Αλτουσέρ (ΑΙthusser) Λουί (1918, Αλγερία -1990, Γαλλία).

Γάλλος φιλόσοφος, επικεφαλής σχολής ερμηνείας του μαρξισμού, εκπρόσωποι της οποίας βρίσκονται και στην Ιταλία, στην Ισπανία, στις ΗΠΑ. στην Ελλάδα (Ν. Πουλαντζάς κ.ά.) και ιδιαίτερα στη Λ. Αμερική (Μ. Ηarnecher κ.ά.).

Στο έργο του διακρίνονται δύο κύριες περίοδοι: 1) της δεκαετίας του 1960, όπου επικεντρώνει την προσοχή του στην επεξεργασία της φιλοσοφίας ως «θεωρίας των θεωρητικών πρακτικών» και 2) της δεκαετίας του 1970, οπότε εννοεί τη φιλοσοφία ως τεκμηρίωση της πολιτικής πάλης, ως «πολιτική εντός της θεωρίας», ως «σε τελική ανάλυση, πάλη των τάξεων εντός της θεωρίας». Η πρώτη περίοδος χαρακτηρίζεται από την πολεμική κατά της πραγματιστικής ερμηνείας του μαρξισμού (κατά της εργαλειακής και επιλεκτικής χρήσης του στην τρέχουσα πολιτική), κατά της κυρίαρχης στη μεταπολεμική Γαλλία υπαρξιστικής, περσοναλιστικής, φαινομενολογικής κ.λπ. ερμηνείας του μαρξισμού.

Έμφαση δίνει στα «ώριμα» (μετά το 1844) έργα του Μαρξ, στην αυτοτέλεια της επιστημονικής νόησης από την καθημερινή συνείδηση (της «θεωρίας» από την «ιδεολογία»), στον μεθοδολογικό ρόλο της φιλοσοφίας, στην προσέγγιση της γνωστικής διαδικασίας ως πνευματικής παραγωγής κ.λπ. Αυτοπροσδιορίζει τη στάση του ως "θεωρητικό αντιανθρωπισμό», όπου το συγκεκριμένο άτομο δεν συνιστά το αφετηριακό σημείο αλλά το τελικό αποτέλεσμα της ανάλυσης της κοινωνίας. Απολυτοποιεί την ασυνέχεια στην ανάπτυξη της σκέψης του Μαρξ, την οποία οριοθετεί με την έννοια της (προερχόμενης από τον Μπασελάρ) «επιστημολογικής τομής». Η «συμπτωματική ανάγνωση» (lecture symptomate) του Κεφαλαίου που προτείνει στοχεύει στην κάθαρση του μαρξισμού από τη διαλεκτική και συνολικά απο το «φενακισμένο περίβλημα» για την αποκάλυψη του «αληθινού» πυρήνα του. Στην «ιστορικιστική» διαλεκτική της ολότητας αντιπαραθέτει τη μελέτη της «δομής με δεσπόζουσα" και «επικαθορισμό» (surdetermination).

Κατά τη δεύτερη περίοδο (μετά την «αυτοκριτική» του) ο Αλτουσέρ αμβλύνει κάπως τις «θεωρητικίστικες» θέσεις του, χωρίς να τις εγκαταλείπει, και επιχειρεί να τις καταστήσει συμβατές με τον νέο ορισμό της φιλοσοφίας κατά τον οποίο η τελευταία ανάγεται στην πολιτική. Ο τρόπος με τον οποίο ο Αλτουσέρ έθεσε τα θεμελιώδη προβλήματα της μαρξιστικής θεωρίας εκ των πραγμάτων α-πορρίπτει τη συστηματική ανάλυση των νομοτελειών ανάπτυξης της επιστημονικής νόησης (βλ. ιστορικό και λογικό, ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, διάνοια και λόγος, διαλεκτική λογική κ.λπ.).

Στην ελληνική έχουν μεταφρασθεί τα έργο του: Για τον Μαρξ, Γράμματα, Αθήνα. 1978.· θέσεις, θεμέλιο (πολ. εκδόσεις}-- Στοίχεια αυτοκριτικής, Πολυτυπο, Αθήνα, 1983.- Απάντηση στον Τζ. Λιουις, θεμέλιο, Αθήνα, 1977.- Για την κρίση του μαρξισμού. Αγώνας. Αθήνα, 1980.- Τι πρέπει ν' αλλάξει στο Κ.Κ.. Αγώνας. Αθήνα,1980.- Συζήτηση για το κράτος. Αγώνας, Αθήνα, 1980.- Ο Λένιν και η φιλοσοφία, Ηριδανός, Αθήνα (χ.χ.).- Το μέλλον διαρκεί πολύ. Τα γεγονότα. Αυτοβιογραφίες. Πολίτης, Αθήνα. 1992.- Σειρά άρθρων στα περιοδικά: "Ο Πολίτης", "Αγώνας", "θέσεις", "Σχολιαστής", "Σύγχρονα θέματα" κ.α.

Βασική επιστημονική μέθοδος, τρόπος απεικόνισης της εσωτερικής νομοτέλειας, της ουσίας του αντικειμένου ως οργανικού όλου, σε συνδυασμό με την ενότητα λογικής και ιστορικής εξέτασης. Αποτελεί τον «μηχανισμό» διαλεκτικής διεύρυνσης, εμβάθυνσης και συστηματοποίησης της έρευνας, αλλά και έκθεσης των ανεπτυγμένων αποτελεσμάτων της τελευταίας.

Το Κεφάλαιο του Κ. Μαρξ είναι κλασικό υπόδειγμα διερεύνησης ενός αντικειμένου (των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων παραγωγής) ως οργανικού όλου, όπου η ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο παρουσιάζεται στην πλέον ανεπτυγμένη μορφή της. Εδώ αίρεται διαλεκτικά το κεκτημένο της προμαρξικής κλασικής οικονομικής σκέψης (το οποίο παρέμενε προσκολλημένο στην εξωιστορική αφαίρεση του μεμονωμένου ατόμου - Ροβινσώνα, φορέα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας), αλλά και το κεκτημένο της μεγαλειώδους χεγκελιανής Επιστήμης της Λογικής (η οποία αντιλαμβανόταν το οργανικό όλο ως αρχέγονο, αποκλειστικά πνευματικό προϊόν, αποκομμένο από την υλική πραγματικότητα).

Στη διαδικασία της γνώσης η νόηση κινείται αρχικά από τη χαώδη αντίληψη περί του όντως υπάρχοντος όλου, δηλαδή από το συγκεκριμένο, όπως αυτό είναι δεδομένο στη ζωντανή εποπτεία, προς όλο και απλούστερους προσδιορισμούς, μέχρι τελικά να διακριθεί η "απλούστερη πλευρά" (σχέση) του όλου (π.χ. το εμπόρευμα στην κεφαλαιοκρατική κοινωνία). Πρόκειται για μιαν αντιφατική διαδικασία κατά την οποία υπερτερεί μεν η ανάλυση του αντικειμένου ως αμέσως δεδομένου, όμως στην ενότητα της με κάποιες συνθετικές εικασίες περί της ουσίας.

Η διάκριση της απλούστερης σχέσης (τυχόν παραπέρα διαμελισμός της οδηγεί πλέον έξω από τα πλαίσια του δεδομένου αντικειμένου, έξω από την ιδιαιτερότητα του) είναι "το αποτέλεσμα της κίνησης της νόησης από τη χαώδη αντίληψη περί του όλου, από το αισθητηριακό συγκεκριμένο προς το αφηρημένο", το οποίο γίνεται το αφετηριακό σημείο του επόμενου σταδίου της γνωστικής διαδικασίας, της ανάβασης από το αφηρημένο στο νοητά συγκεκριμένο. Στο στάδιο αυτό της γνώσης η νόηση δεν περιορίζεται πλέον στον εντοπισμό της συνάφειας ως απλής συνύπαρξης διαμελισμένων πλευρών του αντικειμένου (ως αλληλουχία ή ως εξωτερική συνάφεια των πλευρών), αλλά αντανακλά κατ' εξοχήν συνθετικά την εσωτερική συνάφεια, την εσωτερική ενότητα των πλευρών, έτσι ώστε η κάθε πλευρά να προβάλλει ουσιωδώς προσδιορισμένη ακριβώς λόγω της συνάφειας της με τις άλλες πλευρές του οργανικού όλου. Κατά την ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο η δια-φορά παρίσταται μέσω της ενότητας, ενώ η ενότητα συνίσταται στην εσωτερική συνάφεια του διαφορετικού, δηλαδή η σύνθεση πραγματοποιείται μέσω της ανάλυσης, ενώ η ανάλυση μέσω της σύνθεσης. Η όλη διαδικασία της βαθμιαίας άρσης της απροσδιοριστίας του γνωστικού αντικειμένου έχει ως αποτέλεσμα το "νοητά συγκεκριμένο", το οποίο αποτελεί ενότητα (κατά κύριο λόγο εσωτερική) διαφόρων πολλαπλών προσδιορισμών του αντικειμένου, το σύνολο των νόμων και νομοτελειών που διέπουν το οργανικό όλο.

Η απόσπαση της πρώτης κίνησης (από το αισθητηριακό συγκεκριμένο στο αφηρημένο, της ανάλυσης κ.λπ.) από το επόμενο στάδιο της γνώσης και η απολυτοποίησή της οδηγεί σε μιαν άτακτη, χαώδη συσσώρευση γνώσεων, στην άρνηση της ουσίας (των εσωτερικών και αόρατων στην επιφάνεια συναφειών), που χαρακτηρίζει τον εμπειρισμό* και τον θετικισμό* αλλά και τους αγοραίους οικονομολόγους. Η απόσπαση και απολυτοποίησή της ανάβασης από το αφηρημένο στο νοητά συγκεκριμένο (της σύνθεσης κ.λπ.) αποκόβει την πορεία της σκέψης από την αντιπαραβολή της με τα αισθητηριακά δεδομένα (με τη ζωντανή εποπτεία, με τα γεγονότα κ.λπ.) και οδηγεί σε μια χεγκελιανού τύπου ιδεαλιστική αντίληψη, που θεωρεί τη νόηση ως αποκλειστικά αυτογεννώμενη διαδικασία.

Για τη γόνιμη χρησιμοποίηση της εν λόγω μεθόδου είναι απαραίτητο: 1) να υφίσταται ως οργανικό όλο επαρκώς ώριμο και ανεπτυγμένο το γνωστικό αντικείμενο" 2) να έχει προηγηθεί η κίνηση της γνώσης από το αισθητηριακά συγκεκριμένο στο αφηρημένο (στην επιστήμη αλλά και στο άτομο - ερευνητή)· 3) και τα δύο στάδια της γνώσης να λαμβάνονται στην ενότητα τους, έτσι ώστε να διακρίνεται σε ποια βαθμίδα της γνώσης θα υπερτερεί η μεν είτε η δε πορεία.

Ο «μηχανισμός» της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο αποτελείται από τις εξής εννοιολογικές, κατηγοριακές ομάδες:

· της επιφάνειας (του "είναι"),

· της ουσίας,

· του φαινομένου και

· της πραγματικότητας.

Η μεθοδολογία της εν λόγω ανάβασης έχει συμβάλλει ήδη στη θεμελιώδη ανάπτυξη της θεωρίας της ιστορίας της ανθρωπότητας ως ολότητας, χαράζοντας την πορεία ανάπτυξης, δια-λεκτικής «άρσης» του επιστημονικού κεκτημένου της κοινωνικής θεωρίας του μαρξισμού*. Η ευρετική σημασία της διαφαίνεται και σε σχέση με τα επικείμενα συνθετικά εγχειρήματα στο πεδίο των βιολογικών επιστημών αλλά, μακροπρόθεσμα, και σε όλο το φάσμα των κοινωνικών και φυσικών επιστημών.

Δυναμική πλευρά της αλληλεπίδρασης του ανθρώπου (οργανισμού, προσωπικότητας, κοινωνικής ομάδας, συνολικά της κοινωνίας) με τους αντικειμενικούς (φυσικούς και τεχνητούς, όρους ύπαρξης και ανάπτυξης του, ή οποία εκφράζει την εξάρτηση του ανθρώπου από το αντικειμενικό περιεχόμενο αυτών των όρων και τον απαραίτητο (αναγκαίο) χαρακτήρα τους.

Η ανάγκη βιώνεται ψυχολογικά ως δοκιμασία λόγω της έλλειψης (στέρησης) του αντικειμένου της, γεγονός που ωθεί το υποκείμενο σε ενεργό στάση και σε πρακτική μετασχηματιστική δραστηριότητα.

Η άμεση κατανάλωση ως ικανοποίηση των βιολογικών αναγκών του ανθρώπου συνιστά την απλούστερη σχέση της ανθρώπινης κοινωνίας. Στην πορεία της ανθρωποκοινωνιογένεσης αναπτύχθηκε η αλληλεπίδραση του ανθρώπου με το περιβάλλον του (αναπτύχθηκε η σχέση του ανθρώπου με τη φύση, τα μέσα επενέργειας στη φύση, τα υλικά, τα αντικείμενα, αλλά και ο ίδιος ο άνθρωπος), με αποτέλεσμα να αναπτύσσονται και οι ανάγκες.

Η ανάπτυξη των αναγκών του ανθρώπου δεν πραγματοποιείται εξελικτικά-γραμμικά, αλλά μέσω μιας "διαδικασίας διαμεσολάβησης ποιοτικής, ποσοτικής και ουσιώδους αναβάθμισης τους": από τις βιολογικές (διατροφή, ένδυση, υπόδηση, γενετήσια-αναπαραγωγική κ.λπ.) μέχρι την ανάγκη για εργασία (που σταδιακά υπερτερεί της ανάγκης για αποφυγή της εργασίας), για δημιουργία (επιστημονική, αισθητική κ.λπ.), αλλά και για ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του κάθε ατόμου και της ανθρωπότητας στο σύνολο της. Μέσα από την ανάπτυξη του πολιτισμού οι ανθρώπινες ανάγκες βαθμιαία υπερβαίνουν τη ζωώδη (ενστικτώδη, αμέσως εξαρτημένη από το δεδομένο φυσικό περιβάλλον και τον μεταβολισμό κ.λπ.) μορφή τους και συγκροτούν ένα ιεραρχημένο όλο, το οποίο σε τελική ανάλυση εδράζεται στον "τρόπο παραγωγής"*. Οι βιολογικές ανάγκες διατηρούνται στον άνθρωπο σε ανηρμένη, μετασχηματισμένη μορφή (βλ. λ. άρση), διαμεσολαβημένες από την κοινωνική ανάπτυξη.

Η ανάπτυξη των αναγκών του ανθρώπου ξεκινά ιστορικά από ανάγκες που ή ικανοποίηση τους εξαρτάται αμέσως από την αυτενέργεια της φύσης (του περιβάλλοντος και του ανθρώπινου οργανισμού) και περνά βαθμιαία σε ανάγκες, η ικανοποίηση των οποίων πραγματοποιείται μέσω της εργαλειακής (αρπακτικής, ληστρικής κ.λπ.) εκμετάλλευσης της φύσης αλλά και του μεγαλύτερου μέρους της κοινωνίας. Στην περίπτωση που θα αποφευχθεί η αυτοκαταστροφή (με πόλεμο, οικολογική καταστροφή ή με χρόνιο εκφυλισμό), η ικανοποίηση των νέων αναγκών θα πραγματοποιείται από τη συνειδητά ενοποιημένη ανθρωπότητα μέσω της "αυτενέργειας", της εγνωσμένης, σχεδιοποιημένης και αρμονικά αναπτυσσόμενης αλληλεπίδρασης ανθρώπου-φύσης.

Οι συνειδητοποιημένες ανάγκες προβάλλουν ως συμφέροντα, τα οποία, όσο η κοινωνική ανάπτυξη πραγματοποιείται μέσω της διάκρισης, της αντίθεσης, της αντίφασης μεταξύ ατόμων, ομάδων, τάξεων κ.λπ. και κοινωνικού όλου, οδηγούν σε στάσεις ζωής, σκοποθεσίες και συμπεριφορές αλληλοσυγκρουόμενες, αλληλοσποκλειόμενες είτε και ανταγωνιστικές. Οι ανάγκες αποτελούν προϋπόθεση και προϊόν όχι μόνο της εργασίας για την παραγωγή υλικών αγαθών, υπηρεσιών κ.λπ., αλλά και της εργασίας γιο την παραγωγή (συστηματοποίηση, διάδοση κ.λπ.) γνώσεων. Η ικανοποίηση κάποιας ανάγκης του ανθρώπου συνιστά μια διαδικασία αφομοίωσης ορισμένης μορφής δραστηριότητας, αλλά και συμβολή στην παραπέρα ανάπτυξη αυτής της δραστηριότητας.

Η εξέταση των αναγκών ως αποκλειστικά ατομικών ιδιοτήτων φυσικής υφής χαρακτηρίζει σημαντικό μέρος της κλασικής αστικής σκέψης και του διαφωτισμού* (ροβινσωνάδα, ατομισμός κ.λπ.).

Η αντιδιαστολή της σφαίρας των αναγκών, των ιδιωτικών συμφερόντων, με τα γενικά εκφράζεται στην αντίθεση "κοινωνίας των ιδιωτών" και "πολιτείας" (Χέγκελ* κ.ά.).

Στη συνέχεια αποκαλύπτεται ο ρόλος της εργασίας και του συστήματος: παραγωγή – διανομή –ανταλλαγή - κατανάλωση στην ιστορική πορεία των αναγκών (Κ. Μαρξ*, Φ. Ενγκελς* κ.ά.).

Η ψυχανάλυση επιχειρεί την αποκάλυψη του ασυνείδητου μηχανισμού των αναγκών, των κινήτρων και της συμπεριφοράς ανάγοντας τον στη γενετήσια ορμή (Φρόυντ*, νεοφρουδισμός*).

Η περιγραφή της ανάγκης ως λειτουργικού χαρακτηριστικού της δράσης των φυσιολογικών μηχανισμών, ως διαμεσολαβητικού μηχανισμού της σχέσης οργανισμού - κινήτρου, ως μηχανισμού "ετοιμότητας" κ.λπ. απασχολεί τον συμπεριφορισμό*.

Ο νεοσυμπεριφορισμός επιχειρεί μια περιγραφή της συμπεριφοράς και των αναγκών με όρους αγοραπωλησίας (J.K. Homans, P.M. Blau).

Η πολιτισμική - ιστορική σχολή της ψυχολογίας εξετάζει τη συσχέτιση αναγκών – κινήτρων - δραστηριότητας στη διαδικασία κοινωνικοποίησης της προσωπικότητας (Λ. Βιγκότσκι*, Α. Λεόντιεφ*, κ.ά.).

Η κριτική σχολή επέκρινε τον καταναλωτισμό και τις επίπλαστες ανάγκες (Μαρκούζε*).

Ο Λακάν* συσχέτισε τις ανάγκες με τις έννοιες του αιτήματος και της επιθυμίας.

Οι ανάγκες εξετάζονται από τη βιολογία, την ηθολογία, την οικονομολογία, την κοινωνιολογία, την ψυχολογία και τη φιλοσοφία (βλ. και λ. κίνητρα, συμφέροντα κοινωνικά, συνείδηση και νόηση).

Βιβλιογρ.: Πιαζέ Ζαν, Προβλήματα γενετικής ψυχολογίας, Υποδομή, Αθ., 1979- Κ. Μαρξ-Φ. Ενγκελς, Η γερμανική ιδεολογία, τόμ. 1-2. Αθ. 1977.- Β. Α. Βαζιούλιν. Η διαλεκτική του ιστορικού προτσές και η μεθοδολογία της έρευνας του, Σ. Ε., Αθήνα 1988.- Α. Ηeller·, Η θεωρία των αναγκών στον Μαρξ, Εξάντας, Αθ., 1977.