Όροι τους οποίους καθιέρωσε στη γλωσσολογία ο Φερντινάν ντε Σωσύρ* (Saussure) για να επισημάνει δυο διαφορετικές πτυχές της γλωσσάς και της γλωσσολογικής προσέγγισης της. Διαχρονικότητα είναι η ιστορική αλληλουχία της ανάπτυξης του συστήματος της γλωσσάς ως αντικειμένου της γλωσσολογικής έρευνας, η διερεύνηση της γλώσσας στον χρόνο, στην αλληλουχία της ανάπτυξης της στον άξονα του χρόνου. Συγχρονικότητα είναι η κατάσταση της γλωσσάς σε ορισμένη στιγμή της ανάπτυξης της ως συστήματος συνυπαρχόντων και αλληλένδετων στοιχείων το σύνολο των γεγονότων της γλώσσας ως "μοναδικής και αυθεντικής πραγματικότητας" δεδομένης στον ομιλούντα (Saussure) και χρησιμοποιούμενης στις διαδικασίες της επικοινωνίας' περίοδος στην ανάπτυξη της γλώσσας διακρινόμενη συμβατικά με κριτήριο την απουσία αλλαγών είτε την ύπαρξη επουσιωδών αλλαγών ("συγχρονική τομή της γλώσσας"). Συγχρονικότητα θεωρείται επίσης η μελέτη της παραπάνω κατάστασης της γλώσσας ως συστήματος ορισμένων σχέσεων, που εξετάζεται υπό το πρίσμα της οριακής απόσπασης (αφαίρεσης*) από τον χρονικό παράγοντα και / ή τις γλωσσικές αλλαγές.

Αρχικά οι όροι αυτοί σχημάτιζαν ένα απόλυτα διαζευκτικό δίπολο, μιαν αντινομία και διχοτομία αναφορικά με πλευρές της γλώσσας (στατική - δυναμική, γλώσσα - ομιλία, συστημικότητα - μη συστημικότητα, γραμματική - φωνητική, άξονα του ταυτόχρονου - άξονα του διαδοχικού). Στη συνέχεια αναπτύχθηκε έντονη κριτική κατά της απόλυτης αντιπαράθεσης των δύο αρχών ("γλωσσολογικός κύκλος της Πράγας", Ρ. Ο. Γιάκομπσον* κ.ά.), που συνοδεύτηκε από εκλέπτυνση και επιμερισμό των γλωσσολογικών προσεγγίσεων.

Το πεδίο εφαρμογής των εν λόγω (αρχικά γλωσσολογικών) αρχών διευρύνθηκε κατά πολύ με τις διεπιστημονικές μεθοδολογικές αξιώσεις του δομισμού* (στρουκτουραλισμού) και επεκτείνεται στην έρευνα των περίπλοκα οργανωμένων και αναπτυσσόμενων αντικειμένων. η ανάπτυξη των οποίων συνιστά σχηματισμό και μετασχηματισμό της δομής τους με τη βοήθεια και άλλων διχοτομικών εννοιών (ανάπτυξη - λειτουργία, εξέλιξη - οργάνωση, ιστορία - δομή κ.λπ.).

Η αντιδιαλεκτική και απόλυτα διαζευκτική χρήση των αρχών αυτών εδράζεται στη μεταφυσική προσέγγιση των χωροχρονικών προσδιορισμών των περίπλοκων φαινομένων και γενικότερα των αναπτυξιακών διαδικασιών, μια προσέγγιση που αδυνατεί να υπερβεί τα όρια της προδιαλεκτικής νόησης (βλ. λ. διάνοια και λόγος). Η διερεύνηση αντικειμένων τα οποία συγκροτούν ένα αναπτυσσόμενο οργανικό όλο, μιαν ολότητα, απαιτεί τη συνδυασμένη διαλεκτική χρησιμοποίηση του λογικού και του ιστορικού τρόπου προσέγγισης και της ανάβασης* από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο. με σαφή διάκριση μεταξύ των διαδικασιών και των πτυχών του αντικειμένου της έρευνας από αυτές του γνωστικού υποκειμένου. Με τις υπάρχουσες χρήσεις των όρων διαχρονικότητα και συγχρονικότητα. και των αρχών που υποδηλώνουν. παραμένει αδιευκρίνιστο αν αφορούν στην οντολογία του αντικειμένου ή μόνο στη διάκριση δύο διαφορετικών προσεγγίσεων στην ανάλυση και στη μέθοδο περιγραφής (βλ. επίσης ιστορικό και λογικό).

Βιβλιογρ.: Jakobson R.. Retrospect, στο βιβλίο του "Selected writing", ν. 2, The Hague- Paris, 1971.- Lepschy G. C.. A survew of structural linguistics. London, 1972.-Harris Z. S., Structural linguistics. Chicago - London, 1986.- Μ. Foucault, Ο; λέξεις και τα πράγματα, εκδ. Γνώση, Αθήνα.- Recueil des publications scientifiques de F. de Saussure Hdlb.. 1922.- Notes inedites de F. de Saussure "Cahiers F. de Saussure", 1954, No 12. 1960. No 17. 1964. No 21.- Levi - Strauss CL. Anthropologie structurale, Paris. 1958.- Seve L., Mefhode structurale et methode dialectique, "Pensee", 1967.- Βαζιούλιν Β. Α., Η διαλεκτική της ιστορικής διαδικασίας…, Αθήνα, Σ. Ε. 1988.

Δογματισμός και αναθεωρητισμός ή ρεβιζιονισμός (γερμ. dogmatismus, revisionismus).

Πρόκειται για δύο εκ πρώτης όψεως διαμετρικά αντίθετες τάσεις - πόλους, σε διαφορετικές συγκυρίες της ιστορίας των μορφών της κοινωνικής συνείδησης (θεωριών, επιστημών, ηθικής, πολιτικής, δικαίου, αισθητικής, θρησκείας, φιλοσοφίας). Δογματισμός είναι η προσήλωση και η άκριτη εμμονή στις (θεμελιώδεις) αρχές και στην αυστηρότητα ορισμένου συστήματος, η οποία προτάσσει την αξίωση να αναγνωρίζονται είτε να γίνονται αποδεκτές άνευ όρων ορισμένες σχηματοποιημένες και μηχανιστικά κωδικοποιημένες θέσεις, ως αξιώματα μη ερει-ζόμενα σε αιτιολογία ή αποδείξεις (βλ. δόγμα). Ο αναθεωρητισμός αντίθετα προσδιορίζεται είτε αυτοπροσδιορίζεται ως αμφιβολία, αμφισβήτηση και άρνηση των αρχών και της αυστηρότητας ορισμένου συστήματος, ως αντίποδας του δογματισμού.

Στη θρησκεία και στη θεολογία οι εν λόγω τάσεις εκδηλώνονται η μεν πρώτη με τη συγκρότηση, συστηματοποίηση και κωδικοποίηση των δογμάτων του κάθε θρησκευτικού συστήματος, στον βαθμό που αυτό εδραιωνόταν και αποκτούσε επίσημα θεσμική ισχύ (δογματική), και η δεύτερη με πληθώρα "αιρετικών" αναθεωρήσεων.

Στην τέχνη προβάλλουν με τη μορφή της αντιπαλότητας μεταξύ ακαδημαϊσμού, κλασικισμού κ.λπ. και μοντερνισμού.

Στην επιστήμη οι τάσεις αυτές εκδηλώνονται ιδιαίτερα έντονα στις κρισιακές γνωσιακές συγκυρίες, κατά τις οποίες τίθεται σε δοκιμασία η περιγραφική, ερμηνευτική και ευρετική ικανότητα της κεκτημένης γνώσης και των μεθοδολογικών θεμελίων της, μέσω ποικίλων προσπαθειών εξήγησης του άγνωστου (π.χ. νέων γεγονότων) με τη βοήθεια του ήδη γνωστού. Η δημιουργική ανάπτυξη της επιστήμης επιτυγχάνεται σε αυτές τις συγκυρίες στον βαθμό που μέσα από δραματικές συγκρούσεις αίρεται η άγονη αντίθεση μεταξύ δογματικής εμμονής σε παρωχημένες επιστημονικές θέσεις και μηδενιστικών, σκεπτικιστικών, αγνωσπκιστικών κ.λπ. (δηλαδή αναθεωρητικών)τάσεων.

Ο αναθεωρητισμός ως τάση επανεξέτασης, αμφισβήτησης και διασκευής συνοδεύει τη μετεξέλιξη κάθε ιδεολογικού, κοσμοθεωρητικού και θεωρητικού συστήματος από μέρος των επιγόνων των θεμελιωτών του και συνήθως έπεται της δογματικής προάσπισης του από άλλους (ή και τους ίδιους) επιγόνους.

Στην ιστορία της φιλοσοφίας οι εκπρόσωποι του σκεπτικισμού* χαρακτήριζαν δογματισμό κάθε φιλοσοφία στον βαθμό που προέβαλλε θέσεις ως πεποιθήσεις και βεβαιότητες, συμβάλλοντας με την κριτική τους στην προαγωγή της διαλεκτικής* αλλά και στη διάκριση δογματισμού - σκεπτικισμού ως ακραίων πόλων της μεταφυσικής* νόησης. Κατά τον Μεσαίωνα ο δογματισμός (ως θρησκευτική "δογματική" και ως θεολογικός - φιλοσοφικός σχολαστικισμός*) γίνεται κυρίαρχη, επίσημη μορφή κοσμοθεώρησης. Η φιλοσοφία των νέων χρόνων, από την Αναγέννηση μέχρι τον Διαφωτισμό*, στρέφεται κατά του δογματισμού, της θεολογίας και του σχολαστικισμού αντιτάσσοντας τους τον ορθό λόγο και την εμπειρία. Ο Ι, Καντ* στρέφεται μαχητικά κατά του "σκωληκόβρωτου δογματισμού" της παλαιάς μεταφυσικής και του Χ. Βολφ*, "που δεν μας υπόσχεται τίποτε απολύτως" (Προλεγόμενα § 4). Ο Χέγκελ* ασκεί έντονη πολεμική κατά της "μεταφυσικής της διάνοιας" (βλ. διάνοια και λόγος) για τον αντιδιαλεκτικό και μονόπλευρο χαρακτήρα της, συμπεριλαμβάνοντας σε αυτήν και τον καντιανό αγνωστικισμό του "πράγματος καθ' εαυτό". Ο Μαρξ* αναδεικνύει τις γνωσεολογικές, ψυχολογικές, κοινωνικοοικονομικές και ιδεολογικές πηγές των εν λόγω τάσεων. Οι διάφορες εκδοχές του θετικισμού* και της σχετικοκρατίας διακηρύσσουν την εχθρότητα τους προς κάθε "μεταφυσική" και φιλοσοφία, τις οποίες χαρακτηρίζουν ως δογματισμό, υιοθετώντας κατ' αυτό τον τρόπο έναν "αρνητικό δογματισμό", έναν δογματισμό του υποκειμενικού ιδεαλισμού.

Στην ιστορία του μαρξισμού* οι όροι χρησιμοποιήθηκαν και χρησιμοποιούνται: 1) ως ιδεολογικού χαρακτήρα μομφές κατά την πολεμική μεταξύ ("ορθοδόξων" και μη) τάσεων μαρξιστικής αναφοράς, και 2) ως χαρακτηρισμός δύο ακραίων πολιτικών, θεωρητικών και μεθοδολογικών τάσεων ερμηνείας και χρήσης του μαρξισμού. Ο δογματισμός αντιμετωπίζει τον μαρξισμό αποκλειστικά ως ολοκληρωμένο, άρτιο, πλήρες, μη αντιφατικό, κλειστό και αυτάρκες σύστημα, έτοιμο ως έχει για κάθε "χρήση", ως εξωιστορικό και μη επιδεχόμενο ανάπτυξη πάγιο μόρφωμα. Ενώ ο δογματισμός επιδιώκει την άνευ όρων συντήρηση και παρωχημένων στοιχείων του μαρξισμού, ο αναθεωρητισμός, επικαλούμενος τα νέα γεγονότα, απορρίπτει τον ουσιώδη πυρήνα του που διατηρεί τη σημασία του και στις μεταβεβλημένες συνθήκες, αναδεικνύοντας και απολυτοποιώντας στοιχεία που θεωρεί ότι σηματοδοτούν τον πεπερασμένο, περιορισμένο και παρωχημένο χαρακτήρα των θεμελιωδέστερων θέσεων του, ανάγοντας έτσι τον μαρξισμό (με μιαν οπτική ιστορικού σχετικισμού) σε ένα κατ' εξοχήν ιστορικά περιορισμένο φαινόμενο, ήσσονος εμβέλειας, ευμετάβλητο, αναθεωρήσιμο και γι' αυτό αναθεωρούμενο διαρκώς κατά το δοκούν. Σε αντιδιαστολή με τον δογματισμό που απολυτοποιεί τη διαφορά, την ασυνέχεια του μαρξισμού με προγενέστερες και σύγχρονες αντίπαλες θεωρήσεις, ο αναθεωρητισμός απολυτοποιεί τη συνέχεια, αγνοώντας την ποιοτική και ουσιώδη διαφορά του μαρξισμού, απορρίπτοντας τον βαθμιαία και αντικαθιστώντας τον με μιαν εκλεκτική (βλ. εκλεκτισμός) συρραφή αστικών και μικροαστικών θέσεων που τις προβάλλει ως "ανανέωση". Και οι δύο τάσεις αντιμετωπίζουν μονόπλευρα την ενιαία στην αντιφατικότητα της γνωστική διαδικασία*, απολυτοποιώντας είτε τη στιγμή του απόλυτου της αλήθειας των γνώσεων (δογματισμός) είτε τη στιγμή του σχετικού, της σχετικότητας κάθε γνώσης, απορρίπτοντας τελικά την αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας (αναθεωρητισμός).

Από μεθοδολογικής σκοπιάς και οι δύο τάσεις παρουσιάζουν εκπληκτική ομοιότητα, δεδομένου ότι ο μεν δογματισμός συστηματοποιεί και χειρίζεται τις αποστεωμένες και αδιάσειστες αλήθειες ισάξιας εγκυρότητας, πληρότητας και επικαιρότητας στις οποίες ανάγει τον μαρξισμό με τη βοήθεια της λογικής της μη αντιφατικότητας, της τυπικής λογικής, ο δε αναθεωρητισμός αντικαθιστά τη μαρξιστική διαλεκτική* μέθοδο με τον γραμμικό εξελικτισμό* και την εκλεκτική συρραφή ανομοιογενών και ετερόκλητων θέσεων. Έτσι και οι δύο αυτές τάσεις παραμένουν προσκολλημένες μεταφυσικά στην προδιαλεκτική βαθμίδα της νόησης, στη διάνοια, υποκαθιστώντας με διάφορους τρόπους τη θεωρία με τον έρποντα εμπειρισμό*.

Στο ζήτημα της συσχέτισης στρατηγικής και τακτικής ο μεν δογματισμός απολυτοποιεί μονόπλευρα την πρώτη (κατά την ιησουίτικη αρχή: "ο σκοπός αγιάζει τα μέσα") ο δε αναθεωρητισμός τη δεύτερη ("ο σκοπός είναι ένα τίποτε, το παν είναι το κίνημα", κατά τον Ε. Μπερνστάιν*), γεγονός που οδηγεί αμφότερους σε δύο κατευθύνσεις του πολιτικού καιροσκοπισμού - τακτικισμού: στον αριστερό οππορτουνισμό (αριστερι-σμό, σεχταρισμό) και στον δεξιό οππορτουνισμό - ρεφορμισμό. Η μεθοδολογική εγγύτητα των εν λόγω τάσεων -η οποία απορρέει σε τελευταία ανάλυση από τον μικροαστισμό που χαρακτηρίζει ορισμένα στρώματα του εργατικού κινήματος (προνομιούχα τμήματα της εργατικής τάξης, εργατική "αριστοκρατία" - γραφειοκρατία*), αλλά σε σημαντικό βαθμό και τα ηγετικά κλιμάκια των χωρών στις οποίες είχε δρομολογηθεί εναλλακτικού ως προς την κεφαλαιο-κρατία τύπου ανάπτυξη- διευκολύνει τη μαζική μετάβαση από τον δογματισμό στον αναθεωρη-τισμό, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, ήττας και υποχώρησης του διεθνούς επαναστατικού κινήματος. Χαρακτηριστική από αυτή την άποψη είναι η δογματική αναγωγή του μαρξισμού σε οικονομικό ντετερμινισμό και σε θεωρία των παραγόντων, που μετεξελίχθηκε στη συνέχεια στον νεοκαντιανού τύπου "ηθικό σοσιαλισμό", είτε η σταλινική δογματική κωδικοποίηση του, που οδήγησε τελικά στον ιδεολογικό εκφυλισμό της "περεστρόικα" και σε υιοθέτηση αντιδραστικών ιδεολογημάτων.

Σήμερα απαιτείται μια δημιουργική ανάπτυξη -"άρση"* του θεωρητικού και φιλοσοφικού κεκτημένου του μαρξισμού, ικανή να υπερβεί την άγονη αντιπαλότητα δογματισμού - αναθεωρητι-σμού, ως τεκμηρίωση - πρόγνωση των προοπτικών του ανασυγκροτούμενου επαναστατικού κινήματος και ως θετική επιστημονική ερμηνεία των υπαρκτών νέων κοινωνικών και επιστημονικών προβλημάτων, τα οποία ο μεν δογματισμός τα αγνοεί, ο δε αναθεωρητισμός συχνά τα εντοπίζει, αλλά αδυνατεί να τα ερμηνεύσει ορθά. Βλ. επίσης το λ. ρεφορμισμός.

Βιβλιογρ.: Σ. Β. Βλαντιμιροφ - Β. Α. Βολκόφ, Ο λόγος κατά του δόγματος, Μόσχα, 1982.- Π. Κονδύλης, Η κριτική της μεταφυσικής στη νεότερη σκέψη, Αθήνα, 1984.Καντ Ι., Προλεγόμενα, Αθήνα - Γιάννινα, 1982.- του ίδιου, Κριτική του καβαρού λόγου, μετ. Α. Γιανναρά, Αθήνα, Παπαζήσή.- Κ. Μαρξ, Φ. Ενγκελς, Για τονρεφορ-μισμό. Αθήνα, Σ.Ε.- Β. Ι. Λένιν, Μαρξισμός και αναβεω-ρητισμός, Άπαντα, Αθήνα, τ. 17.- του ίδιου, Οι διαφωνίες στο ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα, Άπαντα, τ. 20.- του ίδιου, Η ιστορική τύχη της διδασκαλίας του Κ. Μαρξ, Άπαντα, τ. 23.- του ίδιου, Αριστερισμός, η παιδική αρρώστια του κομμουνισμού, Άπαντα, τ. 41.- Μ. Γκορμπατσόφ, Περεστρόικα. Νέα Σκέψη για τη χώρα μας και τον κόσμο, Λιβάνης - Ν. Σύνορα, Αθήνα, 1988.- Π. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, από το 1875 ως το 1974, τομ. Α-Δ, Γνώση, Αθήνα.

 06/02/20033