1. Στα πλαίσια της παράδοσης που ταυτίζει την ιδεολογία με την ψευδή συνείδηση, όρος που υποδηλώνει τον εσφαλμένο, αναληθή, μη επιστημονικό κ.λπ. χαρακτήρα κάθε ιδεολογικής τοποθέτησης.

2. Με την ευρύτερη έννοια η ιδιότητα της ένταξης είτε της αναφοράς σ' ορισμένη ιδεολογία, η ιδιότητα αυτού που γίνεται, υπάρχει είτε ανάγεται στην ιδεολογία.

3. Με τη στενότερη έννοια, ανώτερη μορφή ιδεολογικής προσήλωσης, αφοσίωσης, ένταξης και στράτευσης, η οποία εκδηλώνεται με συνέπεια στη θεωρητική και πρακτική δραστηριότητα του ανθρώπου, στο σύνολο των κοινωνικών του σχέσεων. Χαρακτηρίζει την ανώτερη βαθμίδα ανάπτυξης της προσωπικότητας*, το βιοτικό πρόγραμμα της οποίας καθορίζεται κυρίως από τη συνειδητοποίηση της θέσης της στην κοινωνία, από τη συνειδητοποίηση των κοινωνικών δεσμών, των σχέσεων και της ενότητας της με την κοινωνία. Εκδηλώνεται στον βαθμό που υφίσταται ορισμένη ενότητα υλικών συμφερόντων του ατόμου και της κοινωνίας, ενώ μπορεί να επικρατήσει μόνον εφ' όσον θα υπερτερεί στην ανθρωπότητα η εν λόγω ενότητα. Η ιδεολογικότητα μ' αυτή την έννοια χαρακτηρίζει την προσωπικότητα η οποία προτάσσει την πρόοδο της ανθρωπότητας, τα συμφέροντα της κοινωνίας, χαρακτηρίζει δηλαδή τα ενσυνείδητα κοινωνικά όντα και συνδέεται με την ανιδιοτέλεια, την αυτοθυσία και την αυταπάρνηση*. Συνιστά τον αντίποδα της απουσίας υψηλών ιδεωδών, της ιδιοτέλειας, του εγωισμού, του περιορισμένου ορίζοντα του πραγματισμού και του ωφελισμού, της αλλοτριωμένης και αλλοτριωτικής καθημερινότητας της εκμεταλλευτικής κοινωνίας. (Βλ. επίσης: ιδέα, ιδεολογία, ιδανικός).

Ιδιογραφική μέθοδος (απ' τα ελλην. "ίδιος" και "γράφω").

Χαρακτηριστική, κατά τη σχολή της Βάδης* (ιδιαίτερα κατά τους V. Windelband και Rickert*), μέθοδος των περί του πολιτισμού επιστημών, η ουσία της οποίας έγκειται στην περιγραφή των ατομικών, των ιδιότυπων, των "ουσιωδών" ιστορικών γεγονότων. Ο Βίντελμπαντ* θεωρεί ότι ενώ οι φυσικές επιστήμες χρησιμοποιούν τη "νομοθετική μέθοδο"* ως γενίκευση, συναγωγή και επισήμανση νόμων, η ιστορική επιστήμη εξατομικεύει και επισημαίνει τη "σχέση προς την αξία" (Wertbeziehung), η οποία προσδιορίζει και το μέγεθος των ατομικών διαφορών μέσω της διάκρισης του "ουσιώδους", του "μοναδικού" και του "ενδιαφέροντος" στην άπειρη πολυμορφία των φαινομένων. Η χρήση αυτής της μεθόδου προσδίδει, κατά τον Βίντελμπαντ, στο άμεσα βιωματικό υλικό ορισμένη μορφή μέσω της "εξατομικεύουσας διαμόρφωσης εννοιών", οι οποίες συνιστούν "ασυμπτωτική προσέγγιση του ορισμού του ατόμου". Η μετέπειτα χρήση της εν λόγω μεθόδου, σε αντιδιαστολή με τη "νομοθετική", χρησιμοποιήθηκε για τη θεμελίωση της άρνησης της ιστορικής νομοτέλειας και στις απόψεις περί πλήρους διάστασης μεταξύ φυσικών και κοινωνικών επιστημών. Λειτούργησε επίσης και ως ένδειξη (και παράγοντας) της εγγενούς μεθοδολογικής αδυναμίας των εν λόγω ρευμάτων να εννοήσουν διαλεκτικά τη συσχέτιση μεταξύ ενικού, ατομικού, ειδικού και γενικού. (Βλ. επίσης: Ρίκερτ, Ντιλτάι, Βέμπερ).

Ιδιοκτησία.

Είναι ο ιστορικά καθορισμένος τρόπος διάθεσης μεριδίων των αντικειμένων, των μέσων της παραγωγής και της (ίδιας είτε ξένης) εργασίας. Η ιδιοκτησία συνιστά το αποτέλεσμα της ιδιοποίησης. Είναι δηλαδή οι σχέσεις που διαμορφώνονται στη διαδικασία, στην πορεία της οποίας εντοπίζεται η πραγματική δυνατότητα (ικανότητα) του ανθρώπου να διαθέτει όπως αυτός κρίνει μέρος των προϊόντων, των μέσων παραγωγής και να εκπληρώνει τη μία είτε την άλλη εργασία.

Η ιδιοκτησία (η διανομή, η ιδιοποίηση) ως "σχέσεις παραγωγής"* είναι ένα πλέγμα σχέσεων μεταξύ ανθρώπων, είναι αμοιβαίες σχέσεις των ανθρώπων αναφορικά με τα αντικείμενα, τα μέσα της παραγωγής, την ίδια την εργασία και τα προϊόντα της εργασίας. Η ιδιοκτησία επί των τελικών προϊόντων της παραγωγής (επί των αντικειμένων που μπορούν να ικανοποιήσουν τις βιολογικές κ.λπ. ανάγκες), η διανομή και ιδιοποίηση τους είναι σε τελευταία ανάλυση απότοκες της ιδιοκτησίας επί του παραγωγού, επί των μέσων παραγωγής και επί της ίδιας της εργασίας, της διανομής και ιδιοποίησης τους. Συνεπώς, η διαδικασία της παραγωγής συνιστά την κυρίαρχη στιγμή των ιδιοκτησιακών σχέσεων, η διανομή των συστατικών στοιχείων της παραγωγής συνιστά τον βαθύτερο πυρήνα των εν λόγω σχέσεων.

Ο τρόπος, ο χαρακτήρας της εργασίας, της παραγωγής, συγκροτούν το εκάστοτε φάσμα δυνατοτήτων για την πραγματοποίηση ιστορικά συγκεκριμένων σχέσεων ιδιοκτησίας. Οι σχέσεις ιδιοκτησίας καθορίζονται προπαντός από τον χαρακτήρα της εργασίας εκείνης η οποία διαδραματίζει τον κύριο ρόλο στη συνολική εργασία ορισμένης κοινωνίας, και ιδιαίτερα από τον χαρακτήρα των μέσων παραγωγής αυτής της εργασίας, επομένως και του υποκειμένου που αυτά απαιτούν (ατομικού, μερικού, κοινωνικού).

Στην ιστορία ανάπτυξης της ανθρωπότητας παρατηρούνται τρεις κυρίως τύποι ιδιοκτησίας: πρωτόγονη κοινοτική, ιδιωτική και καθαυτή κοινωνική. Η πρωτόγονη κοινοτική ιδιοκτησία δεν συνιστά κυριολεκτικά ιδιοκτησία, δεδομένου ότι κατά την πρωταρχική εμφάνιση της κοινωνίας οι σχέσεις παραγωγής δεν είναι ακόμα διακριτές από τις φυσικού (βιολογικού κ.λπ.) χαρακτήρα σχέσεις. Η διαμόρφωση της ανθρώπινης κοινωνίας συνδέεται με τον ταξικό ανταγωνισμό και την ιδιωτική ιδιοκτησία. Στην αρχική περίοδο διαμόρφωσης της κοινωνίας (δουλοκτητικός σχηματισμός), η ιδιωτική ιδιοκτησία έχει μεν εμφανισθεί, αλλά υφίσταται και αναπτύσσεται κυρίως στη βάση φυσικής προέλευσης μέσων παραγωγής (στα οποία συγκαταλέγεται και μέρος των ανθρώπων), παραμένει υποταγμένη στην κοινοτική ιδιοκτησία επί της γης. Η δεύτερη περίοδος διαμόρφωσης της κοινωνίας (φεουδαρχικός σχηματισμός) συνδέεται με την ανάπτυξη της μεγάλης ιδιωτικής ιδιοκτησίας σε βάση η οποία δεν της αντιστοιχεί, στη βάση της γης ως φυσικής προέλευσης μέσου παραγωγής και ως εν μέρει ιδιοκτησία επί του ανθρώπου (δουλοπαροικία). Κατά την τρίτη περίοδο διαμόρφωσης της κοινωνίας (κεφαλαιοκρατία*). η ιδιωτική ιδιοκτησία αποκτά τη βάση που της αντιστοιχεί: τα παρηγμένα μέσα παραγωγής. Εδώ είναι που μορφοποιείται και συστηματοποιείται η ιδεατή - συνειδησιακή, δηλαδή η νομική πλευρά της ιδιοκτησίας (αν και ανακύπτει από την κλασική αρχαιότητα) ως διακριτή από την υλική - οικονομική.

Η καθ' αυτό ανάπτυξη της κοινωνίας, η ώριμη, η αταξική κοινωνία, συνδέεται με την άρση* της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Ωστόσο ο βαθμός ανάπτυξης του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας που συνιστά ικανό όρο για την κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας δεν ταυτίζεται με τον αναγκαίο για την εγκαθίδρυση της καθ' αυτό κοινωνικής ιδιοκτησίας βαθμό ανάπτυξης του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας. Κατά το γίγνεσθαι της αταξικής κοινωνίας, η διεύρυνση και εμβάθυνση της κοινωνικής ιδιοκτησίας πραγματοποιείται επί εκείνων των μέσων παραγωγής κατά τη χρήση των οποίων ο κοινωνικός χαρακτήρας της εργασίας συνιστά τεχνική αναγκαιότητα. Οι παρεκκλίσεις από αυτό το κριτήριο (μέτρο) οδηγούν σε διάσταση μεταξύ τυπικής (νομικής, πολιτικής κ.λπ.) και ουσιαστικής κοινωνικοποίησης και σε παλινορθωτικές παλινωδίες (βλ. επίσης: εργασία, αντίθεση χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας, παραγωγικές δυνάμεις, σχέσεις παραγωγής, τρόπος παραγωγής, ιστορικός υλισμός, βάση και εποικοδόμημα, δίκαιο).

Βιβλιογρ.: Κ. Μαρξ, Grundrisse, τόμ. Α', Αθήνα, 1989.του ίδιου, Το Κεφάλαιο, τομ. 1-3, Σ. Ε,- Φ. Ενγκελς. Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους, Αθήνα, Σ.Ε,- Βαζιούλιν Β. Α., Η λογική της Ιστορίας, Μόσχα, 1988.

Iεραρχία.

Τύπος δόμησης, διάρθρωσης των πολυεπίπεδων σύνθετων συστημάτων, που διακρίνεται λόγω ορισμένης διάταξης και οργάνωσης των αλληλεπιδράσεων μεταξύ ξεχωριστών επιπέδων (μερών, στοιχείων) ως προς την κατακόρυφη διάσταση τους. Ιεραρχικές σχέσεις παρατηρούνται σε συστήματα χαρακτηριστικό των οποίων είναι η λειτουργική και δομική διαφοροποίηση. Η διευρυμένη χρήση της έννοιας συνδέεται με τη διάδοση της κυβερνητικής* και της θεωρίας των συστημάτων.

Η κοινωνική ιεραρχία συγκροτείται στις ταξικές κοινωνίες μέσω του καταμερισμού εργασίας, μέσω της συνακόλουθης οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και πολιτισμικής διαφοροποίησης. Αφορά στη θέση, στις σχέσεις, στους ρόλους και στους τρόπους ένταξης στην κοινωνία ατόμων και ομάδων. Η ιεραρχία, ως μονόπλευρη κατά την κατιούσα κλίμακα διαβάθμιση ενεργητικότητας, πρωτοβουλίας, ελευθερίας, πληροφορίας, γνώσεων, εξουσίας* κ.λπ., χαρακτηρίζει τη γραφειοκρατικοποιημένη διοίκηση*. Παρά το γεγονός ότι παρατηρείται ως τάση, σε διάφορους θεσμούς και ιστορικές συγκυρίες, η απόλυτη ιεραρχική δόμηση της κοινωνίας είναι ανέφικτη, δεδομένου ότι είναι αδύνατο να αναχθεί ο άνθρωπος σε παθητικό αντικείμενο (βλ. επίσης: σύστημα, δομή, τάξεις, πολιτική, ενσωμάτωση).

Iκανότητες.

Υπό την ευρεία έννοια είναι οι ψυχικές ιδιότητες του ατόμου οι οποίες ρυθμίζουν τη συμπεριφορά του και συνιστούν υποκειμενικούς όρους της ζωής και της δραστηριότητας του. Οι ικανότητες ενυπάρχουν δυνητικά στις μορφολογικές δομές που έχουν προσαρμοσθεί για την εκτέλεση ορισμένης δραστηριότητας*.

Με τη στενότερη έννοια, ως ικανότητες θεωρούνται οι ψυχικές ιδιότητες του ανθρώπου που συγκροτούν ορισμένο σύμπλεγμα, το οποίο τον καθιστά κατάλληλο για ορισμένο ιστορικά διαμορφωμένο είδος εργασιακής δραστηριότητας. Η διαμόρφωση των ικανοτήτων προϋποθέτει την αφομοίωση από το άτομο των τρόπων δραστηριότητας που έχει επεξεργασθεί η ανθρωπότητα στη διαδικασία της ιστορικής της ανάπτυξης.

Οι έμφυτες ανατομικές και φυσιολογικές ιδιαιτερότητες του ατόμου συνιστούν προϋποθέσεις ενδεχόμενης ανάπτυξης ορισμένων ικανοτήτων. Οι τελευταίες διαμορφώνονται μέσω της ανάπτυξης ποικίλων δραστηριοτήτων στο σύνολο των αλληλεπιδράσεων του ατόμου με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον του. Η ώριμη προσωπικότητα με τις ικανότητες της συνιστά "διάθλαση" του κοινωνικού περιεχομένου μέσω της βιολογικής, της ψυχοφυσιολογίας ιδιαιτερότητας του συγκεκριμένου ατόμου (ιδιοτυπία νευρικού συστήματος, ηλικία, φύλο κ.λπ.).

Η φιλοσοφική και ψυχολογική παράδοση που παραμένει δέσμια του ατομισμού* ερμηνεύει τις ικανότητες ως βιολογικά προκαθορισμένες, εξ ολοκλήρου κληρονομικά μεταδιδόμενες και έμφυτες δυνάμεις. Στον αντίποδα της βρίσκονται οι εξίσου μηχανιστικού χαρακτήρα απόψεις που προτάσσουν το (γεωγραφικό, κοινωνικό κ.λπ.) περιβάλλον. Εξ ίσου άγονες είναι και οι απόπειρες εκλεκτικίστικης συρραφής κληρονομικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Ο μονόπλευρος ως προς τις ικανότητες του άνθρωπος συνδέεται με τις ανταγωνιστικές ιστορικές μορφές του υποδουλωτικού καταμερισμού της εργασίας. Η ολόπλευρη ανάπτυξη των δημιουργικών ικανοτήτων του ανθρώπου συνδέεται με την ώριμη αναπτυγμένη αταξική κοινωνία (Μαρξ*) (βλ. επίσης: δημιουργικότητα, άνθρωπος, προσωπικότητα).

 06/02/20033