Ιστορικό και λογικό.

Φιλοσοφικές και μεθοδολογικές κατηγορίες οι οποίες αντανακλούν τη συσχέτιση μεταξύ της πραγματικής διαδικασίας ανάπτυξης του "οργανικού όλου" και της νοητικής απεικόνισης αυτής της διαδικασίας μέσω της μεθόδου της "ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο"*. Η συσχέτιση μεταξύ ιστορικού και λογικού συνιστά τη διερεύνηση και συγκεκριμενοποίηση της αρχής του ιστορισμού* από την άποψη της "διαλεκτικής λογικής"* και μεθοδολογίας.

Ο λογικός τρόπος προσέγγισης ως θεωρητική αντανάκλαση του αντικειμένου μέσω της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο είναι εφικτός και αναγκαίος στον βαθμό που έχει ωριμάσει η διαδικασία της ανάπτυξης του εν λόγω αντικειμένου και συνιστά οργανικό όλο. Συνεπώς το όλο πρόβλημα ανάγεται στην εξέταση των σταδίων ανάπτυξης του πραγματικού οργανικού όλου και των κατ' αναγκαιότητα καθοριζόμενων από αυτά σταδίων ανάπτυξης της γνωστικής διαδικασίας.

· Κατ' αρχήν ανακύπτουν οι αναγκαίες προϋποθέσεις εμφάνισης του εν λόγω αντικειμένου, η "αφετηρία" της οργανικής ολότητας, χωρίς ακόμα να έχει εμφανισθεί το ίδιο το αντικείμενο (π.χ. οι προκεφαλαιοκρατικές εμπορευματικές και χρηματικές σχέσεις).

· Κατά το δεύτερο στάδιο (βαθμίδα) σχηματίζεται για πρώτη φορά το ίδιο το αντικείμενο, είναι η "πρωταρχική εμφάνιση του εν λόγω οργανικού όλου" (π.χ. η πρωταρχική εμφάνιση του εμπορεύματος "εργασιακή δύναμη" για την κεφαλαιοκρατία*).

· Στη συνέχεια αρχίζει ο μετασχηματισμός από αυτό το νέο οργανικό όλο του κληροδοτημένου συστήματος από το οποίο και βάσει του οποίου αυτό ανέκυψε. Πρόκειται για τη "διαδικασία διαμόρφωσης" του νέου οργανικού όλου.

· Η ολοκλήρωση του μετασχηματισμού της κληροδοτημένης βάσης από το σχηματιζόμενο νέο οργανικό όλο συνιστά την "ωριμότητα" του ως βαθμίδα κατά την οποία αποκαλύπτονται σαφώς οι αντιφάσεις* του, που οδηγούν στον μετασχηματισμό του σ' ένα νέο αντικείμενο (π.χ. ώριμη κεφαλαιοκρατία).

Στο καθένα από τα προαναφερθέντα στάδια το νέο οργανικό όλο έχει διαφορετικό βαθμό και τρόπο συγκρότησης, συσχέτισης τυχαίου και αναγκαιότητας, εσωτερικής και εξωτερικής αναγκαιότητας, αυτοπροσδιορισμού και ετερο-προσδιορισμού, διαφορετικό επίπεδο ανάπτυξης της ουσίας του, της εσωτερικής αντιφατικότητας του σε συνδυασμό με την εξωτερική αντιφατικότητα του, και συνεπώς συνιστά διαφορετικό βαθμό και τρόπο άρνησης (ως προς το ποιόν και την ουσία) του παλαιού, διαφορετικό βαθμό αρνητικού και θετικού προσδιορισμού κ.λπ. Τα στάδια ανάπτυξης του οργανικού όλου από την πρωταρχική του εμφάνιση μέχρι προ της ωριμότητας του αποτελούν το "γίγνεσθαι" του.

Στο καθένα από τα προαναφερθέντα στάδια προοδευτικής ανάπτυξης του αντικειμένου αντιστοιχούν ορισμένα στάδια ανάπτυξης της γνωστικής διαδικασίας. Στα στάδια του γίγνεσθαι του οργανικού όλου η νοητική απεικόνιση του πραγματοποιείται κατ' εξοχήν στα πλαίσια της κίνησης από τη χαώδη περί του όλου αντίληψη, από το αισθητηριακό συγκεκριμένο προς το αφηρημένο, ενώ η ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο διαδραματίζει υποδεέστερο ρόλο.

Η ευθέως αντίστροφη τάση υπερτερεί κατά την απεικόνιση του ώριμου οργανικού όλου (υπό τον όρο ότι και το γνωστικό υποκείμενο -συλλογικό και ατομικό- έχει επιτύχει την αντίστοιχη νοητική - θεωρητική ωριμότητα): εδώ δεσπόζει πλέον η ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, ενώ η κίνηση από τη χαώδη αντίληψη κ.λπ. προς το αφηρημένο μετατρέπεται σε υποδεέστερη, σε ανηρμένη (βλ. άρση*) στιγμή. Η ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο οφείλει να αντανακλά "το παρόν" του ώριμου σταδίου ανάπτυξης του αντικειμένου, έτσι ώστε να αντανακλάται και το ανηρμένο "παρελθόν" αλλά και η ενυπάρχουσα στο παρόν δυναμική του "μέλλοντος" (όπως αυτά υπάρχουν σχετικά αυτοτελώς στο παρόν).

Το ώριμο στάδιο ανασυγκροτείται νοητά μέσω της κίνησης της νόησης οπό την επιφάνεια (είναι) προς την ουσία, αλλά κατά κύριο λόγο μέσω της κίνησης από την ουσία προς το φαινόμενο και την πραγματικότητα. Η δεύτερη κίνηση συνιστά ταυτόχρονα αναπαραγωγή σε "ανηρμένη μορφή" και "της ιστορίας του γίγνεσθαι του", του μετασχηματισμού της κληροδοτημένης βάσης από το νέο οργανικό όλο. Η πρώτη κίνηση, μαζί με την αμεσότητα του αντικειμένου, αναπαράγει σε ανηρμένη μορφή τη διαδικασία διαμόρφωσης των αναγκαίων ιστορικών προϋποθέσεων και πρωταρχικής εμφάνισης του δεδομένου οργανικού όλου (π.χ. στο Κεφάλαιο του Μαρξ η έκθεση κινείται από το εμπόρευμα στο χρήμα και στη μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο).

Το παρελθόν δεν υπόκειται απλώς σε μετασχηματισμό, αλλά διατηρείται σε ανηρμένη μορφή στο παρόν. Το παρόν δεν συσχετίζεται με το παρελθόν κατά τρόπο που στερεί κάθε αυτοτέλεια από το παρελθόν. Ή μονομερής αυτή προσέγγιση χαρακτηρίζει την αντίληψη του Χέγκελ* για τη συσχέτιση παρελθόντος και παρόντος, ιστορικού και λογικού. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση το παρόν αποβαίνει τελεολογικά εννοούμενος σκοπός της ιστορίας. Κατά τη μαρξιστική αντίληψη το παρελθόν ποτέ δεν εξαφανίζεται, δεν ενσωματώνεται πλήρως και απόλυτα στο παρόν, κατά τον ίδιο τρόπο με τον οποίο και το μέλλον δεν ανάγεται πλήρως στο παρόν. Συνεπώς υπάρχει πάντοτε ορισμένη σχετική σύμπτωση, ταύτιση μεταξύ παρελθόντος και παρόντος ιστορικού και λογικού, αλλά και ορισμένη διάσταση, διαφορά, που υπαγορεύει το μη αναγώγιμο των μεν στα δε (και αντίστροφα).

Ανακύπτουν ορισμένες ιδιότυπες πτυχές συσχετίσεων μεταξύ ιστορικού και λογικού, η απουσία διάκρισης των οποίων οδηγεί σε λογικές και μεθοδολογικές συγχύσεις:

1) η συσχέτιση του (ώριμου) παρόντος του αντικειμένου με το παρελθόν του·

2) η συσχέτιση της νοητικής απεικόνισης του αντικειμένου με το ίδιο το αντικείμενο·

3) η συσχέτιση της ώριμης νοητικής απεικόνισης της διάρθρωσης του ώριμου αντικειμένου με την ώριμη νοητική απεικόνιση της ιστορίας του αντικειμένου·

4) η συσχέτιση της ιστορίας της (ανώριμης) περί του αντικειμένου θεωρίας με την ώριμη θεωρία-

5) η συσχέτιση της "φυλογένεσης" της θεωρίας (της ιστορίας της εν λόγω επιστημονικής γνωστικής διαδικασίας) με την "οντογένεσή" της (την ατομική θεωρητική ανάπτυξη του καινοτόμου ερευνητή)·

6) η συσχέτιση μεταξύ ερευνητικής διαδικασίας και συστηματικής, συγκροτημένης έκθεσης των αποτελεσμάτων της (άρτιας) έρευνας.

Η ορθή διευθέτηση των εν λόγω ζητημάτων είναι αναγκαία για τον συνειδητό, ριζικό πρακτικό μετασχηματισμό του γνωστικού αντικειμένου, για τη "διοίκηση"* της ανάπτυξης του οργανικού όλου (βλ. επίσης: ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, διάνοια και λόγος, διαλεκτική λογική, Κεφάλαιο).

Βιβλιογρ.: Γκ. Β. Χέγκελ, Η επιστήμη της Λογικής, Δωδώνη, Αθήνα - Γιάννινα, 1.991.- Κ. Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμ. 1-3, εκδ. Σ.Ε,- του ίδιου, Grundvisse, τόμ. Α, Β, Γ, Αθήνα, 1989.- Ιλγιένκοφ Ε. Β., Η διαλεκτική του αφηρημένου και του συγκεκριμένου στο Κεφάλαιο του Μαρξ, Μόσχα, 1960.- Βαζιούλιν Β. Α., Η λογική του Κεφαλαίου του Κ. Μαρξ, Μόσχα, 1968.- του ίδιου, Η διαλεκτική του ιστορικού προτσές και η μεβοδολογια της έρευνας του, Αθήνα, Σ.Ε.. 1988.- Πατέλης Δ. Σ., Φιλοσοφική και μεθοδολογική ανάλυση του γίγνεσθαι της οικονομικής επιστήμης, Μόσχα.1991.

Από τους κυριότερους ηγέτες και θεωρητικούς της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας και της Β' Διεθνούς. Κατά την αρχική προσχώρηση του στον σοσιαλισμό (1874) προσεγγίζει κυρίως τις απόψεις του Λασσάλ*, ενώ αργότερα υιοθετεί θέσεις του μαρξισμού* και αναπτύσσει πολύπλευρη οργανωτική, πολιτική, εκδοτική και συγγραφική δραστηριότητα (έχει συγγράψει περίπου 1.800 βιβλία, μπροσούρες και άρθρα), με ιδιαίτερη έμφαση στο προπαγανδιστικό έργο. Στην ιδεολογική του εξέλιξη ξεκίνησε από προμαρξιστικές απόψεις, προχώρησε σε μαρξιστικές θέσεις και από αυτές στον κέντρισμα και τον οπορτουνισμό. Ως προς τις φιλοσοφικές του απόψεις διακρινόταν για τον εκλεκτικισμό* του και τη μεθοδολογική ασυνέπεια του. θεωρεί τον μαρξισμό, τον οποίο ανάγει σε ορισμένη δογματοποιημένη και σχηματική εκδοχή εξελικτισμού* και οικονομικού ντετερμινισμού*, συμβατό με πληθώρα άλλων φιλοσοφικών συστημάτων (βλ. νεοκαντιανισμός, μαχισμός, ηθικός σοσιαλισμόός κ.Κη.). Πιστεύει ότι οι νόμοι της κοινωνίας δεν διαφέρουν ουσιαστικά από αυτούς που διέπουν τη φύση και θέτει τα "κοινωνικά ένστικτα" (στα οποία ανάγει τελικά τον πόλεμο, τον εγωισμό, την ιδιοκτησία αλλά και τη δημοκρατία*) ως έκφραση της "θέλησης για ζωή" στη βάση της οικονομίας και της κοινωνικής εξέλιξης (βλ. φιλοσοφία της ζωής, Ντιλτάι, Νίτσε, Μπερξόν, αναγωγισμός, σοσιαλδαρβινισμός). Η υπερταξική και εξωιστορική θεώρηση της δημοκρατίας συνδέεται με τη νομιμόφρονα υπερτίμηση του αστικού κοινοβουλευτισμού, που κατά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο και μετά την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917 τον οδηγούν στις θέσεις του "σοσιαλεθνικισμού" (προτάσσει το εθνικό και την ταξική συνεργασία έναντι του ταξικού) και του αντιμπολσεβικισμού. Η στροφή αυτή του Κάουτσκι συνδέεται και με τη θεωρία του περί "υπεριμπεριαλισμού", κατά την οποία διέ-βλεπε άμβλυνση των αντιθέσεων της ιμπεριαλιστικής κεφαλαιοκρατίας. Πολλές από τις ιδέες του άσκησαν ισχυρή επίδραση σε πολλά ρεύματα μαρξιστικής αναφοράς της λεγόμενης "δυτικής παράδοσης" (π.χ. η ασαφής διάκριση των εννοιών "ουτοπικός" και "επιστημονικός σοσιαλισμός", "σοσιαλισμός" και "κομμουνισμός", η αντιπαράθεση μεταξύ νεαρού και ώριμου Μαρξ*, η πλουραλιστική αντίληψη περί "ειδικών" εθνικών μορφών μαρξισμού κ.λπ.). Η πορεία του Κάουτσκι συνιστά τυπική περίπτωση μετάβασης από τον δογματισμό (βλ. την κριτική στον Μπερνστάιν*), στον ανα-θεωρητισμό, την οποία αναδεικνύει στα σχετικά κείμενα πολεμικής του ο Β. Ι. Λένιν* (βλ. δογματισμός και αναθεωρηησμός"). Εργα του: Der Einfluss der Volksvermehrung auf den Fortschritt der Gesellschaft: Untersucht, Wien, 1880.- Karl Marx okonomische Lehren, 1887.-Thomas More und seine Utopie, 1887.- Die sozialistische Revolution, 1902.- Der Weg zur Macht, 1909.- Die Diktatur des Proletariats, Wien, 1918.- Στην ελληνική: Ηθική και υλιστική αντίληψη της ιστορίας, Αθήνα [χ.χ.].- Το κεφάλαιο (επίτομο, εκλαϊκευμένο), Αθήνα, 1975.- >Η κοινωνική επανάσταση, >Αθήνα, 1985.

Βιβλιογρ.: Λένιν Β. Ι., Η προλεταριακή επανάσταση κι ο αποστάτης Κάουτσκι, <Αθήνα, Σ.Ε.- Μπραγιόβιτς Σ. Μ., Κ. Κάουτσκι, Μόσχα, 1982.

 06/02/20033