Καταστασιακή θεώρηση (αγγλ. situational approach)

Προσέγγιση που προτάθηκε από τον Ου. Ι. Τόμας και ανάγει την κοινωνιολογία σε μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς, όπως αυτή διαμορφώνεται από ορισμένη κατάσταση κοινωνική* και από τον ορισμό της τελευταίας από το άτομο.

Όρος που υποδηλώνει την κρατούσα και κυρίαρχη κατάσταση*, ορισμένη τάξη πραγμάτων που επικρατεί σε μια κοινότητα (ομάδα, κοινωνία) ανθρώπων και το σύνολο των παραγόντων που διαμορφώνουν, εδραιώνουν, συντηρούν και αναπαράγουν αυτή την κατάσταση. Διακρίνεται σε οικονομικό, πολιτικό, θρησκευτικό, καλλιτεχνικό, καθηγητικό κ.λ.π. κατά τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Πρόκειται για κατ' εξοχήν αρνητικού περιεχομένου έννοια, η οποία χρησιμοποιείται για να ψέξει και να επικρίνει παγιωμένα καθεστώτα, συστήματα συλλογικής ζωής, θεσμούς, κοινωνικούς και οικονομικούς σχηματισμούς, στον βαθμό που έχουν εξαντλήσει τον ιστορικό τους ρόλο και μετατρέπονται σε παρωχημένες μορφές, οι οποίες δεν ανταποκρίνονται στη δυναμική της κοινωνικής ανάπτυξης* και αποτελούν φραγμό για την περαιτέρω πορεία της. Ως προς τον τρόπο αλλαγής και ανατροπής του εκάστοτε κατεστημένου διακρίνονται οι θεωρητικές και πρακτικές τοποθετήσεις της "επανάστασης κοινωνικής"* και της μεταρρυθμιστικής εξέλιξης* (βλ. επίσης: εξουσία, διοίκηση, γραφειοκρατία).

Η νοητική διαδικασία κατά την οποία το υποκείμενο της γνώσης* αναπαριστά το γνωστικό αντικείμενο μέσω ενός συστήματος αλληλένδετων κατηγοριών και εννοιών. Αποτελεί την ανώτερη βαθμίδα της νόησης, τον λόγο, η μετάβαση στην οποία προϋποθέτει την κριτική αφομοίωση - άρση των κατώτερων επιπέδων (εμπειρίας, διάνοιας κλπ.). Η κατηγοριακή σκέψη απαιτεί βαθιά παιδεία και αφομοίωση του πολιτισμού. Σε αντίθετη περίπτωση, για τον επιστημονικά και φιλοσοφικά αδαή, κάθε κατηγοριακή σκέψη προβάλλει ως άγονος σχολαστικισμός, ως άχρηστη και ακατάληπτη ενασχόληση με τεχνητές νοητικές κατασκευές (βλ. επίσης: ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, διάνοια και λόγος, διαλεκτική λογική).

Πρόκειται για μοναδικό έργο στο οποίο εξετάζεται ενδελεχώς και συστηματικά υπό το πρίσμα της υλιστικής διαλεκτικής μια συγκεκριμένη επιστήμη στο σύνολο της -η πολιτική οικονομία της κεφαλαιοκρατίας- το αντικείμενο της οποίας (η υλική παραγωγή σε ορισμένη ιστορική βαθμίδα της ανάπτυξης της) συνιστά οργανικό όλο. Η συστηματική απεικόνιση ενός αναπτυσσόμενου αντικειμένου συνδέεται με την απεικόνιση των εσωτερικών αμοιβαίων συναφειών του, της ουσίας του. Το σύστημα των κατηγοριών της "διαλεκτικής λογικής" του Κεφαλαίου συνιστά νοητική αντανάκλαση της ουσίας της υπό εξέταση αναπτυξιακής διαδικασίας. Μοναδικό ανάλογο στην ιστορία της φιλοσοφίας είναι η εν πολλοίς ιδεαλιστικά μυστικοποιημένη Επιστήμη της λογικής* του Χέγκελ*. Ο Μαρξ επεξεργαζόμενος τη διαλεκτική ιστορικά και υλιστικά εγκαινιάζει με το Κεφάλαιο την εποχή της αυστηρά επιστημονικής (απελευθερωμένης από τον ιδεοκρατικό μυστικισμό) νοητικής απεικόνισης της ουσίας, της εσωτερικής συνάφειας των αναπτυξιακών διαδικασιών, την εποχή της αυστηρά επιστημονικής αντίληψης της ίδιας της νόησης, την εποχή στην οποία αρχίζει να δεσπόζει η συνθετική (ως άρση* της αναλυτικής) έρευνα. Με αυτή την έννοια, φιλοσοφικά και μεθοδολογικά το Κεφάλαιο προηγήθηκε των επιστημών κατά πολλές δεκαετίες. Στο εν λόγω έργο η νόηση προβάλλει κατ' εξοχήν στο επίπεδο του λόγου (στην ενότητα του με τη διάνοια), με κυρίαρχο το λογικό (στην ενότητα του με το ιστορικό) και την "ανάβαση* από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο (στην ενότητα της με την ανάβαση από το αισθητηριακά συγκεκριμένο στο αφηρημένο). Οι λογικές κατηγορίες προβάλλουν στο επίπεδο του "είναι"* (εμπόρευμα, χρήμα), της "ουσίας"t;* (διαδικασία της κυκλοφορίας του κεφαλαίου) και της "πραγματικότητας" (ενότητα των διαδικασιών κεφαλαιοκρατικής παραγωγής και κυκλοφορίας). Στο έργο αυτό ο Μαρξ αποδεικνύει ότι η κατηγοριακή νόηση δεν ανακύπτει από την ατομική εμπειρία είτε από το άθροισμα των ατομικών εμπειριών (βλ. εμπειρισμός*), αλλά ούτε και από ολόκληρη την κοινωνία σ' ορισμένη βαθμίδα της ανάπτυξης της. Το σύστημα των λογικών κατηγοριών ανακύπτει από την κοινωνική πρακτική στην ιστορία της ανάπτυξης της κοινωνίας και διέπεται από ορισμένες νομοτέλειες. Το Κεφάλαιο συνιστά ανώτερο επίπεδο κριτικής της προγενέστερης (αλλά και της σύγχρονης του Μαρξ) κλασικής και αγοραίας αστικής φιλοσοφίας (γνωσιοθεωρίας, λογικήής, κοινωνικής φιλοσοφίας κ.λπ.), η οποία ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την (κλασική και αγοραία) αστική πολιτική οικονομία. Η κριτική αυτή πραγματοποιείται έμμεσα (στο πρώτο μέρος των τριών θεωρητικών τόμων, μέσω της θετικής διευθέτησης των ζητημάτων της έρευνας) είτε άμεσα (στις "θεωρίες για την υπεραξία"). Στο ίδιο έργο αναπτύσσεται συστηματικά η πολιτική οικονομία παράλληλα με την μαρξική "διαλεκτική λογική"* και μεθοδολογία (η αποδεικτική ισχύς της οποίας καταδεικνύεται με τη διαλεκτική συγκρότηση των οικονομικών κατηγοριών). Εδώ αναβαθμίζεται και η κοινωνική θεωρία, η κοινωνική φιλοσοφία του μαρξισμού* (βλ. υλιστική αντίληψη της ιστορίας), από το επίπεδο της επιστημονικής υπόθεσης* στο επίπεδο της επιστημονικής θεωρίας*, δεδομένου ότι αποδεικνύεται η ερμηνευτική και ευρετική λειτουργία της με τη διερεύνηση της υλικής παραγωγής του ανώτερου εκμεταλλευτικού κοινωνικο-οικονομικού σχηματισμού, με παράλληλη επεξεργασία των θεμελιωδών κατηγοριών της. Στο Κεφάλαιο αναβαθμίζεται και η θεμελίωση της επαναστατικής θεωρίας, της επιστημονικής πρόγνωσης της νομοτέλειας* του κομμουνισμού, μέσω της άρσης της κεφαλαιοκρατίας*. Αυτό επιτυγχάνεται με την αποκάλυψη των αντιφάσεων που διέπουν την ανάπτυξη της τελευταίας και των προϋποθέσεων της ώριμης αταξικής κοινωνίας που δημιουργεί αυτή η ανάπτυξη. Η ευρετική και μεθοδολογική σημασία της λογικής του Κεφαλαίου δεν είχε συνειδητοποιηθεί πλήρως ούτε από τον ίδιο τον δημιουργό της. Οποιαδήποτε περαιτέρω χρήση και ανάπτυξη της προϋποθέτει: 1) τη διάκριση της σε καθαρή μορφή (την αναγκαιότητα αυτής της εργασίας ανέδειξε ο Β. Ι. Λένιν*). Η διάκριση αυτή προωθήθηκε σε ορισμένο βαθμό από τους Μ. Μ. Ρόζενταλ, Ε. Β. Ιλιένκοφ*, Λ. Α. Μανκόφσκι*, Β. Τιπούχιν*, Ζ. Μ. Ορούτζιεφ*, και πραγματοποιήθηκε πλήρως από τον Β. Α. Βαζιού-λιν*· 2) τη δημιουργική ανάπτυξη, τον μετασχηματισμό της σύμφωνα με τη λογική που διέπει την υπό εξέταση αναπτυξιακή διαδικασία (π.χ. Λογική της Ιστορίας). (Βλ. επίσης: διάνοια και λόγος, ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, ιστορικό και λογικό, διαλεκτική λογική και τη σχετική βιβλιογραφία).

Βιβλιογρ.: Κ.. Μαρξ, Το Κεφαλαίο, τομ. 1-3, Αθήνα, Σ.Ε.-του ίδιου: Grundrisse, τομ. Α'-Γ, Αθήνα, Στοχαστής, 1989.- του ίδιου: θεωρίες για την υπεραξία, μέρη 1-3, Αθήνα, Σ.Ε.- Λένιν Β. Ι., Φιλοσοφικά τετράδια, Απαντα, τ. 29, Σ.Ε.- Μ. Ρόζενταλ, Διαλεκτικά προβλήματα στο Κεφάλαιο του Κ. Μαρξ, Αθήνα, Αναγνωστίδη [χ.χ.] (Μόσχα, 1956).- Ε. Β. Ιλιένκοφ, Η διαλεκτική του αφηρημένου και του συγκεκριμένου στο "Κεφάλαιο" του Μαρξ, Μόσχα, 1960.- Λ. Α. Μανκόφσκι, Οι λογικές κατηγορίες στο Κεφάλαιο του Κ. Μαρξ, "Επιστ. σημειώσεις του Παιδαγ. Ινστ. Μόσχας", 1962, No 179.- Δ. Πατέλης, Φιλοσοφική και μεθοδολογική ανάλυση του γίγνεσθαι της οικονομικής επιστήμης, Μόσχα, 1991.- Β. Α. Βαζιούλιν, Η λογική του "Κεφαλαίου" του Κ. Μαρξ, Μόσχα, 1968.

Κίνημα (κοινωνικό).

1, Η δραστηριότητα ορισμένης κοινωνικής ομάδας που διέπεται από κάποια οργάνωση και επιδιώκει ορισμένους στόχους εναντίον ορισμένης κατάστασης, εναντίον θεσμών, εναντίον συνολικά μιας κατεστημένης τάξης (αρνητικός στόχος) και υπέρ κάποιων εναλλακτικών προοπτικών (θετικοί στόχοι). Υπάρχει πληθώρα κινημάτων (π.χ. εργατικό, αγροτικό, επαναστατικό, διεθνιστικό, εθνικο-απελευθερωτικό, φοιτητικό, γυναικείο, οικολογικό, ειρηνιστικό κ.λπ.) με αντίστοιχη ιδεολογική και θεωρητική υποστήριξη. Η αποτελεσματική συμβολή ενός κινήματος στην αναδιαμόρφωση του υφιστάμενου συσχετισμού κοινωνικο-πολιτικών δυνάμεων είναι συνάρτηση: α) του τρόπου και του περιεχομένου της δράσης του, β) του βαθμοί» θεωρητικής θεμελίωσης των στρατηγικών και τακτικών στόχων του, γ) των κοινωνικών αναγκών που εκφράζει, δ) της σύνθεσης, της μαζικότητας και της οργανωτικής συγκρότησης του, ε) της εσωτερικής και εξωτερικής ιστορικής συγκυρίας.

2. Με τη στενή έννοια: οργανωμένη ενέργεια ομάδας στρατιωτικών (π.χ. το κίνημα στο Γουδί, το 1909) (βλ. επίσης: ένοπλη εξέγερση, επανάσταση, δικτατορία).

Επιστημονική έννοια και φιλοσοφική κατηγορία, η οποία επισημαίνει ορισμένη καθολική και ενδογενή ιδιότητα της ύλης, ένα γενικό χαρακτηριστικό της πραγματικότητας, του “σύμπαντος”· κάθε μεταβολή, αλλαγή, αλληλεπίδραση και διαδικασία που συντελείται. Αρχικά ταυτιζόταν με τη μεταβολή της θέσης αντικειμένων στον χώρο, με την απλή μηχανική μετατόπιση και αλληλεπίδραση (ιδιαίτερα στη φυσική φιλοσοφία των νέων χρόνων).

Η αυθόρμητη διαλεκτική της αρχαιότητας (π.χ. Αναξαγόρας*, Αναξιμένης*, Εμπεδοκλής*, Ηράκλειτος* κ.ά.) θεωρούσε το Είναι ως γίγνεσθαι, ως διαρκή κίνηση και αλλαγή. Οι Ελεάτες* (Ξενοφάνης*, Παρμενίδης*. Ζήνων*) προτάσσουν τη σταθερότητα και την ακινησία, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την καθολικότητα και τη γνωσιμότητα της κίνησης. Κατά τον Αριστοτέλη*, κίνηση δεν είναι μόνο η εξαφάνιση και η εμφάνιση αλλά και οι ποσοτικές αυξομειώσεις, οι ποιοτικές αλλαγές και οι μετατοπίσεις σωμάτων στον χώρο.

Κατά τους νέους χρόνους παρατηρείται μια τάση απολυτοποίησης της μηχανικής μορφής κίνησης, μια αναγωγή της κίνησης στη μεταβολή της θέσης αντικειμένων στον χώρο, στην απλή μετατόπιση και αλληλεπίδραση (βλ. π.χ. Νεύτων*, Καρτέσιος*, Ελβετίας*, Λαπλάς*). Σημαντικές επισημάνσεις για την καθολικότητα, τον διαλεκτικό χαρακτήρα και την αντιφατικότητα ως πηγή της κίνησης απαντώνται στον Χέγκελ*, ο οποίος ωστόσο μυστικοποιεί ιδεοκρατικά την κίνηση ανάγοντας την σε αυτοκίνηση και αλλοτριωμένες εκφάνσεις της απόλυτης ιδέας. Ο Ένγκελς* γενικεύοντας τη δυναμική των επιστημών της εποχής αναπτύσσει τη φιλοσοφική κατηγορία της κίνησης στα πλαίσια της υλιστικής διαλεκτικής* και επεξεργάζεται ορισμένη ιεραρχία των μορφών κίνησης, δίνοντας έμφαση στο άφθαρτο, στο ακατάλυτο και στο αδημιούργητο (βλ, αυτοκίνηση ύλης και κίνησης). Ο Μαρξ* συνέδεε τη μελέτη της κίνησης με τη διερεύνηση των νομοτελειών και της αντιφατικότητας που διέπουν συγκεκριμένες αναπτυξιακές διαδικασίες (βλ. π.χ. Κεφάλαιο). Ο Λένιν* αναπτύσσει πολεμική κατά των εγχειρημάτων αναγωγής της ύλης σε ενέργεια (βλ. ενεργητισμός).

Η κίνηση είναι συσχετική με την ακινησία κατηγορία και συνδέεται στενά με τις κατηγορίες: χώρος* - χρόνος*, ποιότητα* - ποσότητα*, αντίφαση*, συνέχεια* - ασυνέχεια*, εξέλιξη*, ανάπτυξη* κ.λπ. Η σύγχρονη επιστήμη και η φιλοσοφία αποκαλύπτουν την ιεραρχικά διατεταγμένη πολυμορφία κινήσεων και τους περιορισμούς διαφόρων εγχειρημάτων αναγωγισμού* ανώτερων και περιπλοκότερων μορφών κίνησης σ& κατώτερες. Η κάθε γνωστική διαδικασία ξεκινά από τη χαώδη κατ' αίσθηση αντίληψη περί κίνησης, προχωρά στην κατ’ εξοχήν στατική διερεύνηση (ανάλυση, επαγωγή κλπ.) αποσπασμένων από τις αλληλεπιδράσεις τους μερών και, στον βαθμό που ολοκληρώνει αυτή τη διαδικασία, προβαίνει στη θεωρητική - συνθετική ανασύσταση του αντικειμένου, στη συναγωγή της εσωτερικής συνάφειας και των νόμων που διέπουν την κίνηση του. Στην πορεία αυτή η γνώση κινείται από τις απλούστερες και στοιχειώδεις μορφές κίνησης και αλληλεπίδρασης προς όλο και πιο σύνθετες και περίπλοκες (χημική, μηχανική, βιολογική, κοινωνική).

Βιβλιογρ.: F. Engels, Η διαλεκτική της φύσης, Αθήνα. Σύγχρονη εποχή, 1984.- J. Ο. Bernal, Η επιστήμη στην ιστορία, τομ. 1-4, Αθήνα, Ζαχαρόπουλος.- Ε. Μπιτσάκη. Το είναι και το γίγνεσθαι, Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 19833.-tou ίδιου. Διαλεκτική και νεότερη φυσική, Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1981s'.- Α. Σεπτούλιν, Κατηγορίες και νόμοι της διαλεκτικής. Αθήνα. Αναγνωστίδης (χ.χ.).

 06/02/20033