Ιδιότυπα ανθρώπινη μορφή αλληλεπίδρασης του ανθρώπου με τη φύση, η διαδικασία ανταλλαγής ύλης μεταξύ ανθρώπου και φύσης, από την άποψη της συμμετοχής σε αυτήν του ανθρώπου, της χρησιμοποίησης των οργάνων του σώματος του. Η εργασιακή διαδικασία προϋποθέτει προπαντός την ύπαρξη ανάγκης για ορισμένο αντικείμενο της κατανάλωσης.

Η εργασία εν γένει περιλαμβάνει τα εξής συστατικά στοιχεία:

· τον άνθρωπο ως υποκείμενο της εργασίας,

· το αντικείμενο της εργασίας,

· τα μέσα της εργασίας και

· το αποτέλεσμα (προϊόν) της εργασίας.

Η αλληλεπίδραση αυτών των στοιχείων κατά ορισμένο τρόπο συνιστά την εργασία. Η ανάγκη μετατρεπόμενη σε σκοπό, σε σκοποθεσία, γίνεται εσωτερική στιγμή της εργασίας και ο κύκλος, με αφετηρία τις βιοτικά απαραίτητες ανάγκες του ανθρώπου, διαμεσολαβείται από την εργασία και ολοκληρώνεται με την κατανάλωση των προϊόντων.

Στην εργασιακή διαδικασία διακρίνονται: ο "προσωπικός παράγοντας" (ο άνθρωπος με τις εργασιακές ιδιότητες του) και ο "εμπράγματος" (τα μέσα και τα αντικείμενα της εργασίας).

Η εργασία στην ιστορία της ανθρωπότητας, αλλά υπό μια έννοια και κάθε σχετικά αυτοτελής επιμέρους εργασιακή διαδικασία, διανύει στην ανάπτυξη της ορισμένα στάδια (προϋποθέσεις της εργασίας, πρωταρχική εμφάνιση, διαμόρφωση και ωριμότητα), κατά τα οποία αναπτύσσονται αντίστοιχα όλα τα συστατικά στοιχεία της αλλά και ο εκάστοτε τρόπος αλληλεπίδρασης τους, ο χαρακτήρας της εργασίας.

Ο άνθρωπος ξεκίνησε από την άμεση χρησιμοποίηση έτοιμων αντικειμένων της αυτενέργειας της φύσης (συλλεκτική οικονομία), για να περάσει στη διαμεσολάβηση των τεχνητά δημιουργημένων μέσων εργασίας (παραγωγής), τα οποία απαιτούν άμεση ενεργοποίηση φυσικών ανθρώπινων δυνάμεων για τη χρησιμοποίηση τους (δεσπόζουν στη μεγάλη βιομηχανία), και να καταλήξει σε αυτόματα (αυτοματοποιημένα, αυτενεργά) μέσα και στην αυτοαναπαραγωγή αυτενεργών μέσων (παραγωγή αυτομάτων από αυτόματα).

Αντίστοιχη ανάπτυξη παρατηρείται στο υλικό, στο αντικείμενο της εργασίας: από τη χρήση δεδομένων υλικών της φύσης, στο προκαταβολικά επεξεργασμένο (από την εργασία) υλικό (το οποίο κατά βάση διατηρεί τις φυσικές ιδιότητες του) και τελικά (στο τέλος της σπείρας της ελικοειδούς ανάπτυξης) στη δημιουργία τεχνητών υλικών με προκαθορισμένες ιδιότητες.

Η μέχρι τώρα ιστορία της εργασίας συνδέεται με τη χρησιμοποίηση κατ' εξοχήν της μηχανικής μορφής κίνησης (παρά π.χ. την προαιώνια χρήση της φωτιάς), που φέρει τη σφραγίδα της ζωικής προέλευσης του ανθρώπου (το χέρι είναι όργανο μηχανικής μετατόπισης) και συνδέεται ουσιαστικά με τη χειρωνακτικού χαρακτήρα εργασία.

Οι περαιτέρω τάσεις προοιωνίζονται τη διεύρυνση και εμβάθυνση του ρόλου του μετασχηματισμού διαδικασιών (έναντι του μετασχηματισμού πραγμάτων) και της χρήσης ανώτερων μορφών κίνησης, με τελική προοπτική την κατ' εξοχήν βιο-λογικοποίηση της παραγωγής (βιοτεχνολογίες).

Αντίστοιχες αλλαγές παρατηρούνται και στην ίδια την εργασία: από τη συλλογικού χαρακτήρα εργασία, που ανέκυψε με φυσικό τρόπο (συλλογή, γεωργία, κτηνοτροφία), προς την ατομική χειρωνακτική εργασία (από την οποία και ανέκυψε πρωταρχικά η κεφαλαιοκρατία) και από αυτήν προς την εργασία με μηχανές (μέσω αντιφατικών διαδικασιών ενοποίησης και καταμερισμού της εργασίας*') με τον - και τεχνολογικά πλέον αναγκαίο - κοινωνικό χαρακτήρα της, κατατείνοντας προς την ενοποιημένη ανθρωπότητα ως υποκείμενο της παραγωγικής αλληλεπίδρασης με τη φύση. Διανύει δηλαδή η εργασία μια πορεία από τη δραστηριότητα για τη χρησιμοποίηση (με ορισμένη χρήση οργάνων του σώματος) κατ' εξοχήν δεδομένων από τη φύση μέσων παραγωγής προς την επικράτηση της εργασίας για τη χρησιμοποίηση τεχνητών μέσων παραγωγής, και από αυτή στην επικράτηση της εργασίας για τη δημιουργία και χρησιμοποίηση αυτενεργών μέσων παραγωγής (με αντίστοιχη συρρίκνωση του ρόλου της φυσικής εργασίας και ενίσχυση της επιστήμης* ως παραγωγικής δύναμης).

Ελικοειδώς αναπτύσσεται και ο άνθρωπος στην εργασία και μέσω της εργασίας. Από τον άνθρωπο - συλλέκτη (πρωτόγονη κοινότητα) στον άνθρωπο - παραγωγό με βασικά μέσα παραγωγής φυσικής προέλευσης (γη και ζώα), με τον ίδιο τον άνθρωπο σχεδόν ολοκληρωτικά (δουλοκτησία) είτε εν μέρει (φεουδαρχία) μη αποσπασμένο από τα εν λόγω μέσα. Έπεται η επικράτηση του ανθρώπου της φυσικής εργασίας για τη χρησιμοποίηση των μηχανών με αντίποδα της τον άνθρωπο της επιστημονικής εργασίας. Η μετέπειτα ανάπτυξη της εργασίας (στην ώριμη αταξική κοινωνία) με τη βαθμιαία απαλλαγή του ανθρώπου από την άμεση (χειρωνακτική) εργασία (μείωση του εργασίμου χρόνου κ.λπ.) και την άρση του ανταγωνιστικού χαρακτήρα καταμερισμού της εργασίας και των συνδεόμενων μ' αυτόν σχέσεων παραγωγής, θα οδηγήσει στον άνθρωπο - ολόπλευρα αναπτυσσόμενο υποκείμενο της δημιουργικής (φυσικής και πνευματικής) δραστηριότητας.

Στην ιστορία της κοινωνικής φιλοσοφίας και των κοινωνικών επιστημών η εργασία γίνεται θεωρητικό αντικείμενο κατά τους νέους χρόνους με τις διάφορες εκδοχές της εργασιακής θεωρίας της αξίας* (βλ. ιδιαίτερα: φυσιοκράτες, Α. Σμιθ, Ντ. Ρικάρντο). Έμμεση, ιδεοκρατικα αντεστραμμένη, πλην όμως εμβριθής διαπραγμάτευση του ρόλου της (κατ' εξοχήν πνευματικής) εργασίας υπάρχει στο έργο του Γκ. Χέγκελ.

Η θεμελιωδέστερη και πλέον εμπεριστατωμένη θεωρητική εξέταση της εργασίας ως διττού χαρακτήρα υπόστασης του όλου πλέγματος των σχέσεων παραγωγής της κεφαλαιοκρατίας ανήκει στον Κ. Μαρξ*. Ο Φ. Ενγκελς*. κατέδειξε τον ρόλο της εργασίας στην ανθρωποκοινωνιογένεση. Οι επεξεργασίες του Κ. Μαρξ για τον αλλοτριωμένο και αλλοτριωτικό χαρακτήρα της εργασίας επί κεφαλαιοκρατίας* τροφοδότησαν πληθώρα μετέπειτα κριτικών φιλοσοφικών ρευμάτων (π.χ. Φρανκφούρτης σχολή, Λούκατς Ντ., ριζοσπαστικός υπαρξισμός κ.λπ.). Ειδικά πεδία ερευνών συγκροτούν η κοινωνιολογία και η ψυχολογία της εργασίας, η πολιτική οικονομολογία και εργονομία.

Η διαλεκτική της ανάπτυξης της εργασίας στη δομή και στην ιστορία της κοινωνίας ως ολότητας αποτελεί τον πυρήνα της Λογικής της Ιστορίας του Β. Α. Βαζιούλιν* (βλ. επίσης: εξαντικειμένωση και απαντικειμένωση, δραστηριότητα, δημιουργικότητα, αντίθέση χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας, αλλοτρίωση, παραγωγή, Κεφάλαιο, εργατική τάξη).

Βιβλιογρ.: D. Ricardo, Αρχαί πολιτικής οικονομίας και φορολογίας, Αθήνα, 1938.- Κ. Μαρξ, Το Κεφαλαίο, Αθήνα, Σ.Ε.,τόμ. З.-του ίδιου, θεωρίες για την υπεραξία. Αθήνα, Σ.Ε., τόμ. 3.- του ίδιου, Για την παραγωγική και μη παραγωγική εργασία, Εξάντας, Αθήνα, 1990.- Φ, Ενγκελς, Ο ρόλος της εργασίας στην εξανθρώπιση του πιθήκου, στο "Διαλεκτική της φύσης", Αθήνα, Σ.Ε., 1984.- G. Friedmann. Πού τραβά η ανθρώπινη εργασία, Αθήνα, 1984.- Β. Α. Βαζιούλιν, Ιστορία και κομμουνιστικό ιδανικό, "Διαλεκτική", τ.2,1990.

Με την ευρεία έννοια η εξήγηση, η διασαφήνιση, η ανάπτυξη του νοήματος μιας έννοιας, το σύνολο των χειρισμών οι οποίοι αποσκοπούν στο να καταστήσουν κατανοητό ορισμένο φαινόμενο, γεγονός, πρόταση, συλλογισμό κ.λπ. με τη βοήθεια παραστάσεων, γνώσεων κ.λπ. που ήδη υπάρχουν. Συνιστά μέσο, λειτουργία και συστατικό στοιχείο της ανθρώπινης γνώσης, ιδιαίτερα της επιστημονικής, και κατ' εξοχήν στη θεωρητική βαθμίδα της (σε αντιδιαστολή με την εμπειρική όπου δεσπόζει η αλληλένδετη με την ερμμηνεία περιγραφή*). Στην επιστήμη ερμηνεία είναι η αποκάλυψη των νόμων, των νομοτελειών που διέπουν το γνωστικό αντικείμενο*, και συνδέεται με τη συγκρότηση της ιδεατής θεωρητικής αναπαραγωγής του εν λόγω αντικειμένου. Στις ιστορικές - ανθρωπιστικές σπουδές η ερμηνεία εννοείται συχνά ως εξήγηση κειμένων που αποσκοπεί στην κατανόηση του νοηματικού περιεχομένου τους. Στη μαθηματική λογική, και σ' ορισμένες εκδοχές φιλοσοφίας της επιστήμης, εννοείται ως εντοπισμός των σημασιών των εκφράσεων μιας τυπικής γλώσσας. Σημασιολογική ερμηνεία (semantic interpretation) είναι η επεξήγηση ενός λογισμού είτε το αποτέλεσμα της εφαρμογής σε μια πρόταση των κανόνων προβολής και του "λεξικού", ο εντοπισμός της πολυσημίας κ.λπ. Οι απαρχές των ερμηνευτικών πρακτικών συνδέονται με την "αλληγορική ερμηνεία" κειμένων κατά την αρχαιότητα, με την "εξηγητική"t; του Μεσαίωνα, με την "κριτική του κειμένου", τη λεξικογραφία, τη "γραμματική" κ.λπ. της Αναγέννησης και της Μεταρρύθμισης*.

Οι πρώτες απόπειρες συγκρότησης θεωρίας της ερμηνείας (18ος αι.) συνδέονται με την εμφάνιση της ερμηνευτικής* ως γενικής διδασκαλίας περί της "τέχνης του κατανοείν". Ο Σλάιερμάχερ* διέκρινε δύο πλευρές της ερμηνείας: την αντικειμενική ("γραμματική", "γλωσσολογική") και την υποκειμενική ("ψυχολογική"). Κατά τον Ντιλτάι* η ερμηνεία επιτυγχάνε-τια με την ενσυναίσθηση*, με την ένταξη στον ψυχολογικό και πολιτισμικό κόσμο του συγγραφέα και την αναδόμηση αυτού του κόσμου στην εσωτερική εμπειρία του ερευνητή. Η θετικιστική προσέγγιση της ερμηνείας έγκειται στην αναγωγή του περιεχόμενου του κειμένου στο σύνολο των "όρων" είτε των "αιτίων" του. Στον ψυχολογισμό της ερμηνευτικής και στον "ιστορικισμό" του θετικισμού* αντιπαρατίθεται η λεγόμενη "τυπική μέθοδος", που προτάσσει την ανεξαρτησία του έργου από τις συνθήκες δημιουργίας του (βλ. αμερικανική "νέα κριτική", Μπασλάρ*, Β. Κάιζερ, Ε. Στάιγκερ κ.ά.). Από τη δεκαετία του 1960 διαμορφώνεται ανάγλυφα η αντιπαλότητα βασικά δύο προσεγγίσεων της ερμηνείας: 1) της υπαρξιστικής - ερμηνευτικής και 2) της δομικής - σημειωτικής. Κατά την πρώτη, το κείμενο προβάλλει ως κατ' εξοχήν αυτοέκφραση του υποκειμένου (εμπειρικού ή υπερβασιακού) στην ατομικότητα της "εσωτερικής εμπειρίας" του κ.λπ. Η δεύτερη θεωρεί το κείμενο ως σύνολο κατά ορισμένο τρόπο αλληλένδετων στοιχείων (συμβόλων). Στον μεταδομισμό* (ιδιαίτερα στην αποδόμηση* "destruktion" του Derrida*) τίθεται υπό αμφισβήτηση και αυτή η δυνατότητα ερμηνείας ως πιστής ανάγνωσης του κειμένου. Από τις δεκαετίες του 1970 και 1980 η εν λόγω πολεμική υπερβαίνει τα όρια της αντιπαλότητας μεταξύ "κατανοούσας" και "ερμηνεύουσας" μεθοδολογίας, ενώ παρατηρούνται τάσεις προσέγγισης (P. Ricoeur, Μ. Frank κ.ά.). Οι ποικίλες μονομέρειες αναφορικά με τα προβλήματα της ερμηνείας (ψυχολογισμός, φορμαλισμός κ. λπ.) συνδέονται κατά κανόνα με την απουσία συγκεκριμένου ιστορισμού* και με τη συνακόλουθη αδυναμία συσχέτισης τριών αλληλένδετων πλην όμως σαφώς διακριτών διαλεκτικών διαδικασιών ανάπτυξης: 1) του γνωστικού αντικειμένου, 2) των θεωρητικών, εμπειρικών κ.λπ. προσεγγίσεων του εν λόγω αντικειμένου στην ιστορία της επιστήμης και 3) της προσωπικής προσέγγισης του εκάστοτε ερευνητή στις δύο πρώτες διαδικασίες (βλ. επίσης: αξιωματική μέθοδος, μοντέλο, σημειωτική, ιστορικό και λογικό).

 06/02/20033