανάλυση του γίγνεσθαι της οικονομικής επιστήμης, Μόσχα,1991.

 06/02/20033