Εξουσία (από το "έξεστι" = επιτρέπεται, είναι δυνατόν).

Όρος της κοινωνικής θεωρίας που δηλώνει την ικανότητα (ισχύ) και τη δυνατότητα ορισμένων ατόμων, ομάδων είτε συνολικά της κοινωνίας να διαμορφώνουν, να προωθούν και να επιβάλλουν τα συμφέροντα τους (προπαντός υλικά, οικονομικά) ως συγκεκριμένη βούληση, να επιδρούν σε ορισμένα πεδία της κοινωνικής ζωής, έτσι ώστε να προσανατολίζουν και να υποτάσσουν δραστηριότητες, αντιλήψεις, συμπεριφορές κ.λπ. σύμφωνα με αυτά τα συμφέροντα.

Η εξουσία είναι ένα σύνθετο πεδίο δραστηριότητας (πράξεων), κοινωνικής συνείδησης (και αυτοσυνείδησης), κοινωνικών σχέσεων, οργανώσεων ανθρώπων αλλά και υλικών μέσων του εποικοδομήματος (βλ. βάση και εποικοδόμημα), για τη διασφάλιση (βίαια ή μη, κατασταλτικά ή συναινετικά) της υπαγωγής των ανθρώπων στους κανόνες και στις φερόμενες ως γενικές κοινωνικές στοχοθετήσεις του εκάστοτε (ιστορικά συγκεκριμένου) τύπου διοίκησης*. Το εξουσιαστικό φαινόμενο εδράζεται στην ύπαρξη ουσιώδους διαφοράς, αντίθεσης και αντίφασης υλικών συμφερόντων μεταξύ ατόμων, μεταξύ ατόμων και κοινωνίας, μεταξύ ατόμων και μέρους της κοινωνίας, μεταξύ μερών της κοινωνίας (ομάδων, τάξεων"), μεταξύ μέρους της κοινωνίας και του συνόλου της κοινωνίας. Η εξουσία ασκείται από τους εκάστοτε νικητές της παραπάνω διαπάλης και του συσχετισμού δυνάμεων, τα υλικά συμφέροντα των οποίων επιβάλλονται και στους ηττημένους ως κοινά κοινωνικά συμφέροντα. Στις ανταγωνιστικές ταξικές κοινωνίες κύριο γνώρισμα της εξουσίας είναι οι σχέσεις κυριαρχίας και υποταγής. Η καθαυτό πολιτική εξουσία διακρίνεται από τις υπόλοιπες μορφές της εξουσίας (οικονομική, οικογενειακή, θρησκευτική κ.λπ.) και συγκροτεί σχετικά αυτοτελές πεδίο επί κεφαλαιοκρατίας, οπότε παρατηρείται και η διάκριση των εξουσιών (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική), ενώ βαθμιαία εκλεπτύνονται και εμπλουτίζονται τα μέσα και οι τρόποι άσκησης της (π.χ. ΜΜΕ). Ο φιλοσοφικός στοχασμός εξέταζε την εξουσία από την αρχαιότητα (Πλάτων*, Αριστοτέλης* κ.ά.) μέχρι τους νέους χρόνους (Μακιαβέλλι*, Χομπς*, Λοκ*, γερμανική κλασική φιλοσοφία). Ο Μαρξ* ανέδειξε την ταξική ουσία του φαινομένου και προέβλεψε την εξαφάνιση του με την εξάλειψη των τάξεων και τον μαρασμό του κράτους (βλ. επίσης: Πολιτική, κράτος, διοίκηση, γραφειοκρατία, δημοκρατία, δικτατορία, τάξεις κοινωνικές, δικτατορία του προλεταριάτου, Μ. Βέμπερ, Παρέτο, Πάρσονς, Λένιν).

1. Πλευρές των αντικειμένων*, φαινομένων* και διαδικασιών, οι οποίες διαφοροποιούνται ως προς τη θέση και τον ρόλο τους στη διάρθρωση του όλου, αλλά και επίπεδα της γνώσης*, της γνωστικής διαδικασίας* και της πρακτικής* δραστηριότητας* του υποκειμένου*. Το εξωτερικό αντανακλά την επιφανειακή, την άμεσα προσπελάσιμη από την αισθητηριακή εποπτεία ποιοτική πλευρά του αντικειμένου και τη σχέση του με το περιβάλλον του. Το εσωτερικό αντανακλά την ουσιώδη πλευρά (επίπεδο) του αντικειμένου, τη διάρθρωση, την εσωτερική νομοτελειακή συνάφεια και συσχέτιση των συστατικών του μερών. Το πρώτο προσεγγίζεται με την εμπειρία και τα όργανα των αισθήσεων, ενώ το δεύτερο προσεγγίζεται διαμεσολαβημένα, νοητικά, θεωρητικά (βλ. εμπειρικό και θεωρητικό).

Η γνωστική διαδικασία ξεκινά από το εξωτερικό ως άμεσα δεδομένο (είναι*), προχωρεί στο εσωτερικό (ουσία*) και στις μορφές εκδήλωσης της (κατά κάποιο τρόπο επανέρχεται στο εξωτερικό ως φαινόμενο* της ουσίας) και ολοκληρώνει με την ενότητα ουσίας και φαινόμενου, εσωτερικού και εξωτερικού (πραγματικότητα*). Η άρτια (εξωτερική και εσωτερική) γνώση παρέχει στο υποκείμενο τη δυνατότητα αποτελεσματικής πρακτικής επενέργειας στο αντικείμενο (βλ. επίσης: ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, θεωρία της γνώσης).

2. Πλευρές της πραγματικότητας και του ανθρώπινου ψυχισμού*. Με αυτή την έννοια, ως εξωτερικός κόσμος εννοείται ό,τι αντιτίθεται στο υποκείμενο, στην ψυχική δραστηριότητα, ό,τι συνιστά το αντικείμενο στο οποίο κατευθύνεται η τελευταία (π.χ. φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον), ενώ εσωτερικός κόσμος θεωρείται ό,τι έχει αφομοιωθεί από τον ψυχισμό, ό,τι συνιστά το περιεχόμενο, τη δομή, τις λειτουργίες και τις καταστάσεις του (π.χ. συναισθήματα, νόηση, κίνητρα κ.λπ.). Κατά τη σύγχρονη ψυχολογία δεν υφίστανται απόλυτα όρια μεταξύ εξωτερικού και εσωτερικού κόσμου (βλ. ψυχισμός, δραστηριότητα, εξαντικειμένωση και απαντικειμένωση, εσωτερίκευση). Η διευκρίνιση της πραγματικής συνάφειας και συσχέτισης εξωτερικού και εσωτερικού, αντικειμενικού και υποκειμενικού, πραγματικού και ιδεατού κ.λπ. πραγματοποιείται στην ιστορία των επιστημών και της φιλοσοφίας μέσα στη διαπάλη του υλισμού* με τον ιδεαλισμό* και τον αγνωστικισμό*, της διαλεκτικής* με τη μεταφυσική*.

Κοινωνικό φαινόμενο το οποίο συνίσταται στη ριζική ποιοτική ανατροπή του συνόλου της κοινωνικής και οικονομικής δομής, στη βίαιη και αλματώδη (βλ. άλμα) κατάλυση της εξελικτικής συνέχειας ενός παρωχημένου και στην προώθηση και εγκαθίδρυση ενός νέου, ανώτερου και προοδευτικού, κοινωνικού και οικονομικού καθεστώτος είτε ενός νέου τύπου ανάπτυξης της κοινωνίας. Η κοινωνική επανάσταση είναι αναγκαίο και νομοτελειακό αποτέλεσμα της ταξικής πάλης των δύο τελευταίων ανταγωνιστικών σχηματισμών και αποτελεί την ανώτατη μορφή ταξικής πάλης. Ωστόσο η μετάβαση από τον δουλοκτητικό σχηματισμό στον φεουδαρχικό και από τον τελευταίο στην κεφαλαιοκρατία δεν πραγματοποιείται μέσω της ταξικής πάλης και της κοινωνικής επανάστασης της βασικής τάξης, εκείνων που υφίστανται την εκμετάλλευση, παρά το γεγονός ότι κατά την παρακμή των εν λόγω σχηματισμών οι εξεγέρσεις των δούλων και των αγροτών αντίστοιχα συγκλόνιζαν τα υφιστάμενα καθεστώτα. Η εναλλαγή των σχηματισμών, και στα δύο πρώτα στάδια διαμόρφωσης της κοινωνίας (δουλοκτησία και φεουδαρχία), πραγματοποιείται κατά κύριο λόγο μέσω δυνάμεων εξωτερικών, αν και η εσωτερική τους ανάπτυξη είναι που αποτελεί την αναγκαιότητα και οι εξωτερικές δυνάμεις επενεργούν καταλυτικά σ' αυτή την αναγκαία εσωτερική ανάπτυξη διαμέσου της τελευταίας. Στη μεν δουλοκτησία* τον ρόλο αυτής της εξωτερικής δύναμης διαδραματίζουν εξωτερικές προς αυτήν δυνάμεις κοινωνιών που βρίσκονται στο στάδιο της διάλυσης της πρωτόγονης κοινότητας, στη δε φεουδαρχία* και πάλι εξωτερική ως προς την ουσία της τελευταίας δύναμη (αστική τάξη* κ.λπ.), η οποία όμως γεννάται από την εσωτερική ανάπτυξη της φεουδαρχίας και πραγματοποιεί τις πρώτες κοινωνικές επαναστάσεις (βλ. αστική επανάσταση). >Κατ' εξοχήν κοινωνική επανάσταση και ανώτατος τύπος κοινωνικής επανάστασης είναι η επανάσταση της εργατικής τάξης*, η σοσιαλιστική επανάσταση*, ή επανάσταση δηλαδή της μιας από τις δύο βασικές τάξεις της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας. Η κεφαλαιοκρατία εξαλείφεται από μιαν εσωτερική για την ουσία της δύναμη που γεννάται από την εσωτερική της ανάπτυξη. Κεντρικό ζήτημα της κοινωνικής επανάστασης είναι το ζήτημα της πολιτικής εξουσίας*, η κατάκτηση της οποίας οριοθετεί και την κοινωνική επανάσταση με τη στενή έννοια. Με την ευρεία έννοια κοινωνική επανάσταση είναι η όλη διαδικασία μετάβασης από τον φεουδαρχικό κοινωνικό και οικονομικό σχηματισμό στην κεφαλαιοκρατία, είτε από την κεφαλαιοκρατία προς την ώριμη (αταξικού τύπου) ανάπτυξη της κοινωνίας, η οποία περιλαμβάνει ολόκληρες ιστορικές εποχές και, ιδιαίτερα στη δεύτερη περίπτωση, παγκοσμιοποιείται. Κάθε επαναστατική διαδικασία, ιδιαίτερα στα πρώιμα στάδια της, συνοδεύεται νομοτελειακά από την αντεπανάσταση* ως ετερότητα της. Ο χαρακτήρας, οι μορφές, η διάρκεια, το βάθος και το εύρος της κοινωνικής επανάστασης, εξαρτώνται κυρίως από τους κοινωνικούς στόχους που θέτει, από τις κοινωνικές δυνάμεις που συμμετέχουν σε αυτήν, αλλά και από την εκάστοτε περίπλοκη δυναμική του συσχετισμού της με την αντεπανάσταση*. Οι δυνατότητες εμφάνισης και ανάπτυξης της κοινωνικής επανάστασης εξαρτώνται από μια σειρά αντικειμενικών όρων (συμπεριλαμβανομένης και της επαναστατικής κατάστασης*) και από τον βαθμό ανάπτυξης του υποκειμενικού παράγοντα σε εθνική και διεθνή κλίμακα. Στην ιστορία των προσεγγίσεων της επανάστασης παρατηρούνται δύο κύριες τάσεις (εκτός από τις απροκάλυπτα αντεπαναστατικές): 1) εκείνων που θεωρούν την επανάσταση ως αυτόματο αποτέλεσμα της εξέλιξης αντικειμενικών όρων και βαθμιαίων μεταρρυθμίσεων χωρίς την αποφασιστική παρέμβαση του επαναστατικού υποκειμένου (βλ. π.χ. οικονομισμός, δογματισμός και αναθεωρητισμός) και 2) εκείνων που θεωρούν την επανάσταση ως βουλησιαρχικού χαρακτήρα διάβημα του υποκειμένου, άσχετα με τους υφιστάμενους αντικειμενικούς όρους (βλ. π.χ. βουλησιαρχία, αναρχισμός, αριστερισμός). Οι Κ. Μαρξ*, Φ. Ένγκελς* και Β. Ι. Λένιν* επεξεργάσθηκαν τις βάσεις της διαλεκτικής και υλιστικής προσέγγισης της επανάστασης αναδεικνύοντας τους αντικειμενικούς της όρους, τις κινητήριες δυνάμεις και τον ιστορικό τους ρόλο. Επίγονοι των ιδρυτών του μαρξισμού υιοθέτησαν μηχανιστικές, εξελικτικές και μεταρρυθμιστικές θέσεις για την ανάπτυξη της κοινωνίας απαρνούμενοι σταδιακά τον ρόλο της κοινωνικής επανάστασης (βλ. αυστρομαρξισμός, οικονομικός υλισμός, Μπερνστάιν, Κάουτσκι κ.ά.). Στις αρχές του 20ού αι. η αστική σκέψη εξετάζει την κοινωνική επανάσταση στα πλαίσια των κοινωνιολογικών προσεγγίσεων της κοινωνικής αστάθειας και της κοινωνικής σύγκρουσης (Β. Adams, Le Bon* κ.ά.). Μετά την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917 διαμορφώνεται ολόκληρος κλάδος "κοινωνιολογίας της επανάστασης" (P. A. Sorokin, Λ. Έντουαρντς, Τζ. Πίττι, F. Gross κ.ά.). Αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος της κοινωνικής θεωρίας για την επανάσταση παρατηρείται στη δεκαετία του 1960. Οι κυριότερες κατευθύνσεις εδράζονται στις θεωρίες των ελίτ*, στις απόψεις περί εκσυγχρονισμού και περί μαζικής κοινωνίας. Κατά τον Παρέτο* η κοινωνική επανάσταση είναι τρόπος "κυκλοφορίας των ελίτ". Ο αμερικανός πολιτειολόγος Σ. Χάντικτον θεωρεί ότι η κοινωνική επανάσταση ευδοκιμεί στις κοινωνίες στις οποίες υπάρχει χάσμα μεταξύ αυξανόμενου πολιτικού επιπέδου του πληθυσμού και ανεπαρκούς επιπέδου εκσυγχρονισμού των πολιτικών θεσμών. Γενικά παρατηρούνται τρεις βασικές προσεγγίσεις στην αστική κοινωνική θεωρία αναφορικά με την κοινωνική επανάσταση: 1) στη βάση της πολιτικής και του δικαίου (Arendt Η.*, Σ. Χάντικτον κ.ά.), 2) ψυχολογική, κοινωνικο-ψυχολογική (Le Bon*, P. Sorokin κ.ά.) και 3) κοινωνική- δομική (π.χ. περί "ισορροπίας" θεωρίες των Β. Moore, C. I. Jonassen κ.ά.). Κοινό γνώρισμα των περισσότερων αστικών απόψεων περί κοινωνικής επανάστασης είναι η άγνοια των ιστορικών νομοτελειών* και η απολυτοποίηση είτε η μονομερής ερμηνεία ξεχωριστών πλευρών της περίπλοκης διαδικασίας της ανάπτυξης της κοινωνίας. Η επαναστατική διαδικασία εξετάζεται απομονωμένη από την όλη κίνηση της κοινωνίας, ενώ αποσιωπούνται είτε εξετάζονται μονόπλευρα οι κοινωνικο-οικονομικοί μετασχηματισμοί που αποτελούν το κύριο περιεχόμενο της (βλ. επίσης: κράτος, εξουσία, δικτατορία του προλεταριάτου).

Βιβλιογρ.: Β. Ι. Λένιν, Κράτος και επανάσταση, Απαντα, Σ.Ε., τ. 33.- Sorokin P., The sociology of revolution, New York, 1925.- Johnson Ch., Revolutionary change, London, 1968.- Taylor S., Social science and revolutions, London -New York, 1984.

Είναι ένας απαραίτητος (μαζί με ορισμένου επιπέδου ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων* και των σχέσεων παραγωγής* κ.λπ.) αντικειμενικός όρος που προσδιορίζει τις δυνατότητες της κοινωνικής επανάστασης* μέσω ενός πλέγματος κρισιακών φαινομένων οικονομικού, κοινωνικού και πολιτικού χαρακτήρα.

Κύρια γνωρίσματα της είναι, κατά τον Β. Ι. Λένιν*, τα εξής:

1) αδυναμία των κυρίαρχων τάξεων να διατηρήσουν αμετάβλητη τη μορφή κυριαρχίας τους με έκδηλη αντίθεση των κυριαρχούμενων σε ενδεχόμενη παράταση της ισχύος αυτής της μορφής κυριαρχίας·

2) εξαιρετική επιδείνωση της ανέχειας και της δυστυχίας των καταπιεσμένων τάξεων (απόλυτη είτε σχετική εξαθλίωση)·

3) σημαντική άνοδος της πολιτικής ενεργητικότητας των μαζών, οι οποίες ωθούνται από την κρισιακή συγκυρία και από τη στάση των κυρίαρχων τάξεων σε αυτοτελή ιστορική παρέμβαση.

Χωρίς αυτές τις αντικειμενικές μεταβολές, οι οποίες είναι ανεξάρτητες από τη θέληση όχι μόνο ομάδων και κομμάτων αλλά και ολόκληρων τάξεων, είναι, κατά τον Λένιν, ανέφικτη η εκδήλωση επανάστασης. Η βαθμιαία κλιμάκωση της επαναστατικής κατάστασης, ως αποτέλεσμα συσχετισμού δυνάμεων σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, δεν οδηγεί αυτόματα σε νίκη μιας κοινωνικής επανάστασης αν δεν συνοδεύεται από αντίστοιχους υποκειμενικούς όρους (μαχητική οργάνωση του επαναστατικού υποκειμένου, θεωρητική θεμελίωση της στρατηγικής και τακτικής του κ.λπ.) Η ανισομερής ανάπτυξη του παγκόσμιου κεφαλαιοκρατικού συστήματος έχει ως αποτέλεσμα την εκδήλωση επαναστατικών καταστάσεων αρχικά σε χώρες με ασθενές ή μέσο επίπεδο ανάπτυξης (στις οποίες συμπυκνώνονται με την οξύτερη μορφή οι αντιθέσεις του), όπου οι δυνατότητες εδραίωσης και ανάπτυξης των επαναστατικών αλλαγών είναι αντιστρόφως ανάλογες του επιπέδου ανάπτυξης τους.

 06/02/20033