Κοινωνιολογία της γνώσης

Τομέας της κοινωνιολογίας και της κοινωνικής φιλοσοφίας που μελετά τις κοινωνικές πτυχές και τους κοινωνικούς παράγοντες που συντελούν στην παραγωγή, συστηματοποίηση, αναπαραγωγή, διάδοση και χρησιμοποίηση διαφόρων τύπων γνώσης* από άτομα, κοινωνικές ομάδες και θεσμοθετημένες μορφές λειτουργίας και ανάπτυξης των γνωστικών διαδικασιών. Οι απαρχές των εν λόγω αναζητήσεων πρέπει να αναζητηθούν στις περί ειδώλων απόψεις του Φ. Μπέικον* και στην "ιδεολογία" του Destutt de Tracy*. Ωστόσο ιδιαίτερη ήταν η συμβολή σε αυτό τον τομέα του μαρξισμού*, ο οποίος αποκάλυψε τον κοινωνικό και ιστορικό προσδιορισμό της συνείδησης και της γνώσης, τους κοινωνικούς / ταξικούς όρους δημιουργικής προώθησης της αντικειμενικής / αληθούς γνώσης, αλλά και τις ιδεολογικές φενάκες που ενισχύουν και επαυξάνουν τις νομοτελειακά ανακύπτουσες πλάνες της γνωστικής διαδικασίας, τις ταξικές ρίζες της ιδεολογίας, τον ρόλο διαφόρων δοξασιών, νοοτροπιών, προδιαθέσεων κ.λπ. Η μαρξική προσέγγιση (ιδιαίτερα μέσω της διερεύνησης του συνδυασμού εσωτερικών και εξωτερικών νομοτελειών* που διέπουν την ανάπτυξη συγκεκριμένων γνωστικών διαδικασιών, π.χ. της ιστορίας της πολιτικής οικονομίας) απορρίπτει τον αγοραίο κοινωνικο-οικονομικό (ταξικό) αναγωγισμό, αλλά και τις σχετικοκρατικές, ιδεοκρατικού και ανορθολογικού χαρακτήρα, θεωρήσεις της γνώσης. Η μετέπειτα μη μαρξιστική κοινωνιολογία εστίαζε την προσοχή της σε διάφορες πτυχές και παραμέτρους της εν λόγω προβληματικής. Ο Ε. Ντυρκαίμ* έδειξε τη συνάφεια ορισμένων μορφών της συνείδησης με τύπους "δράσης κοινωνικής"*. Ο Μ. Βέμπερ* επεσήμανε τον ρόλο του προτεσταντικού ήθους στην άνοδο της κεφαλαιοκρατίας*. Ο φερόμενος ως πατέρας της κοινωνιολογίας της γνώσης Κ. Μάνχάιμ* επικεντρώνει την προσοχή του στη θεμελίωση της λειτουργίας της νόησης στην κοινωνική ζωή και στην πολιτική, ως εργαλείου της συλλογικής δράσης, και διέκρινε την επιστημονική γνώση από την κοινωνικά προσδιορισμένη σχετική γνώση. Ο εισηγητής του όρου Μ. Scheler* απορρίπτει τον προσδιορισμό των ιδεατών παραγόντων (απόλυτων αξιών και αληθειών) από τους "πραγματικούς". Ο Π. Σορόκιν* διέκρινε τρεις νοητικούς τύπους (τον ιδεοκρατικό, τον ιδεαλιστικό και τον αισθαντικό), φορείς αντίστοιχων συστημάτων γνώσης και κριτηρίων αλήθειας. Ο W. Stark αναφέρεται στην ύπαρξη ενός a priori κοινωνικού αξιολογικού συστήματος μέσω του οποίου ο επιστήμονας εξετάζει το αντικείμενο. Ο Φ. Ζνανιέσκι* περιορίζει τον ρόλο της κοινωνιολογίας της γνώσης στην ανάλυση των κοινωνικών σχέσεων και του ρόλου των επιστημόνων. Ευρεία είναι η διάδοση των εμπειρικών ερευνών της πολιτισμικής ζωής. Κατά τον Ρ. Μέρτον* η αμερικανική κοινωνιολογία ασχολείται μάλλον με τη μελέτη της κοινής γνώμης παρά με τη μελέτη της γνώσης. Ο Τ. Κουν* ασχολείται με τις σχέσεις μεταξύ "παραδείγματος" και επιστημονικής κοινότητας. Χαρακτηριστικές είναι οι τάσεις αποϊδεολογικοποίησης και ιδεολογικοποίησης της επιστήμης που κινούνται στα πλαίσια μιας μεταφυσικά διαζευκτικής συσχέτισης μεταξύ επιστήμης και ιδεολογίας (Κ. Πόππερ*, Χ. Αλμπερτ* κ.ά.). Παρατηρούνται επίσης τάσεις κοινωνιολογικού αναστοχασμού της κοινωνιολογίας (Κ. Βολφ, R. Friedrichs, C. W. Mills κ.ά). Η κοινωνιολογία της γνώσης συνδέεται με την κοινωνιολογία της εκπαίδευσης και της επιστήμης.

Βφλιογρ.: The sociology of Knowledge. A reader, New York, 1970.- Fridrichs R. W., A sociology of sociology, New York - London, 1970.- Bernal J. D., The social Funktion of Science, London, 1936.- Merton R., Science and Social Order, Baltimore, 1938.-Znaniecki F., The Cosial Role of the Man of Knowledge, New York, 1940.- του Ιδιου, The Sociology of Knowledge and Marxism. Cultural Hermeneutics, 1975, vol. 3, N1 (Special Issue).

Φιλοσοφική και κοινωνιολογική κατεύθυνση που γεννήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και προβάλλει την εξαιρετική και πρωτεύουσα σημασία της κοινωνικής πραγματικότητας και των κοινωνιολλογικών μεθόδων εξήγησης της ύπαρξης του ανθρώπου και του περιβάλλοντος του. Συνδέεται βασικά με το έργο των Ε. Ντυρκαίμ*, Λ. Γκούμπλο-βιτς*, του γερμανού φιλόσοφου Span κ.ά. Από οντολογικής πλευράς ο κοινωνιολογισμός: α) προτάσσει την αυτονομία της κοινωνικής πραγματικότητας έναντι των άλλων ειδών της πραγματικότητας (ιδιαίτερα έναντι της βιολογικής και ψυχολογικής πραγματικότητας)· β) ερμηνεύει την κοινωνία ως πραγματικότητα έξω - και υπερατομική, θεωρώντας ότι η ατομιική συμπεριφορά καθορίζεται αποκλειστικά από κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες ("κοινωνιολογικός ντεττερμινισμός", "κοινωνιολογικός ρεαλισμός"). Μεθοδολογικά προτάσσει την αυτοτέλεια της κοινωνιολογικής επιστήμης και του μεθοδολογικού εξοπλισμού της έναντι άλλων επιστημών (π.χ. βιολογίας, ψυχολογίας) και συχνά επιδιώκει επεκτατικά την κυριαρχία της κοινωνιολογίας. Η εμφάνιση της εν λόγω κατεύθυνσης συνδέεται με τη χειραφέτηση της κοινωνιολογίας από άλλους επιστημονικούς κλάδους, με την αυτοεπιβεβαίωσή της και με τη σχετική πολεμική που αναπτύχθηκε. Χρειάζεται ωστόσο να διακρίνεται η παραδοχή της σχετικής αυτοτέλειας της κοινωνιολογίας και του αντικειμένου της (και η αναγκαία οριοθέτηση της από τον βιολογισμό και τον ψυχολογισμό) από τις αξιώσεις εκείνες του κοινωνιολογισμού που απορρίπτουν εκ προοιμίου κάθε συνθετική και διεπιστημονική προσέγγιση.

Βιβλιογρ.: Ν. S. Timasheff - G. A. Theodorson, Ιστορία κοινωνιολογικών θεωριών, Gutenberg, Αθήνα, 1980.-Aron R., Η εξέλιξη της κοινωνιολογικής σκέψης, Αθήνα, "Γνώση", τομ. 1-2.

(22.4.1870, Σιμπίρσκ - 21.1.1924, Γκόρκι).

Ιδιοφυής στοχαστής και ηγέτης του ρωσικού και του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος. Μοναδική, μετά τους Κ. Μαρξ* και Φ. Ένγκελς*, περίπτωση βέλτιστου συνδυασμού κοινωνικο-πολιτικής, οργανωτικής-επαναστατικής δραστηριότητας και δημιουργικής χρησιμοποίησης, διάδοσης και ανάπτυξης της φιλοσοφίας και της θεωρίας του μαρξισμού*. Ως φοιτητής της νομικής συμμετείχε οτο φοιτητικό κίνημα (πανεπιστήμιο Καζάν), συνελήφθη και εξορίσθηκε. Στη μαρξιστική θεωρία κατέληξε αφομοιώνοντας αρχικά το έργο των ρώσων επαναστατών - δημοκρατών, και ιδιαίτερα του Τσερνισέφσκι*. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1890 αναδεικνύεται σε ηγετική φυσιογνωμία των μαρξιστικών κύκλων της Πετρούπολης και (παρά τις εκ νέου εναντίον του διώξεις του τσαρικού καθεστώτος, 1895) ξεκινά κύκλο μελετών - αναλύσεων της ιστορικής πραγματικότητας της Ρωσίας, του κοινωνικο-οικονομικού καθεστώτος της, της ταξικής διάρθρωσης της και του ρόλου της κάθε τάξης στην επικείμενη επανάσταση, ασκώντας παράλληλα πολεμική εναντίον του ναροντνικισμού* και του υποκειμενικού ιδεαλισμού*. Το 1903 (Β1 συνέδριο του Ρωσικού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος) συγκροτείται υπό την ηγεσία του το κόμμα των "μπολσεβίκων", το οποίο ως θεωρητική και πρακτική τάση συμβάλλει αποφασιστικά στην ανασυγκρότηση των συνεπέστερων επαναστατικών δυνάμεων της εποχής σε αντιδιαστολή με την ολοένα εκφυλιζόμενη κυρίαρχη τάση της Β' Διεθνούς (βλ. οικονομισμός, ηθικός σοσιαλισμός, Κάουτσκι, Μπερνστάιν). Στα έργα της περιόδου 1901-1904 ο Λένιν θεμελιώνει την αναγκαιότητα του "κόμματος νέου τύπου", ικανού να τεκμηριώνει επιστημονικά την πρακτική του, να εισάγει την επαναστατική θεωρία στην (από τη θέση της ανίκανης να αρθεί αυθόρμητα στο θεωρητικό επίπεδο) εργατική τάξη*, να οργανώνει την επαναστατική δράση της και να γενικεύει την πείρα της. Το 1905-1907 επικεντρώνει την προσοχή του στην εξέταση της επαναστατικής κατάστασης*, της επανάστασης* και της αντεπανάστασης*, αναπτύσσοντας διαρκώς την κριτική δογματισμού και αναθεωρητισμού*. Στο κύριο δημοσιευμένο όσο ζούσε φιλοσοφικό του έργο (Υλισμός και εμπειριοκριτισκισμός, 1908) ο Λένιν επιχειρεί μια φιλοσοφική - γνωσιολογική ανάλυση της κρίσης που εκδηλώθηκε στις φυσικές επιστήμες της εποχής και των κυρίαρχων τάσεων της αστικής φιλοσοφίας, επεξεργαζόμενος θεμελιώδεις έννοιες και κατηγορίες της μαρξιστικής φιλοσοφίας (ύλη, συνείδηση, αντανάκλαση, εμπειρία, αλήθεια, πρακτική, αιτιότητα, ελευθερία, αναγκαιότητα κ.ά.). Ανασκευάζει θεωρητικά τις απόψεις του μαχισμού* και του εμπειριοκριτικισμού*. Καταδεικνύει τη (διαμεσολαβημένη, περίπλοκη, πλην όμως σε τελευταία ανάλυση υφιστάμενη στην ταξική κοινωνία) συνάφεια μεταξύ φιλοσοφικών - μεθοδολογικών απόψεων και ταξικών τοποθετήσεων. Στα έργα του για τον Μαρξ και τον μαρξισμό εξετάζει τον τελευταίο ως ιστορικό φαινόμενο καταδεικνύοντας ως θεωρητικές πηγές των βασικών ερευνητικών πεδίων του την κλασική αστική φιλοσοφία, την •κλασική αστική πολιτική οικονομία και τον ουτοπικό σοσιαλισμό*. Το όλο έργο του συνιστά «δημιουργική επεξεργασία του μαρξισμού βάσει των ζητημάτων που έθετε η νέα ιστορική συγκυρία και το επαναστατικό κίνημα. Έτσι, στη μελέτη του για τον ιμπεριαλισμό (1916), βασιζόμενος στο Κεφάλαιο* του Μαρξ, επεκτείνει την έρευνα της πολιτικής οικονομίας στην εξέταση του διεθνούς κεφαλαιοκρατικού συστήματος στο μονοπωλιακό του στάδιο. Η μελέτη αυτή, μέσω της ανάδειξης της ανισομέρειας της κεφαλαιοκρατικής ανάπτυξης σε παγκόσμια κλίμακα, του επιτρέπει να διακριβώσει σημαντικές νομοτέλειες της παγκόσμιας επαναστατικής διαδικασίας και της σοσιαλιστικής επανάστασης, συνάγοντας το εφικτό της νίκης του σοσιαλισμού "αρχικά σε μερικές ή ακόμα και σε μία, χωριστά παρμένη κεφαλαιοκρατική χώρα" (Για το σύνθημα των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης, 1915). Οι παραπάνω αναζητήσεις και η έντονη πολιτική δραστηριότητα του Λένιν κατά την κρίσιμη και αποφασιστικής σημασίας για την επανάσταση περίοδο του Α' Παγκόσμιου Πολέμου εδράζονται εν πολλοίς στις φιλοσοφικές μελέτες του, γνωστές ως Φιλοσοφικά τετράδια' (δημοσιεύθηκαν το 1933), κεντρικό θέμα των οποίων είναι η διαλεκτική*. Οι μελέτες αυτές αποδεικνύουν ότι ο Λένιν ήταν ο μοναδικός μαρξιστής της εποχής του που συνέλαβε σε ορισμένο βαθμό την αναγκαιότητα κριτικής και συστηματικής αφομοίωσης της χεγκελιανής λογικής για την ανάδειξη της λογικής και μεθοδολογίας του Κεφαλαίου του Μαρξ. Στα περί κράτους έργα του (κυρίως στο Κράτος και επανάσταση", 1917) αναπτύσσει θεμελιώδεις έννοιες της κοινωνικής και πολιτικής φιλοσοφίας του μαρξισμού* (δημοκρατία*, δικτατορία του προλεταριάτου*, απονέκρωση του κράτους στην αταξική κοινωνία κ.λπ.). Ως ηγέτης της πρώτης επιτυχούς και νικηφόρας σοσιαλιστικής επανάστασης της ιστορίας, ο Λένιν θεμελιώνει θεωρητικά και εφαρμόζει πρακτικά τη στρατηγική και τακτική της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, σε μια διαρκή κριτική και αυτοκριτική αναζήτηση. Στα τελευταία χρόνια του διείδε ορισμένες τάσεις, η μη καταπολέμηση των οποίων θα οδηγούσε σε καταστροφικές για τον σοσιαλισμό συνέπειες (γραφειοκρατία*, προσωποπαγής εξουσία, στάση ορισμένων ηγετών κ.λπ.). Σε κάθε περίπτωση το ευρύτατο φάσμα θεωρητικής και πρακτικής δραστηριότητας του Λένιν διέπεται από μια βαθιά ενότητα στόχων, από μιαν ενιαία φιλοσοφία και μεθοδολογία, και συνιστά υπόδειγμα επαναστατικής συνέπειας. Κύρια αρχή του ήταν η &quoot;συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης". Στις δογματικές μονομέρειες αντέτεινε ότι "κομμουνιστής μπορείς να γίνεις μόνο εφ' όσον θα πλουτίσεις τη μνήμη σου μ' όλον εκείνο τον πλούτο που επεξεργάσθηκε η ανθρωπότητα" (Τα καθήκοντα των Ενώσεων νεολαίας, 1920). Το έργο του Λένιν επέδρασε αποφασιστικά στην περαιτέρω ανάπτυξη της μαρξιστικής αναφοράς φιλοσοφίας και κοινωνικής θεωρίας, γεγονός που αντανακλάται μεταξύ άλλων και στις έντονες έριδες που συνεχίζονται αναφορικά με την αξιολόγηση του έργου του. Παρατηρείται αφ' ενός μια δογματική και εξωιστορική εξέταση της συμβολής του και αφ' ετέρου μια δαιμονολογική απόρριψη του, μια συλλήβδην υποβάθμιση του έργου του, το οποίο δήθεν συνδέεται με κάποια ιδιότυπη "ασιατικού" τύπου ερμηνεία και εφαρμογή του μαρξισμού. Η αντιλενινιστική προκατάληψη πρόβαλλε ιδιαίτερα έντονα με την επικράτηση της αστικής αντεπανάστασης στη χώρα που ίδρυσε ο ίδιος, στην πρώην ΕΣΣΔ. Ωστόσο η κριτική αφομοίωση του έργου του Λένιν συνιστά απαραίτητο όρο της ανάπτυξης της μαρξιστικής φιλοσοφίας και κοινωνικής θεωρίας. Έργα του: "Απαντα", τομ. 1-55, Μόσχα, 1958-1965 (ελλην. έκδοση, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα).

Βιβλιογρ.: Ο Λένιν ως φιλόσοφος, Μόσχα, 1969.- Ε. Ιλιένκοφ, Η διαλεκτική του Λένιν..., Σ.Ε., Αθήνα, 1988.-Π. Βρανίτσκι, Ιστορία του μαρξισμού, τ. 1, Οδυσσέας, Αθήνα, 1976.

 06/02/20033