"Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ"

Ναρκωτικά S.O.S

Αρχείο

Κεντρική Σελίδα

Όπως ο Piaget από το χώρο της εξελικτικής ψυχολογίας μελέτησε την διαδικασία μέσα από την οποία το παιδί κατακτά την γλώσσα και την γνώση, έτσι και ο Klιe έδωσε έμφαση στην στιγμή της σύλληψης της εικόνας στην αναπαράστασή της και στην διαδικασία που μεσολαβεί ανάμεσα στις δύο.

Παραλλαγές πάνω σε σχέδια του  Paul Klιe

Παρουσίαση: Πανελλήνιο Ψυχιατρικό Συνέδριο  με θέμα “H Συμβολή της τέχνης στις ψυχιατρικές θεραπείες”.

Από το χώρο της τέχνης ξεκίνησε το ενδιαφέρον μας για το Αrt Τherapy. Αυτό που μας ενδιαφέρει πιο συγκεκριμένα είναι η διαδικασία της δημιουργίας, η πορεία προς τη δημιουργία ενός έργου, η πορεία δηλ. που ξεκινάει από το άτομο-καλλιτέχνη και ολοκληρώνεται με την κατασκευή του έργου, την υλοποίησή του. Χρησιμοποιούμε  εσκεμμένα τον όρο «κατασκευή» για ν’ αναφερθούμε  στη λυτρωτική σημασία που έχει το τελειωμένο έργο για τον καλλιτέχνη. Σήμερα το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ δημοσιεύει ένα άρθρο της φίλης  Kλειώ Mακρή και  Aρετή Διαμαντοπούλου με τίτλο: “H Συμβολή της τέχνης στις ψυχιατρικές θεραπείες”.

 Αυτή η διαδικασία της τέχνης είναι διαδικασία μιας μεταμόρφωσης. Για παράδειγμα η μάζα του πηλού γίνεται γλυπτό, στο λευκό χαρτί σχηματίζεται μια εικόνα.

Σύμφωνα με τα παραπάνω πλαισιώνεται η δουλειά μας ως θεραπεύτριας μέσω τέχνης στο 18 Άνω. Πρόκειται για μια δομή όπου η τέχνη λειτουργεί παράλληλα και συμπληρωματικά προς την ψυχοθεραπεία και τις άλλες θεραπευτικές παρεμβάσεις.

Οι θεραπευόμενοι που παρακολουθούν το θεραπευτικό πρόγραμμα και έχουν καταφέρει να είναι σε αποχή από τις ουσίες για κάποιο διάστημα προχωρούν στη διαμόρφωση της ομάδας. Μ’ αυτό το σχηματισμό συμμετέχουν και στην Ομάδα Έκφρασης μέσω της Τέχνης. Στόχος της τελευταίας, και στις τρεις φάσεις του προγράμματος απεξάρτησης, είναι να βιώσουν οι θεραπευόμενοι μια δημιουργική εμπειρία ατομική και συλλογική. Πολλές φορές η συγκεκριμένη ομάδα, κατά τη διάρκεια της δημιουργικής διαδικασίας, λειτουργεί πιο ελεύθερα από τις άλλες ομάδες θεραπείας. Όμως ισχύουν και εδώ οι ίδιοι νόμοι, τα όρια και ο σεβασμός που επιβάλλονται από το χώρο και το στόχο. Ως μέσα χρησιμοποιούνται η ζωγραφική, ο πηλός, η μουσική και τα κείμενα. Η Ομάδα Έκφρασης μέσω Τέχνης δίνει έμφαση στην επανάληψη η οποία βοηθάει τα μέλη της να βιώσουν τη διαδικασία και να την εγγράψουν στη συνείδησή τους.

Η επιλογή του Klιe

Η άσκηση που θα παρουσιαστεί εδώ πραγματοποιείται στην πρώτη και στην δεύτερη φάση του προγράμματος του 18 άνω.

Πρόκειται για ένα σχέδιο του Paul Klιe από τα μαθήματά του στο Bauhaus.

Πέρα από το προσωπικό  θαυμασμό για το έργο και την προσωπικότητά του, ο Klιe έχει παρουσιάσει ένα σημαντικό καλλιτεχνικό αλλά και διδακτικό έργο.

Στα γραπτά του μιλάει για την ζωγραφική ως γλώσσα η οποία έχει δομικά στοιχεία το σημείο, την γραμμή, την φόρμα (forme), το χρώμα και την ισορροπία. Γι’ αυτόν η τέχνη «δεν αναπαράγει το ορατό, το αποκαλύπτει».

Ανάμεσα στα διάφορα θέματα με τα οποία καταπιάνεται η τέχνη, ο Klιe ασχολήθηκε πιο συστηματικά με την γένεση της φόρμας.

Όπως ο Piaget από το χώρο της εξελικτικής ψυχολογίας μελέτησε την διαδικασία μέσα από την οποία το παιδί κατακτά την γλώσσα και την γνώση, έτσι και ο Klιe έδωσε έμφαση στην στιγμή της σύλληψης της εικόνας στην αναπαράστασή της και στην διαδικασία που μεσολαβεί ανάμεσα στις δύο.

Η επιλογή αυτού του σχεδίου για την άσκηση έγινε γιατί αφήνει ένα χώρο, δίνει δηλ. την δυνατότητα να συμπληρωθεί και να μεταμορφωθεί, και εξασφαλίζει μια κατ’ αρχήν ισότητα ανάμεσα στα άτομα ως προς την εικαστική διαδικασία. Με αυτό τον τρόπο επίσης εξαλείφεται το άγχος της λευκής κόλλας.

Από όλα τα σχέδια που υπάρχουν στο βιβλίο επιλέξαμε αυτό γιατί δεν είναι ούτε τελείως αφηρημένο ούτε όμως και συγκεκριμένο. Ακόμη, έχοντας ως στόχο να μην υποβάλλουμε  λύσεις φωτοτυπήσαμε  το σχέδιο έτσι ώστε να βρίσκεται στη μέση μιας κόλας Α4. η επιλογή των διαστάσεων και του σχήματος του χαρτιού έγινε σύμφωνα με τις οδηγίες του ίδιου του Klιe. Το μέγεθος αυτό είναι εξίσου μεγάλο και μικρό και επίσης είναι το μέγεθος εκείνο που συχνότερα χρησιμοποιείται στην καθημερινή ζωή.

Δίνουμε στην ομάδα το σχέδιο και τα υλικά τα οποία πρόκειται να χρησιμοποιηθούν: λαδοπαστέλ (δίνουν τη δυνατότητα να πειραματιστούν στις αποχρώσεις και στη ματιέρα) και δακτυλομπογιές, καθαρά χρώματα, τα βασικά. Σκοπός είναι να δουλέψουν τις αναμείξεις και την επαφή με το υλικό. Έχουν ήδη προηγηθεί συνεδρίες στις οποίες επεξεργάστηκαν το χρώμα.

Αυτό που ζητείται απ’ τον καθένα είναι να δει το χαρτί αυτό σαν χώρο τον οποίο καλείται με το δικό του τρόπο να αλλάξει, να μεταμορφώσει σε κάτι καινούργιο, να προσπαθήσει να του δώσει άλλο νόημα.

Τονίζεται επίσης ότι μπορούν να δουν το χαρτί από όποια πλευρά θέλουν μια και αυτό δεν έχει συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Οι οδηγίες είναι σαφείς και σύντομες. Έτσι δίνεται η δυνατότητα να παρατηρηθούν και οι πρώτες αντιδράσεις της ομάδας.

Η προσεκτική και διακριτική παρατήρηση της εικαστικής παρέμβασης των θεραπευόμενων στο σχέδιο και η συμπεριφορά που τη συνοδεύει οδηγεί το θεραπευτή σε εποικοδομητικές υποθέσεις – συμπεράσματα. Έτσι προσέχουμε κυρίως τη στάση των θεραπευμένων απέναντι στις οδηγίες και τον τρόπο με τον οποίο τοποθετούνται τα χρώματα στο χαρτί (δηλ. την ένταση, το χώρο που καταλαμβάνουν, την ενότητά τους η επιπλέον αν αυτά τοποθετούνται αυθόρμητα ή ελεγχόμενα). Επίσης παρατηρούμε τι είδους υλικά χρησιμοποιούν και πως (δηλ. αν προχωρούν σε αναμείξεις και πειραματίζονται ή αν μένουν σε ένα και μόνο τρόπο επεξεργασίας). Όσον αφορά το σχέδιο, βλέπουμε αν προεκτείνουν τα στοιχεία του, αν και πόσα από αυτά χρησιμοποιούνται και αν τελικά αυτό μεταμορφώνεται. Ακόμη εντοπίζουμε τις λεπτομέρειες, την ενότητα του σχεδίου, την οργάνωση του χώρου και τι είδους πλαστικές λύσεις βρίσκει ο καθένας. Από όλα αυτά κατανοούμε κυρίως το πώς αντιλαμβάνονται το χώρο και το χρόνο.

Παίρνουμε πολλές πληροφορίες από τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται  κατά τη διάρκεια της δημιουργίας δηλαδή αν έχουν την ανάγκη να μιλούν ή όχι, αν αναφέρονται στο σχέδιο ή όχι, αν διασπάται η προσοχή τους κτλ. Επίσης, παρατηρούμε τη θέση του καθενός μέσα στην ομάδα.

Η διαδικασία αυτή κρατά 20 λεπτά περίπου. Η παρέμβαση μας συνοδεύει, δεν καθοδηγεί. Αξιολογούμε εάν η δυσκολία στην εικαστική έκφραση προέρχεται από άγνοια τεχνικών μέσων ή από ψυχολογικά αίτια. Εφόσον καταλάβουμε πως πρόκειται απλά για άγνοια του δείχνουμε τον τρόπο, έχοντας προσπαθήσει πρώτα να καταλάβουμε τι ο ίδιος ακριβώς θέλει να πει. Έχει σημασία να νιώσει πως το αποτέλεσμα της «δουλειάς» του είναι όσο γίνεται πιο κοντά σ’ αυτό που ήθελε να εκφράσει. Έτσι αποφεύγεται να νιώσει το αίσθημα της αποτυχίας. Στο τέλος της διαδικασίας εξετάζουμε αν πραγματικά δημιουργήθηκε μια νέα εικόνα.

Μαζεύουμε τις εικόνες και τις παρουσιάζουμε με τη σειρά στην ομάδα. Μιλάει πρώτα η ομάδα γι’ αυτό που βλέπει, δηλαδή για την ατμόσφαιρα και για τυχόν συναισθήματα που γεννάει το κάθε έργο. Η ομάδα μπορεί να βρει για κάθε σχέδιο ένα τίτλο, μια ιστορία κτλ. Προσέχουμε τι λένε οι θεραπευόμενοι για το κάθε σχέδιο γιατί πολλές φορές μιλάνε για τον  εαυτό τους μέσα από τα έργα των άλλων.

Εκείνος στον οποίο ανήκει το σχέδιο μιλάει τελευταίως και εξηγεί τον τρόπο που σκέφτηκε, τι είχε σκοπό να κάνει και αν τον εκφράζει αυτό που λέει η ομάδα. Έτσι μπορούμε να αποφύγουμε το να μιλήσει για το έργο του με τρόπο κοινότοπο και καλά προετοιμασμένο.

Μέσα από όλη αυτή τη διαδικασία κατανοούμε την δυναμική της ομάδας και καταγράφουμε την πορεία της. Το υλικό που βγαίνει είναι πολύ χρήσιμο για τη θεραπευτική ομάδα. Γίνεται επεξεργασία του και οι ερμηνείες που προκύπτουν είναι πάντα σε σχέση με τη συνολική πορεία του θεραπευομένου  μέσα στο πρόγραμμα.

Η άσκηση δίνεται δύο φορές. Ανάλογα με την απόσταση στην οποία βρίσκεται κανείς από την ουσία παρατηρούνται τα εξής: όταν είναι μικρός ο χρόνος της αποχής τα σχέδια δεν είναι επεξεργασμένα (Eικόνα 1). Είναι απλοϊκά, φτωχά, σαν παιδικά σχέδια, και περιέχουν συχνά στερεότυπες λέξεις, σχέδια που συναντάμε σε τατουάζ κτλ. Επίσης, αυτά που λέγονται για τα σχέδια έχουν μικρή σχέση με την εικόνα. Υπάρχουν έντονες αντιστάσεις και στο να ακολουθήσουν τις οδηγίες και στο να εκφραστούν. Όταν έχουν απομακρυνθεί πια αρκετά από την ουσία και προχωρά η θεραπεία τα σχέδια είναι περισσότερο επεξεργασμένα (Eικόνες 2 & 3),  η φαντασία είναι πιο πλούσια και οι παρατηρήσεις για το έργο τους πιο εύστοχες. Παρατηρείται επίσης ότι πειραματίζονται αρκετά και με τα υλικά

Βλέπουμε λοιπόν πως η πορεία των θεραπευόμενων στην εικαστική έκφραση συμβαδίζει με την πορεία τους στη θεραπεία, ότι αναπτύσσουν και εδώ ένα λόγο με νόημα και εξέλιξη.

Bιβλιογραφία

Κlιe Paul, Για τη μοντέρνα τέχνη, Aθήνα, Κάλβος.

Κλεε Πάουλ, Η εικαστική σκέψη. Τα μαθήματα στη σχολή του Μπαουχάουζ, τόμος 1, Αθήνα, Μέλισσα, 1989.

Κλεε Πάουλ, Η εικαστική σκέψη. Τα μαθήματα στη σχολή του Μπαουχάουζ, τόμος 2, Αθήνα, Μέλισσα, 1989.

Μάτσα Κατερίνα, Ψάξαμε ανθρώπους και βρήκαμε σκιές, το αίνιγμα της τοξικομανίας, Αθήνα, Άγρα, 2001.

Piaget Jean, La representation du monde chez l’ enfant, Paris, puf, 1999.

Sara Paοn, Gladys Jarrean, Sur les traces du sujet - Delachaux et. Niestlι, 1994.

J.L. Sudres - L’ adolescent en Art Therapie, Dunod, Paris 1998.

Jean Broustra - L’ expression. Psychotherapie et crιation E.S.F. 1998.

31/10/2003