Εξάρτηση - Απεξάρτηση και Σχολείο

Έγινε τη Δευτέρα 25/10, με μεγάλη επιτυχία, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών ημερίδα με θέμα “εξάρτηση-απεξάρτηση και σχολείο”. 400-500 άτομα παρακολούθησαν την ημερίδα, οι περισσότεροι καθηγητές, αλλά και ψυχολόγοι και κοινωνιολόγοι. Το σημαντικό ήταν η μεγάλη συμμετοχή αλλά και η πλούσια συζήτηση που έγινε σε όλα τα θέματα. Ο αριθμός των καθηγητών που συμμετείχαν ήταν σημαντικός, παρ’ ό,τι πολλοί διευθυντές προέβαλαν εμπόδια στην παρακολούθηση της ημερίδας.

Έγιναν δύο στρογγυλά τραπέζια, το ένα με θέμα «Χρειάζεται να αναπτυχθεί πολιτική πρόληψης της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών στην εκπαίδευση;» και το δεύτερο «Η εκπαίδευση ως παράγοντας πρόληψης της υποτροπής». H ημερίδα έκλεισε με τα βιωματικά εργαστήρια στα οποία δυστυχώς ήταν αδύνατο να συμμετάσχουν όλοι λόγω του μεγάλου αριθμού. Συντονίστρια ήταν η επιστημονική υπεύθυνη του 18 Άνω Κατερίνα Μάτσα. Όλοι οι συμμετέχοντες εξέφρασαν τη θέληση να συνεχίσουν την προσπάθεια μέσα στα σχολεία για την δημιουργία ενός κινήματος ενάντια στις ουσίες.

 Tο κείμενο που ακολουθεί είναι η εισήγηση του συνεργάτη μας, καθηγητή Γρηγόρη Δαφνή με τίτλο « Δυνατότητες και ελλείψεις στην εκπαιδευτική διαδικασία σήμερα».

…Όλες οι έρευνες συγκλίνουν ότι η ηλικία που οι νέοι γνωρίζουν τις ουσίες είναι τα 12-17 χρόνια, δηλαδή η ηλικία των μαθητών μας. Τα ναρκωτικά απειλούν τους μαθητές μας και τα σχολεία μας. Οι καθηγητές και οι άλλοι σχολικοί παράγοντες παρατηρούν την απειλή με αμηχανία και αδυναμία να αντιμετωπίσουν την κατάσταση. Είναι καιρός πλέον να οργανώσουμε την αντίστασή μας  και πιστεύω ότι αυτή η ημερίδα μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας ουσιαστικής αντίδρασης.

Κατά την γνώμη μου, το πρώτο που πρέπει να κάνουμε είναι να προσπαθήσουμε να δούμε και να αντιμετωπίσουμε τις κοινωνικές αιτίες που σπρώχνουν τους νέους στις ουσίες και όχι να σκιαμαχούμε με το ποια ουσία είναι λιγότερο ή περισσότερο επικίνδυνη. Η κρίση της κοινωνίας και κατά συνέπεια το μεγάλο πρόβλημα της δυσλειτουργίας της οικογένειας και της έλλειψης ανθρωπίνων σχέσεων έχει σαν αποτέλεσμα την ελλιπή κοινωνικοποίηση των νέων και την προβληματική δόμηση της προσωπικότητας τους. Η διαμορφούμενη με αυτό τον τρόπο ελλειμματική ταυτότητα του νέου τον εμποδίζει να θέτει σκοπούς και στόχους, να αναζητά την προσωπική του ανάπτυξη και να αποδέχεται το «συμβολικό νόμο» δηλαδή να βάζει όρους και όρια στην συμπεριφορά του.

Αυτά τα παιδιά, βιώνοντας πολύ άσχημα ψυχολογικά αυτή την κατάσταση, φτάνουν στην εφηβεία. Είναι η ηλικία που έρχονται σε επαφή με το Γυμνάσιο-Λύκειο, με τους καθηγητές. Η εφηβεία αυτών των παιδιών εμφανίζεται έντονα ως ρήξη, ως καταστροφή, σε μια προσπάθεια να ξεπεράσουν τις αντιφάσεις τις οποίες ζουν. Η προσπάθειά τους αυτή τους οδηγεί τις περισσότερες φορές στην άρνηση να ενταχτούν στην δραστηριότητα του σχολείου. Αυτή η άρνηση συνήθως αντιμετωπίζεται, με τον χειρότερο τρόπο από το σχολείο: ως παραβατικότητα, ως ξένο σώμα, ως αγκάθι,  που πρέπει γρήγορα να απαλλαγεί από αυτό. Σε άλλες περιπτώσεις,  αντιμετωπίζεται με μεγάλη ελαστικότητα, με απόλυτη ελευθερία. Και αυτή η αντιμετώπιση είναι όμως αναποτελεσματική οδηγώντας στο ίδιο αδιέξοδο. Είναι οι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος, γιατί και στις δύο συμπεριφορές λείπουν οι αναγκαίες ανθρώπινες σχέσεις που θα βοηθούσαν το νέο να οικοδομήσει την δικιά του ανεξάρτητη ταυτότητα.

 Η εμφανιζόμενη αρνητικότητα σε αυτά τα παιδιά μπορεί να έρθει σε ρήξη με την υπάρχουσα άσχημη κατάσταση που βιώνουν και να μετατραπεί σε αιτία ανάπτυξης του νέου ανθρώπου. Αυτό μπορεί να συμβεί, αν το σχολείο και οι καθηγητές μπορέσουν να αναπτύξουν ανθρώπινες σχέσεις μαζί του, που θα επιτρέψουν στο παιδί να αποκτήσει την αναγκαία κοινωνικοποίηση. Αν δεν συμβεί αυτό, αυτή η αρνητικότητα μετατρέπεται σε στείρα άρνηση οδηγώντας σε καταστροφικές και αυτοκαταστροφικές πράξεις.

Ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία, τα οποία θα μπορούσαν να λειτουργήσουν θετικά στην ανάπτυξη των εφήβων είναι το πλαίσιο λειτουργίας του σχολείου. Κάθε εκπαιδευτική δραστηριότητα απαιτεί ένα συγκεκριμένο πλαίσιο λειτουργίας μέσα στο οποίο εξελίσσεται η όλη διαδικασία - είναι τα όρια και οι όροι που θέτει ο διδάσκων για να είναι αποτελεσματική η διδασκαλία. Αυτό δημιουργεί στον έφηβο το αίσθημα ότι είναι υπεύθυνος για κάθε ενέργειά του και συγχρόνως η συμπεριφορά του έχει κάποια όρια κοινά αποδεκτά από  όλους. Αν αυτό επιτευχθεί από μόνο του έχει πολύ μεγάλη αξία στην ανάπτυξη της προσωπικότητας του. Δυστυχώς, αυτή η διαδικασία ακυρώνεται στο σημερινό σχολείο γιατί το πλαίσιο μπαίνει σαν ένα σύνολο κανόνων, διατάξεων και νόμων (ένα πλαίσιο που πρέπει σε αρκετά σημεία του να αλλάξει για να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σημερινής κοινωνίας) που όλοι πρέπει να ακολουθούμε. Είναι  κάτι που φαίνεται να επιβάλλεται απ’ έξω χωρίς κανένας να προσπαθεί να εξηγήσει και να πείσει το μαθητή για την αναγκαιότητα του. Οι μαθητές, που εμφανίζουν έντονη αρνητικότητα, αρνούνται να δεχτούν αυτό το πλαίσιο και έχουν μια προκλητική πολλές φορές συμπεριφορά που δημιουργεί πρόβλημα στη λειτουργία του σχολείου. Αυτή η συμπεριφορά προκαλεί την επίπληξη, την τιμωρία ακόμα και την αποβολή. Μερικές φορές η σχολική κοινότητα (καθηγητές αλλά και μαθητές) φτάνει μέχρι του σημείου να επιτρέπει σε αυτά τα παιδιά να βρίσκονται εκτός πλαισίου λειτουργίας του σχολείου δημιουργώντας ένα ιδιότυπο περιθώριο μέσα στο σχολείο!

Η ανάπτυξη των δυνατοτήτων της εκπαιδευτικής διαδικασίας, που βοηθούν την  κοινωνικοποίηση του εφήβου, καθώς και η αντιμετώπιση των αντίστοιχων ελλείψεων θα δώσει την ευκαιρία στο νέο άνθρωπο να ολοκληρωθεί και να δημιουργήσει την δική του ισχυρή προσωπικότητα. Αυτή η δυνατότητα είναι εγγενής στην εκπαιδευτική διαδικασία. Το σχολείο, σαν χώρος παραγωγής γνώσης, έχει αντικειμενικά σα σκοπό να φέρει τον έφηβο κοντά σε ολόκληρη την ανθρώπινη κουλτούρα και το πνευματικό πλούτο που παράχθηκε και παράγεται από την κοινωνική δράση του ανθρώπου. Αυτό απαιτεί την τάξη, τον χώρο εκείνο που συνυπάρχουν καθηγητής και μαθητές ως ένα συλλογικό υποκείμενο, όπου μέσα από τις ανθρώπινες σχέσεις που δημιουργούνται, γίνεται η προσπάθεια να γνωρίσουν την ανώτερη συλλογική ανθρώπινη δράση που έχει πραγματωθεί, την επιστήμη και τη τέχνη. Η σχολική αίθουσα αλλά και ολόκληρη η σχολική ζωή αποτελεί για πολλούς ανθρώπους το μοναδικό χώρο που έζησαν κοινωνικά, που ξεπέρασαν το εγώ τους και έδρασαν κάποιες στιγμές συλλογικά. Έστω και για αυτό το λόγο πρέπει οι νέοι μέχρι τα 17 τους να βρίσκονται στο σχολείο. Ανεξάρτητα αν το σχολείο είναι καλό ή κακό, είναι προτιμότερο από το να μην φοιτήσει ο νέος στο σχολείο. Αυτό σήμερα έχει τραγική σημασία αφού το 20-25% των νέων 14-17 χρονών δεν πάνε σχολείο.

Αυτή, όμως, η δυνατότητα του σχολείου να αναπτύξει την κοινωνικοποίηση των μαθητών βάναυσα κατακρεουργείται με την μετατροπή της παρεχόμενης παιδείας σε «παιδεία της αγοράς». Το νομοθετικό πλαίσιο που καθορίζει την εκπαιδευτική διαδικασία επιβάλλει ένα απόλυτα εξεταστικο-κεντρικό σύστημα. ΟΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΤΥΧΙΑ ΣΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. Μέτρο επιτυχίας του μαθητή είναι η ατομική του επίδοση μπροστά σε μια κόλλα χαρτί. Ο καλός και ο κακός μαθητής διαχωρίζεται ανάλογα με το τι γράφει μόνος του. Η άμιλλα και η αλληλοβοήθεια  εξαφανίζονται για να αντικατασταθούν με τον απόλυτο ανταγωνισμό για την συλλογή των μορίων που θα επιτρέψουν την είσοδο σε κάποια σχολή. Τα αναλυτικά προγράμματα προσαρμοζόμενα σε αυτή την πραγματικότητα περιορίζουν την παρεχόμενη γνώση σ’ αυτή που είναι «χρήσιμη» για τις εξετάσεις. Η αποστήθιση  και ο σχολαστικισμός αντικαθιστούν τη δημιουργική κριτική ικανότητα. Η συλλογική προσπάθεια για την απόκτηση γνώσης απορρίπτεται ως περιττή πολυτέλεια, ενώ αντίθετα η εξατομικευμένη προσπάθεια αναδεικνύεται ως η πλέον αποτελεσματική. Ο νέος άνθρωπος των 16-18 χρόνων για να ανταποκριθεί  πρέπει να τρέχει από το πρωί έως το βράδυ από το σχολείο στο φροντιστήριο και στη συνέχεια διάβασμα χωρίς ελεύθερο χρόνο, χωρίς δική του ζωή.

Η κατάσταση αυτή απωθεί τον έφηβο από το σχολείο, αυξάνοντας τον αποπροσανατολισμό του. Η έλλειψη της συλλογικότητας και η απουσία κοινωνικών σχέσεων εντείνουν τα προβλήματα διαμόρφωσης της προσωπικότητας του. Το υπάρχον ήδη κενό στην κοινωνικοποίηση μετατρέπεται σε απόλυτο φραγμό γιατί τώρα προστίθεται και η ΑΠΟΡΡΙΨΗ από το σχολείο. Έτσι η εφηβική αρνητικότητα μετατρέπεται σε στείρα άρνηση, σε τάση αυτοκαταστροφής. Αν σε αυτή την κατάσταση έρθει σε επαφή με την ουσία, τότε η ουσία αποκτάει για αυτόν το νόημα της φυγής από την πραγματικότητα και έτσι αρχίζει ο καταστροφικός φαύλος κύκλος της τοξικό-εξάρτησης.

Το πρόβλημα των ναρκωτικών στη νεολαία και στα σχολεία είναι τεράστιο και είναι καθήκον όλων και ιδιαίτερα των καθηγητών να αναλάβουν δράση. Ο αγώνας ενάντια στα ναρκωτικά, είναι στενά δεμένος με τον αγώνα ενάντια στην «παιδεία της αγοράς», για μια άλλη παιδεία σε μια άλλη κοινωνία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμείνουμε αδρανείς περιμένοντας να αλλάξουν τα πράγματα, αντίθετα πρέπει να αναλάβουμε δράση τώρα.  Η μέχρι σήμερα αντιμετώπιση, κυρίως λόγω της άγνοιας, χαρακτηρίζεται από αδράνεια και αμηχανία. Είναι χρέος όλων να δράσουμε. Μπορούμε να ξεκινήσουμε από μια μικρή μειοψηφία ευαίσθητων καθηγητών, ένας -δύο από κάθε σχολείο, να δημιουργήσουμε ένα δίκτυο καθηγητών. Μια μικρή αρχικά ομάδα με επαφή ανάμεσα στα μέλη της που θα επιμορφώνεται τακτικά θα διατηρεί τους δεσμούς της και θα αναλάβει ο καθένας συλλογικές δραστηριότητες στο σχολείο του. Με συχνή επαφή ανάμεσά τους μπορεί να ανταλλάσσουν εμπειρίες, να κινητοποιούν έναν ολοένα μεγαλύτερο αριθμό καθηγητών, αλλά και γονιών και μαθητών, με στόχο τη δημιουργία ενός ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ενάντια στις αιτίες που φέρνουν τις ουσίες στα σχολεία.

Το ζήτημα των ναρκωτικών αντιμετωπίζεται από το Υπουργείο Παιδείας κυρίως με τα προγράμματα «αγωγής υγείας» που χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη διοργάνωση αποσπασματικά ορισμένων σεμιναρίων και με ενέργειες που συνήθως ούτε καν ολοκληρώνονται. Τα προγράμματα «αγωγής υγείας» σε σχέση με τα ναρκωτικά έχουν μηδενικά αποτελέσματα παρά το ό,τι σε αυτά τα προγράμματα υπάρχει πλούσια χρηματοδότηση. Δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ένα μείζον κοινωνικό πρόβλημα, όπως τα ναρκωτικά, από ένα πρόγραμμα «αγωγής υγείας» που εντάσσεται σε ένα σύστημα εκπαίδευσης που είναι ανίκανο να αντιμετωπίσει και αντίθετα  οξύνει τα κοινωνικά προβλήματα που φέρνουν τις ουσίες στα σχολεία. 

Αυτό που τώρα χρειάζεται είναι η διαμόρφωση ενός κινήματος ανεξάρτητου, διεκδικητικού, που θα αμφισβητεί την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Ένα κίνημα που θα αποτελείται κυρίως από καθηγητές, αλλά και από γονείς και μαθητές, και ακόμα, από ολόκληρη την κοινωνία. Προς αυτή την κατεύθυνση τεράστια βοήθεια, με την εμπειρία, τη γνώση, την οργάνωση αλλά και την αγωνιστική της διάθεση, μπορεί να προσφέρει η μονάδα απεξάρτησης «18 άνω». Πιστεύω ότι η σημερινή ημερίδα θα είναι η αρχή του δρόμου προς αυτή την κατεύθυνση. Είμαι αισιόδοξος για αυτή τη προσπάθεια.