Μαρξισμός

Ανοικτό και αναπτυσσόμενο σύστημα φιλοσοφικών, οικονομικών και κοινωνικο-πολιτικών αντιλήψεων, βασικό περιεχόμενο του οποίου είναι η θεωρητική θεμελίωση της μετάβασης της κοινωνίας από την κεφαλαιοκρατία* στον σοσιαλισμό*. Ιδρυτές του μαρξισμού είναι οι Κ. Μαρξ* και Φ. Ένγκελς*. Εμφανίσθηκε στο στάδιο της ωριμότητας της κεφαλαιοκρατίας* κατά το οποίο ωρίμασαν ταυτόχρονα και οι ιστορικοί όροι της κατάργησης της, που αποτελούν και τις ιστορικές προϋποθέσεις μετάβασης στην πλέον ανεπτυγμένη κοινωνία (αποφασιστικός ρόλος της μηχανοποιημένης παραγωγής*, έναρξη της παραγωγής μηχανών από μηχανές, δυνατότητα διασφάλισης μιας σταθερής αφθονίας υλικών αγαθών, καθοριζόμενος από την υφή των παρηγμένων πλέον μέσων εργασίας κοινωνικός χαρακτήρας της εργασίας* - κοινωνικοποίηση της παραγωγής, και κυρίως: η διαμόρφωση της αντίστοιχα με τα παραπάνω διαπαιδαγωγημένης και συλλογικά συγκροτημένης εργατικής τάξης*). Ο μαρξισμός συνιστά την επιστημονική ιδεολογία της εργατικής τάξης, του υποκειμένου της παγκόσμιας επαναστατικκής διαδικασίας μετάβασης από την κεφαλαιοκρατία στον σοσιαλισμό*.

Ιστορικά ανέκυψε μέσα από μια περίπλοκη και αντιφατική δημιουργική διαδικασία κριτικής -επιστημονικής εμβάθυνσης - διερεύνησης του κοινωνικού γίγνεσθαι (της φιλοσοφίας, της θρησκείας, της πολιτικής, της "κοινωνίας των ιδιωτών", των σχέσεων παραγωγής κ.λπ.), παράλληλα με την κριτική αφομοίωση και τη διαλεκτική άρση* των ανώτερων κατακτήσεων του προμαρξικού στοχασμού, που αποτέλεσαν και τις "πήγες" (Λένιν) του μαρξισμού: της γερμανικής κλασικής φιλοσοφίας*, και ιδιαίτερα της ιδεοκρατικής διαλεκτικής* (βλ. Καντ*, Φίχτε*, Σέλινγκ*, Χέγκελ* και Φόυερμπαχ*), της κλασικής αστικής πολιτικής οικονομίας (φυσιοκράτες, Α. Σμιθ*, Ντ. Ρικάρντο* κ.ά.) και των ουτοπιστικών σοσιαλιστικών - κομμουνιστικών ιδεών (C. Η. Saint-Simon*, F. Μ. Ch. Fourier*, R. Owen, E. Cabel, Th. Dezamy κ.ά.). Η εμφάνιση, διαμόρφωση και ανάπτυξη του μαρξισμού συνδέεται οργανικά με τη συνειδητή υιοθέτηση της ταξικής σκοπιάς του προλεταριάτου.

Από την εμφάνιση του ο μαρξισμός επικέντρωνε την προσοχή του κατ' εξοχήν στην έρευνα τριών εσωτερικά αλληλένδετων, πλην όμως σχετικά αυτοτελών γνωστικών αντικειμένων: 1. της ανθρώπινης κοινωνίας και της ιστορίας της· 2. των σχέσεων παραγωγής του κεφαλαιοκρατικού "κοινωνικο-οικονομικού σχηματισμού"* και 3. των προϋποθέσεων της νέας (κομμουνιστικής) κοινωνίας. Φυσικά οι ιδρυτές του μαρξισμού δεν περιορίσθηκαν αποκλειστικά στα παραπάνω αντικείμενα (πρβλ. τα εγκυκλοπαιδικά ενδιαφέροντα τους, τη φιλοσοφική - μεθοδολογική θεμελίωση της ιστορίας των φυσικών επιστημών και των μαθηματικών, τη θρησκειολογία κ.ά.). Ωστόσο βάσει αυτών των γνωστικών αντικειμένων, που αποτέλεσαν τον πυρήνα του έργου τους, συγκροτούνται τρία αλληλένδετα ερευνητικά πεδία - επιστήμες: 1. ο ιστορικός υλισμός (βλ. υλιστική αντίληψη της ιστορίας), 2. η πολιτική οικονομία της κεφαλαιοκρατίας και 3. ο επιστημονικός σοσιαλισμός (κομμουνισμός*). Το καθένα από τα παραπάνω γνωστικά αντικείμενα συνιστά ένα οργανικό όλο (που χαρακτηρίζεται από την εσωτερική αμοιβαία συνάφεια και αλληλεπίδραση των πλευρών του), το οποίο βρίσκεται στα μέσα του 19ου αι. σε ορισμένο στάδιο της ανάπτυξης του, παρέχοντας αντίστοιχες δυνατότητες διερεύνησης του (βλ. σχετικά: ιστορικό και λογικό) και ορίζοντας τελικά το στάδιο θεωρητικής αντίληψης του. Κατά τις δεκαετίες του 1850 και 1860 η κεφαλαιοκρατία βρίσκεται ήδη στο στάδιο της ωριμότητας της (Αγγλία), ενώ η αστική πολιτική οικονομία είχε ήδη εν πολλοίς ολοκληρώσει την ανάβαση* από το αισθητηριακό συγκεκριμένο στο αφηρημένο. Τα παραπάνω επέτρεψαν στον Μαρξ, βάσει της θεωρίας της υπεραξίας (της δεύτερης επιστημονικής ανακάλυψης του Μαρξ), να συγκροτήσει με τη μέθοδο της "ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο"* τη νοητή αναπαράσταση των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων παραγωγής, του κεφαλαιοκρατικού τρόπου εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, αίροντας την πολιτική οικονομία της κεφαλαιοκρατίας στο στάδιο της ωριμότητας της, καθιστώντας την την "πλέον ανεπτυγμένη από την άποψη της «διαλεκτικής λογικής»* και μεθοδολογίας επιστήμη του μαρξισμού". Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι έχουν εξαντληθεί τα περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης της στους τομείς της οικονομικής ιστορίας, της σύγχρονης βαθμίδας της κεφαλαιοκρατίας, τοου παγκόσμιου κεφαλαιοκρατικού συστήματος κ.λπ. (Ο Μαρξ δεν ολοκλήρωσε ούτε το 1/6 του αρχικού οικονομικού ερευνητικού του προγράμματος, το οποίο βέβαια τροποποίησε μετά τον 1 ο τόμο του Κεφαλαίου).

Όσον αφορά στην ανθρώπινη κοινωνία, η κεφαλαιοκρατία συνιστά την τελευταία βαθμίδα της διαμόρφωσης της, της "προϊστορίας" της, κατά τον Μαρξ, ενώ η κλασική ασττική κοινωνική φιλοσοφία έχει ήδη επιχειρήσει τη συστηματική εξέταση της κοινωνίας στη βάση της ιδεοκρατικά υποστασιοποιημένης αφηρημένης πνευματικής δραστηριότητας και του κράτους ως ενσάρκωσης της "γενολογικής ουσίας του ανθρώπου" (Χέγκελ*), δηλαδή, από μεθοδολογικής πλευράς, η προμαρξική κοινωνική θεωρία βρίσκεται σε κατώτερη βαθμίδα της διαμόρφωσης της από αυτή της σύγχρονης της αστικής πολιτικής οικονομίας. Αυτή η γνωσιοθεωρητική συγκυρία επέτρεψε στους Μαρξ και Ένγκελς τη συγκρότηση της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας (πρώτη επιστημονική ανακάλυψη του Μαρξ), αρχικά ως υπόθεσης (Γερμανική Ιδεολογία) και στη συνέχεια ως αποδεδειγμένης θεωρίας (Κεφάλαιο). Βασικά στοιχεία αυτής της θεωρίας είναι η υλιστική διαμεσολαβημένη "αναγωγή" όλων των σφαιρών της κοινωνικής ζωής στην οικονομία (βλ. κοινωνικό είναι*, κοινωνική συνείδηση', βάση και εποικοδόμημα* κ.λπ.) και η αντίστοιχη αντίληψη για τη δομή της κοινωνίας: ανάγκες* - παραγωγικές δυνάμεις* - σχέσεις παραγωγής* -διανομής - ανταλλαγής - κατανάλωσης* - μορφές κοινωνικής συνείδησης (ηθική*, πολιτική*, δίκαιο*, αισθητική*, θρησκεία*, φιλοσοφία*) - εποικοδόμημα. Βάσει αυτής της αντίληψης για τη δομή της κοινωνίας συγκροτείται η θεωρία των "κοινωνικο-οικονομικών σχηματισμών"* και η αντίστοιχη περιοδολόγηση της ιστορίας κατά σχηματισμούς (πρωτόγονος κοινοτικός, δουλοκτητικός, φεουδαρχικός, κεφαλαιοκρατικός, κομμουνιστικός), η οποία συνυπάρχει με την τριαδική περιοδολόγηση (προταξική - ταξικές - αταξική κοινωνία). Η υλιστική αντίληψηη της ιστορίας συνιστά τη μέγιστη δυνατή θεωρητική αφομοίωση της κοινωνίας όσο αυτή βρίσκεται στην τελευταία φάση της διαμόρφωσης της. Από μεθοδολογικής πλευράς, ολοκληρώνει το στάδιο της διαμόρφωσης της κοινωνικής θεωρίας (φιλοσοφίας) και ταυτόχρονα δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ώριμη κοινωνική θεωρία (και τη συγκρότηση της με τη μέθοδο της "ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο"). Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι εξαντλούνται οι δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης επιμέρους ζητημάτων του ιστορικού υλισμού στα πλαίσια που έθεσαν οι ιδρυτές του. Ο ιστορικός υλισμός ανέκυψε και αναπτύχθηκε ως θεωρία στα πλαίσια της κεφαλαιοκρατίας* και τα επιστημονικά κεκτημένα του ισχύουν και θα ισχύουν όσο βασικό περιεχόμενο της εποχής μας παραμένει η επαναστατική μετάβαση από την κεφαλαιοκρατία στον σοσιαλισμό*, η οποία αρχικά προβάλλει ως εναλλαγή σχηματισμών, ως άρνηση της κεφαλαιοκρατίας από τον σοσιαλισμό. Η περαιτέρω ανάπτυξη της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας συνδέεται: 1. με την απόππειρα θεωρητικής γενίκευσης των νέων δεδομένων των ιστορικών επιστημών της εποχής -L. Η. Morgan, Μ. Kovalevsky, Ε. Β. Tylor κ.ά.-, η οποία οδηγεί μεν στην επισήμανση των προϋποθέσεων της κοινωνίας και της αφετηριακής σχέσης της κοινωνίας, χωρίς ωστόσο η τελευταία να διακρίνεται ρητά από την ουσία της κοινωνίας [πρβλ. την επισήμανση της ύπαρξης δύο ειδών "παραγωγής" -αναγκαίων βιοτικών αγαθών και ανθρώπων (συνέχισης του γένους)- χωρίς να αναδεικνύεται η μεταξύ τους ιστορική και λογική συνάφεια, στο Η καταγωγή της οικογένειας ... του Ένγκελς]· 2. με την εμβάθυνση των σχετικών με το Κεφάλαιο ερευνών του Μαρξ, οι οποίες τον οδήγησαν στη συνειδητοποίηση: α) του γεγονότος ότι ο κομμουνισμός είναι το προϊόν ανάπτυξης της παγκόσμιας ιστορίας, η "άρση"* αταξικής και ταξικής κοινωνίας (η "καθαυτό ανθρώπινη κοινωνία" που ξεπερνά την "προϊστορία" της ανθρωπότητας) και β) της αναγκαιότητας - αντίστροφης προς αυτήν της "αναγωγής"-"εξαγωγής" (συναγωγής) από την οικονομική ζωή της κοινωνίας των υπολοίπων σφαιρών και επιπέδων της κοινωνίας. Ωστόσο η υλιστική αντίληψη της ιστορίας φέρει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της θεωρητικής αντίληψης για την κεφαλαιοκρατική κοινωνία και της συγκριτικής αντιπαραβολής (προεκβολής) της με την προγενέστερη ιστορία.

Η πλέον δυσμενής γνωσιοθεωρητική συγκυρία χαρακτηρίζει τον επιστημονικό σοσιαλισμό δεδομένης της απουσίας εμπειρικά υπαρκτού γνωστικού αντικειμένου και του εικοτολογικού - ουτοπιστικού χαρακτήρα των σχετικών προμαρξικών και σύγχρονων του Μαρξ αντιλήψεων. Οι σχετικές θεωρητικές θέσεις των Μαρξ και Ένγκελς συνιστούν πρωτοφανή και ιδιοφυή επιστημονική πρόβλεψη τεράστιας θεωρητικής και πρακτικής (επαναστατικής) σημασίας, μέσω της διερεύνησης των σχετικών τάσεων, νομοτελειών, αντιφάσεων και των "εμβρύων" της νέας (ώριμης, αταξικής) κοινωνίας στα πλαίσια της παλαιάς, δηλαδή αποκλειστικά στη βάση των ιστορικών προϋποθέσεων της νέας κοινωνίας. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά ο επιστημονικός σοσιαλισμός από την άποψη της θεωρητικής θεμελίωσης των νικηφόρων επαναστατικών αγώνων της εργατικής τάξης (βλ. επανάσταση κοινωνική, επαναστατική κατάσταση, δικτατορία του προλεταριάτου). Η μετά τους ιδρυτές του μαρξισμού πορεία αυτής της παράδοσης συνδέεται εν πολλοίς με ποικίλες ερμηνείες (βλ. επιγονισμός) δογματικού ή αναθεωρητικού χαρακτήρα (βλ. δογματισμός και αναθεωρητισμός) αλλά και με επιδράσεις διαφόρων ρευμάτων της αστικής φιλοσοφίας (βλ. οικονομικός ντετερμινισμός, ηθικός σοσιαλισμός, αυστρομαρξισμός, Κάουτσκι κ.λπ.). Εξαιρετικά γόνιμη, δημιουργική και θεμελιώδους θεωρητικής και πρακτικής σημασίας είναι η επαναστατική - κριτική προσέγγιση του μαρξισμού από τον Β. Ι. Λένιν*, ο οποίος αντιλαμβάνεται ότι η ανάπτυξη του μαρξισμού στις νέες ιστορικές συνθήκες είναι ο μοναδικός τρόπος ύπαρξης αυτού του συστήματος (βλ. ιμπεριαλισμός, διαλεκτική κ.λπ.). Η επίσημη σοβιετική ιδεολογία υπό τον όρο "μαρξισμός - λενινισμός" εννοούσε ένα άμορφο, εσωτερικά μη διαφοροποιημένο και ιστορικά απροσδιόριστο συνονθύλευμα εργαλειακά χρησιμοποιούμενων θέσεων και "τσιτάτων", χωρίς να λαμβάνει υπόψη το επίπεδο θεωρητικής ανάπτυξης, το μεθοδολογικό βάθος,, την ιδιοτυπία και τις διαφορές προσέγγισης θεωρητικών και πρακτικών ζητημάτων στον καθένα από τους κλασικούς του μαρξισμού, καθώς και την ιδιομορφία των ζητημάτων που διευθετούσε ο καθένας τους σε διάφορα στάδια ιστορικής ανάπτυξης του μαρξισμού. Από την άλλη πλευρά οι συνδεόμενες με τα ρεύματα του λεγόμενου "δυτικού μαρξισμού" (βλ. νεομαρξισμός) απόπειρες αντιπαράθεσης των κλασικών (στους οποίους οπωσδήποτε συμπεριλαμβάνεται και ο Λένιν) ανάγουν ουσιαστικά τον λενινισμό σε μια από τις πολλές (ιστορικά και γεωγραφικά περιορισμένες) ερμηνείες του μαρξισμού, γεγονός που οδηγεί ουσιαστικά στην απόσπαση της θεωρίας από την επαναστατική πολιτική πρακτική, στον εκφυλισμό του μαρξισμού σε ακαδημαϊκή, "καθηγητική" (Μαρξ), "νόμιμη" και ανώδυνη για τις εκμεταλλευτικές τάξεις ενασχόληση. Η σοβιετική φιλοσοφική παράδοση, πέρα από τα κυρίαρχα δογματικά και απολογητικά ιδεολογήματα -και συχνά σε αντιπαράθεση με αυτά-, προώθησε σημαντικές πλευρές της θεωρίας του μαρξισμού και ιδιαίτερα της διαλεκτικής λογικής* και μεθοδολογίας του (βλ. Ε. Β. Ιλιένκοφ*, Β. Α. Βαζιούλιν* κ.ά.).

Η μοναδική στην ιστορία εμπειρία μακροχρόνιας σοσιαλιστικής οικοδόμησης (ιδιαίτερα στην τέως ΕΣΣΔ), η συσχέτιση επανάστασης και αντεπανάστασης*, η εδραίωση της τελευταίας σε χώρες του πρώτου ρεύματος σοσιαλιστικών επαναστάσεων (κεφαλαιοκρατική παλινόρθωση) και η συνακόλουθη κρίση του μαρξισμού, καθιστούν ζωτικής σημασίας ζητούμενο της εποχής μας τη διαλεκτική ανάπτυξη - άρση του μαρξισμού, που δεν θα συνιστά πλέον απλώς θεωρία της άρνησης του παρελθόντος (αρνητικά προσδιοριζόμενη από αυτό το παρελθόν) αλλά θα εξετάζει την ανθρωπότητα από τη σκοπιά του κομμουνισμού. Η πρώτη επιστημονική θεμελίωση αυτής της άρσης συνδέεται με το εγχείρημα της "Λογικής της Ιστορίας"*.

Βιβλιογρ.: Φ. Ένγκελς, Ουτοπιστικός και επιστημονικός σοσιαλισμός, θεμέλιο, Αθήνα, 1980.- του ίδιου, Αντι-Ντΰρινγκ, Αναγνωστίδης, [χ.χ.].- Β. Ι. Λένιν, Οι τρεις πηγές και τα τρία συστατικά του μαρξισμού, "Απαντα", τόμ. 23.- του ίδιου, Οι ιστορικές τύχες της διδασκαλίας του Κ. Μαρξ, "Άπαντα", τ. 23.- Β. Α. Βαζιούλιν, Το γίγνεσθαι της μεθόδου επιστημονικής έρευνας του Μαρξ, Μόσχα, 1975.- Π. Βρανίτσκι, Ιστορία του μαρξισμού, τόμ. 1-2, Οδυσσέας, Αθήνα, 1976.- Δ. Πατέλης, Φιλοσοφική και μεθοδολογική ανάλυση του γίγνεσθαι της οικονομικής επιστήμης, Μόσχα, 1991.

 06/02/20033