"Η εκπαίδευση στην εποχή των δικτύων"

Κελεσίδης Ευάγγελος

Αν κοιτάξουμε πίσω στην ιστορία, θα δούμε ότι καμία εποχή δε στερούνταν τεχνολογικών επιτευγμάτων. Αυτό σημαίνει ότι η τεχνολογία δεν είναι κάτι που πρωτοεμφανίζεται στην εποχή μας.
`Ομως τα ψηφιακά δίκτυα, είναι μια σημαντικότατη εξέλιξη, ίσως ισάξια με την ανακάλυψη της τυπογραφίας. Η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί, ως εκπαιδευτικούς - και ως άτομα - να μας αφήνει αδιάφορους. Είναι σαφές πως υπάρχουν σημαντικές δυσκολίες στην προσέγγιση αυτής της τεχνολογίας προς όφελος της εκπαίδευσης.
Ωστόσο αναγνωρίζεται απ' όλους, ότι πρέπει να περάσουμε από την εγκυκλοπαιδική εκπαίδευση, δηλαδή τη συσσώρευση γνώσεων, στη δημιουργική και κριτική σκέψη, από την παθητική στην ενεργητική μάθηση.
Η παρουσία και η ραγδαία εξάπλωση του Internet δημιουργεί σοβαρούς προβληματισμούς και θέτει ερωτήματα που απαιτούν άμεσες απαντήσεις.

• Τι είναι το Internet;
• Τι μπορεί να προσφέρει το Internet στον εκπαιδευτικό;
• Τι μπορεί να προσφέρει στο μαθητή;
• Πώς μπορούμε να εκμεταλλευτούμε το Internet μέσα στην τάξη;
• Θα αλλάξει τους παραδοσιακούς ρόλους της εκπαιδευτικής διαδικασίας;
• Και αν ναι, ποιος θα είναι ο μελλοντικός ρόλος του δασκάλου;
• Ποιος θα είναι ο ρόλος του μαθητή;

Με την εισήγηση αυτή επιχειρείται μια σύντομη προσέγγιση πάνω σ' αυτά τα κρίσιμα ζητήματα.

Πρόλογος

Την τελευταία δεκαπενταετία η ραγδαία ανάπτυξη της ηλεκτρονικής τεχνολογίας οδήγησε στην εκτεταμένη χρήση των Ηλεκτρονικών Υπολογιστών (Η/Υ) σ' όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Κάποιοι μάλιστα, προσδίδουν σ' αυτούς υπερβολικές ιδιότητες, που δεν έχουν, κι έτσι έχει δημιουργηθεί ένας μύθος σχετικά με τις πραγματικές τους δυνατότητες.

Παρ' όλο που στην χώρα μας η χρήση αυτών των νέων τεχνολογιών στα σχολεία δεν είναι εκτεταμένη -υπάρχουν μόνο κάποιες μεμονωμένες απόπειρες εμπειρικής χρήσης τους-, στις πιο ανεπτυγμένες χώρες η χρησιμοποίησή τους είναι ευρύτατη και η ανάπτυξη τους ραγδαία. Σήμερα υπάρχουν σχολεία και τάξεις σ' όλο τον κόσμο όπου η μάθηση επιτυγχάνεται χρησιμοποιώντας ηλεκτρονικούς υπολογιστές και ψηφιακά δίκτυα, (Pedroni 1997) από τα οποία το γνωστότερο είναι το Internet. Η σημερινή εισήγηση θα επιχειρήσει να προσεγγίσει τον Η/Υ ως εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην εκπαίδευση, να προτείνει ενδεικτικές δραστηριότητες και να φέρει τους εκπαιδευτικούς σε μια πρώτη επαφή με τα δίκτυα και τους νέες ορίζοντες που διανοίγονται στην επικοινωνία και την πληροφόρηση. Η εμφάνισή τους δημιούργησε υποσχέσεις πως η χρησιμοποίησή τους θα λύσει πολλά από τα προβλήματα στην εκπαίδευση αλλά κανείς δεν αμφισβητεί πως υπάρχουν πολλά σοβαρά ζητήματα που σχετίζονται με τη χρήση τους, όπως μεθοδολογικά, κοινωνιολογικά, παιδαγωγικά κ.ά. που πρέπει όλα να συζητηθούν με νηφαλιότητα και αντικειμενικότητα.

Τάσεις της κοινωνίας

Οι κοινωνίες προχωρούν και δημιουργούν νέες συνθήκες, προσφέροντας παράλληλα νέες δυνατότητες, αλλά θέτουν και νέα προβλήματα που απαιτούν λύσεις. Για παράδειγμα ποιες είναι οι εργασιακές απαιτήσεις της σημερινής αλλά και της αυριανής κοινωνίας; Ο παρακάτω πίνακας που δείχνει την εξέλιξη των εργασιακών αναγκών στην Αμερική τα τελευταία 200 χρόνια είναι αποκαλυπτικός.

Πηγή: National Academy of Sciences , National Academy of Engineering, 1993

Ο τομέας "πληροφορικής" παρουσιάζει ραγδαία αύξηση και υπολογίζεται ότι στο τέλος του αιώνα το 60% των εργασιών θα απαιτούν δεξιότητες χειρισμού πληροφορικής τεχνολογίας (Hawkins J.1996). Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι δημιουργείται ένα διαφορετικό τοπίο στον κοινωνικό χώρο. Όταν μιλάμε για εργασίες πάνω στην πληροφορική δεν εννοούμε μόνο χειρισμό μηχανημάτων -πράγμα που είναι και το ευκολότερο- εννοούμε όλες αυτές τις ασχολίες που έχουν σχέση με τη δημιουργία νέων πληροφοριών, την εύρεση, ανάκτηση, ανάλυση και αξιολόγηση των πληροφοριών που ήδη υπάρχουν, καθώς επίσης και την αποθήκευσή τους σε ηλεκτρονική (ψηφιακή) μορφή, έτσι ώστε να είναι διαθέσιμες σ' όλους όσους το επιθυμούν. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι βρισκόμαστε στην εποχή της ψηφιακής επικοινωνίας που αποτελεί συνέχεια και προέκταση της τυπογραφικής επικοινωνίας, όπως και η τελευταία αποτέλεσε έναν παράγοντα συνέχειας παρά ρήξης με την προφορική επικοινωνία. Μέσα στην κοινωνία της πληροφορικής είναι πολύ πιθανό οι δεξιότητες αναζήτησης, αξιολόγησης και χρησιμοποίησης της πληροφορίας να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία από την προσωπική συσσώρευση γνώσεων. (Βρύζας Κ.1990)

Η Εκπαίδευση

Οι εξελίξεις αυτές επηρεάζουν και την εκπαίδευση που είναι αλληλένδετη με τις κοινωνικές μεταβολές, και κάθε στιγμή αντανακλά την κοινωνία (Elmore,Sr. et al. 1993 ). Η εξέλιξη της εκπαίδευσης συμβαδίζει με την εξέλιξη της κοινωνίας, με τη σημαντική διαφορά ότι οι αλλαγές στην εκπαίδευση και η προσαρμογή της στις σύγχρονες ανάγκες πραγματοποιούνται με πολύ αργούς ρυθμούς. Γίνεται αντιληπτό ότι η εκπαίδευση δεν μπορεί να αγνοήσει αυτές τις τεχνολογικές και κοινωνικές εξελίξεις γιατί κινδυνεύει να αποκοπεί απ' την κοινωνία (Βρύζας Κ. 1990). Όμως ποιες είναι οι νέες τεχνολογίες, τι μπορούν να προσφέρουν στην εκπαίδευση και, κυρίως, ποιες θα είναι οι αλλαγές που θα προκληθούν, από τη χρήση τους.

 Νέες τεχνολογίες

Το Internet

Πολύς λόγος έχει γίνει τελευταία για το Internet. Τι είναι όμως στ' αλήθεια;

Σε τεχνικό επίπεδο είναι εκατομμύρια υπολογιστές συνδεμένοι μεταξύ τους. Σε κοινωνικό επίπεδο είναι όλοι οι άνθρωποι που χρησιμοποιούν τους υπολογιστές, είναι οι πληροφορίες που υπάρχουν και τις μοιράζονται. Χωρίς τους ανθρώπους δε νοείται η ύπαρξή του.

Δεν είναι ένας οργανισμός, δεν ανήκει σε κανέναν.

Η ανάπτυξή του οφείλεται στις νέες δυνατότητες επικοινωνίας που παρέχει. Μέσα στο Internet υπάρχουν πληροφορίες σε μορφή κειμένου, εικόνας, ήχου, ακόμα και βίντεο. Αυτό όμως που το διαφοροποίησε από τα άλλα επικοινωνιακά μέσα, έντυπα και ηλεκτρονικά και οδήγησε στην εκρηκτική ανάπτυξή του είναι ότι δε στηρίζεται στην ιδέα του πληροφορούμενου ως παθητικού δέκτη ως καταναλωτή πληροφοριών, αλλά θέτει όλους τους χρήστες του ως ομότιμους, τους παρέχει τη δυνατότητα να "πλοηγηθούν" μέσα στις πληροφορίες που επιθυμούν και το σημαντικότερο τους επιτρέπει να δημιουργήσουν δικές τους. Τους τοποθετεί δηλαδή στη θέση του δημιουργού, πράγμα που κανένα μέσο μέχρι τώρα δεν το πρόσφερε. Παρέχει ισότιμη πρόσβαση στις πληροφορίες σε όλους, ανεξάρτητα από κοινωνική θέση, γένος, φύλο, θρησκευτικές ή πολιτικές πεποιθήσεις.

Οι Υπολογιστές

Τα μέσα, όποια κι αν είναι αυτά, από μόνα τους έχουν μόνο φυσικές ιδιότητες, χρώμα, σχήμα, μέγεθος κ.ά. όχι εκπαιδευτικές. Ο εκπαιδευτικός είναι αυτός που, ανάλογα με τις ανάγκες των δραστηριοτήτων του, προσδίδει για όση ώρα το χρησιμοποιεί εκπαιδευτικές ιδιότητες στο μέσο π.χ. το βίντεο ή τον Η/Υ. Έτσι λοιπόν αναλόγως το σχεδιασμό και τις ανάγκες της διδασκαλίας του μπορεί να "χρίσει" τον υπολογιστή (αναφέρω ενδεικτικά):

·         Ως ηλεκτρονική βιβλιοθήκη

Η αναγνώριση του κοινωνικού χαρακτήρα της πληροφορίας οδήγησε στη συγκρότηση βάσεων δεδομένων (Σολομωνίδου Χ. κ.ά. 1995) ή καλύτερα ηλεκτρονικών βιβλιοθηκών. Οι ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες είναι μεγάλες βάσεις δεδομένων, με συνδέσμους μεταξύ των αρχείων για διασύνδεση μεταξύ των θεμάτων (Carr L. et al 1997). Οι νέες τεχνολογίες δίνουν σε όλους τη δυνατότητα πρόσβασης σ' αυτόν τον τεράστιο όγκο πληροφοριών. Ειδικότερα όμως στις πιο απομονωμένες περιοχές όπως είναι τα μικρά και απομακρυσμένα σχολεία (π.χ.Το Δημ. Σχολείο Φελλώνης Ξάνθης) τα ηλεκτρονικά δίκτυα δημιουργούν ένα είδος γέφυρας επικοινωνίας . (Αναφέρω ένα παράδειγμα από το χώρο του Internet "Virtual Zoo" όπου οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα χωρίς να φύγουν από την τάξη τους να περιηγηθούν σ΄ όλους του ζωολογικούς κήπους του κόσμου, να συλλέξουν πληροφορίες και να ετοιμάσουν τις δικές τους εργασίες)

• Ως προσομοιωτή

Οι νέες τεχνολογίες προσφέρουν δυνατότητες στο μαθητή προσωπικής ενασχόλησης, άσκησης και ανακάλυψης της γνώσης μετατρέποντας τον από παθητικό δέκτη σε ενεργητικό εξερευνητή της. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα χρήσης του υπολογιστή ως προσομοιωτή. Υπάρχουν προσομοιωτές οικοσυστημάτων, φυσικών φαινομένων κ.ά. στις οποίες καλείται ο μαθητής να αλληλεπιδράσει. Έτσι δύσκολες έννοιες κατανοούνται καλύτερα μέσα από δυναμικά εξελισσόμενες εικόνες και η γνώση αποχτιέται με ευχάριστο τρόπο αφού συνδέεται με το παιχνίδι. (Θα παρουσιάσω ένα παράδειγμα αναπαράστασης ενός φυσικού φαινομένου που έγινε από δασκάλους, χωρίς προηγούμενη γνώση πάνω στους υπολογιστές, κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσής τους στο Διδασκαλείο)

• Ως χώρος έκφρασης και προσωπικής δημιουργίας

Οι δυνατότητες που προσφέρονται στον εκπαιδευτικό για δημιουργία τέτοιων καταστάσεων είναι πολλές. Το ζητούμενο λοιπόν είναι να γνωρίζει αυτές τις δυνατότητες και φυσικά να μπορεί να τις ενσωματώνει στο μάθημα προτρέποντας, προκαλώντας θα έλεγε κανείς τους μαθητές να εργαστούν δημιουργικά, (Κοντογιαννοπούλου- Πολυδωρίδη Γ., 1992) αναπτύσσοντας τη φαντασία τους, ωθώντας τους σε πρωτότυπες, έξυπνες, ασυνήθιστες και σπάνιες ιδέες και λύσεις. (Θα παρουσιάσω δυο παραδείγματα προτροπής δημιουργικών δραστηριοτήτων το πρώτο από το χώρο της τέχνης και της πολλαπλές δυνατότητες προσέγγισής της, και το δεύτερο από το χώρο του Internet. Είναι το "Εικονικό σχολείο" που όπως αναφέρεται στην πρώτη του σελίδα έχει σα στόχο την ανάπτυξη της φαντασίας και της δημιουργικότητας, μέσα από την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση των παιδιών, των νέων αλλά και των εκπαιδευτικών. Είναι το σχολείο που τηρεί τις τρεις προϋποθέσεις που θέτει ο Illich I (1970) για ένα καλό εκπαιδευτικό σύστημα " πρώτον, κάνει προσιτούς σε όλους όσους θέλουν να μάθουν και σε οποιαδήποτε φάση της ηλικίας τους, όλους τους διαθέσιμους πόρους, δεύτερον, δίνει τη δυνατότητα σε όλους όσους θέλουν να μεταδώσουν αυτά που ξέρουν, να συναντούν εκείνους που αντίστοιχα θέλουν να μάθουν, και τρίτον, παρέχει σε όλους όσους επιθυμούν να ανακοινώσουν κάτι στο κοινό, τη δυνατότητα να κάνουν τις σκέψεις τους γνωστές" Ο Illich αναφέρει από το 1970 ότι ένα τέτοιο σύστημα θα χρησιμοποιούσε τις μεθόδους της μοντέρνας τεχνολογίας για να καταστήσει καθολική την ελευθερία λόγου. (σημ. για λόγους ευνόητους και όχι λογοκρισίας θα γίνεται έλεγχος στα προς δημοσίευση κείμενα) ) Στα παραπάνω παραδείγματα ο υπολογιστής και το Internet είναι τα μέσα με τα οποία οδηγούμε τους μαθητές να επιτύχουν τους στόχους της διδασκαλίας. Η χρήση των υπολογιστών όμως δημιουργεί νέα μαθησιακά περιβάλλοντα. Αυτό απαιτεί αλλαγές σε δομικά στοιχεία της εκπαίδευσης όπως είναι το αναλυτικό πρόγραμμα, τα μοντέλα διδασκαλίας, ο ρόλος του δασκάλου και του μαθητή. Μιλάμε δηλαδή για ένα νέο σχολείο που θα είναι εναρμονισμένο με την κοινωνία και τις σύγχρονες απαιτήσεις της, που πέρα από τις βασικές γνώσεις θα παρέχει στα παιδιά και τους εφήβους δεξιότητες να κινούνται μέσα σ' αυτό το πλήθος των πληροφοριών (Ανθογαλίδου Θ. 1997).

Αναλυτικό πρόγραμμα

Κατ' αρχήν δημιουργείται η απαίτηση για υπέρβαση του υπάρχοντος αναλυτικού προγράμματος που χαρακτηρίζεται κλειστό και άκαμπτο, προορισμένο για συγκεκριμένου τύπου διδασκαλία -μεταφορά γνώσης- προκαθορισμένους ρόλους του δασκάλου και μαθητή (Καριώτογλου. Π. κ.ά. 1997) και φυσικά αγνοεί τη χρήση του υπολογιστή ως πολυδύναμου εργαλείου μάθησης. Μια πανελλαδική έρευνα της Γ. Κοντογιαννοπούλου - Πολυδωρίδη (1992) αναφέρει, "Σημαντική, ποσοτικά και ποιοτικά, εκπαιδευτική λειτουργία, που αφορά τη χρήση των υπολογιστών από τους εκπαιδευτικούς υλοποιείται εκτός του επισήμου προγράμματος" Επιζητείται λοιπόν ένα πιο ανοικτό αναλυτικό πρόγραμμα που θα προσδιορίζει μεν τους στόχους, αλλά θα αφήνει ανοιχτές τις διαδικασίες επίτευξής , αλλά και επέκτασής τους. Η χρήση των νέων τεχνολογιών σ' ένα τέτοιο αναλυτικό πρόγραμμα θα δημιουργήσει προϋποθέσεις για πιο ουσιαστική συμμετοχή των μαθητών στην εκπαιδευτική διαδικασία και την αναβάθμιση της ποιότητάς της.

Ρόλος του εκπαιδευτικού

Αυτό το αναλυτικό πρόγραμμα αναμένεται ν' αλλάξει και τον παραδοσιακό ρόλο του εκπαιδευτικού, ζήτημα πολύ σημαντικό για την εκπαίδευση. Ο ρόλος του χρησιμοποιώντας τους υπολογιστές όχι μόνο δεν αναμένεται να υποβαθμιστεί αλλά γίνεται σημαντικότερος αφού είναι αυτός που τροφοδοτεί με ερεθίσματα και οδηγεί τη μαθησιακή διαδικασία. Συντονίζει τη διαδικασία επίλυσης προβλημάτων στην τάξη (ευρύτερων πραγματολογικών και όχι μαθηματικών) η επιλογή των οποίων χρειάζεται να φέρνει το μαθητή αντιμέτωπο με την πραγματικότητα όπως εγγράφεται στα εθνικά, τα κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια του τόπου μας. Ο εκπαιδευτικός παύει να είναι μόνο μεταδότης και ελεγκτής γνώσεων (Κοντογιαννοπούλου-Πολυδωρίδη Γ., 1992) και γίνεται εμπνευστής, οργανωτής και δημιουργικός εμψυχωτής. Όμως για να συμβούν αυτά πρέπει ο δάσκαλος να γνωρίζει τις δυνατότητες των υπολογιστών και να έχει τις απαραίτητες παιδαγωγικές γνώσεις για να οργανώνει ο ίδιος, υψηλών απαιτήσεων εκπαιδευτικά προγράμματα, μέσα από τα οποία, θα εκμεταλλεύεται τις δυνατότητες των Ηλεκτρονικών Υπολογιστών και των δικτύων. Σε έρευνα, σχετική με τη δομή παραστάσεων που έχουν οι εκπαιδευτικοί για τους υπολογιστές, φάνηκε ότι οι εκπαιδευτικοί είχαν αντιστάσεις και επιφυλάξεις ιδίως ως προς τις σχέσεις εκπαιδευτικού-μαθητή σχετικά με τη χρήση τους. Μετά από σχετικό σεμινάριο, η στάση τους άλλαξε σημαντικά (Παπαμιχαήλ Γ.,1989). Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να υπάρξει ενημέρωση και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σχετικά με τις νέες τεχνολογίες για να γνωρίσουν τις δυνατότητες και να τις αξιοποιήσουν προς όφελος δικό τους αλλά και της εκπαίδευσης. Οι ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες και το Internet μπορούν να προσφέρουν επίσης, στον εκπαιδευτικό, άμεση, έγκυρη και σύγχρονη ενημέρωση πάνω στα εκπαιδευτικά ζητήματα από τα καλύτερα εκπαιδευτικά κέντρα στον κόσμο αφού τα περισσότερα απ' αυτά δημοσιεύουν τις έρευνές τους στο δίκτυο και παρέχουν ελεύθερη πρόσβαση. Μπορούν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, να ανταλλάξουν προβληματισμούς, προγράμματα και πλάνα εργασίας. (Χαρακτηριστικά σας αναφέρω ότι τα πρακτικά πολλών συνεδρίων ανά τον κόσμο προσφέρονται ελεύθερα για ανάγνωση στο δίκτυο, όπως φυσικά και οι εισηγήσεις του παρόντος συνεδρίου θα βρίσκονται on-line στο Εικονικό σχολείο στη διάθεση όλων)

Ο ρόλος του μαθητή

Για να προσδιορίσουμε το ρόλο του μαθητή μέσα στην κοινωνία των πληροφοριών πρέπει πρώτα να απαντήσουμε στα ερωτήματα

• Τι και πώς θέλουμε οι μαθητές να μαθαίνουν;

Πέρα από τις βασικές γνώσεις, έννοιες και δεξιότητες, που είναι απαραίτητες στον καθένα και κάθε εποχή, πιστεύω ότι το σημαντικότερο είναι να μάθει ο μαθητής πως να μαθαίνει.

Να του δίνεται οι δυνατότητα να βλέπει ένα θέμα από πολλές σκοπιές

• να μάθει τρόπους ανεύρεσης πληροφοριών
• να αναλύει
• να αξιολογεί αυτές τις πληροφορίες
• να σκέφτεται κριτικά
• να συνθέτει τα στοιχεία και να βγάζει δικά του συμπεράσματα
• να μπορεί να εργάζεται ομαδικά
• να αποκτήσει δεξιότητες για να εκμεταλλευτεί τις νέες επικοινωνιακές δυνατότητες.

Τα παιδιά, περισσότερο από το να λαμβάνουν τη γνώση από τους ειδήμονες ενήλικες, προτιμούν να οικοδομούν τη γνώση και να μαθαίνουν μέσα από την αλληλεπίδραση και την προσωπική τους ενασχόληση τα θέματα που τους αφορούν. Η σημερινή τάση οδηγεί προς την κατεύθυνση, της μάθησης βασισμένης σε εκπαιδευτικά προγράμματα (project-based learning) (Blumenfeld et al,1991; Καριώτογλου κ.ά, 1997; Hansson G., 1997) . Έτσι η μάθηση θεωρείται σαν μια διαδικασία προσωπικής ανακάλυψης από το μαθητή.
 

Οι επιδράσεις των νέων τεχνολογιών στην κοινωνία και την εκπαίδευση
 

Η είσοδος των νέων τεχνολογιών στην κοινωνία μας είναι μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα. Τίθεται αγωνιωδώς το ερώτημα "Τι θα μας κάνουν οι υπολογιστές;" Θα αντιστρέψω το ερώτημα "Τι θα κάνουμε εμείς τους υπολογιστές;" Αντί λοιπόν να περιμένουμε παθητικά να απαριθμήσουμε τις επιπτώσεις από τη χρήση τους, θα ήταν προτιμότερο ως εκπαιδευτικοί να κάνουμε την επίθεσή μας, να τους γνωρίσουμε, να τους χρησιμοποιήσουμε εμείς όπως θέλουμε και να τους τοποθετήσουμε εκεί όπου είναι η θέση τους, ανάμεσα στα εκπαιδευτικά εργαλεία.Να μπορέσουμε να εκμεταλλευτούμε όλες τις δυνατότητές τους. Ειδικότερα όπως αναφέρθηκε προηγουμένως στα ολιγοθέσια σχολεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί, κατά τη διάρκεια που ο δάσκαλος ασχολείται με τους μαθητές των άλλων τάξεων. Με τη χρήση του Internet οι μαθητές αυτών των σχολείων έχουν τις ευκαιρίες να αναπτύξουν νέες μαθησιακές εμπειρίες που ποτέ πριν δεν θα είχαν αυτές τις δυνατότητες. Σήμερα υπάρχει μια τάση σε πανευρωπαϊκό επίπεδο για να στηριχτούν τα μικρά απομακρυσμένα αγροτικά σχολεία και με τη χρησιμοποίηση των δικτύων επικοινωνίας να δοθεί ένα κανάλι επικοινωνίας τόσο στους εκπαιδευτικούς όσο και στους μαθητές, για συνεργασία και εκπόνηση κοινών εκπαιδευτικών προγραμμάτων (project) με άλλα σχολεία τόσο μέσα στη χώρα όσο και σ' όλο τον κόσμο(Hargreaves L. 1997., McPake J., Hall J. 1997). Τέτοια προγράμματα συντονισμένης δράσης υπάρχουν χιλιάδες σ' όλο τον κόσμο απ' όλες τις χώρες και για όλα τα θέματα. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό της παγκόσμιας κοινωνικής διάστασης της εκπαίδευσης. Μέσα στην διαφαινόμενη παγκοσμιοποίηση της κοινωνίας είναι απαραίτητο να καθορίσουμε το δικό μας ζωτικό χώρο και τη δική μας υπόσταση. Να προετοιμάσουμε και να προβάλλουμε τις δικές μας θέσεις στα πολιτιστικά, εκπαιδευτικά και κοινωνικά θέματα της εποχής μας και του τόπου μας. Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και στάσης είναι ένα ζητούμενο που χρειάζεται προσπάθεια και άσκηση. Είναι όμως και η μόνη λύση όχι μόνο για την άμυνα του ανθρώπου απέναντι στην πολυπλοκότητα των δικτύων επικοινωνίας και πληροφόρησης, αλλά και την ανάπτυξη της ικανότητάς του να θέτει τάξη στο πληροφοριακό χάος που τον περισφίγγει ( Κοσμίδου-Hardy. Χ. 1996)

Το δεύτερο ζητούμενο είναι η ανάπτυξη της κριτικής στάσης ενάντια σε κάθε μορφή παθητικής ενσωμάτωσης σε κυρίαρχα πρότυπα του κοινωνικού και πολιτικού βίου (Ανθογαλίδου  Θ. Τι είναι το εικονικό σχολείο. 1997).

Ποιο είναι λοιπόν το μέλλον της εκπαίδευσης;

Ο μόνος ασφαλής τρόπος να το προβλέψουμε είναι να το προετοιμάσουμε.

Και θα τελειώσω με τη φράση που ξεκινάει το εικονικό σχολείο, δεν υπάρχουν τεχνολογικές λύσεις σε κοινωνικά προβλήματα. Υπάρχουν όμως κοινωνικές χρήσεις της τεχνολογίας, με τις αντιφάσεις και τη δυναμική τους. (Ανθογαλίδου Θ. 1997)
 

Αναφορές

Ανθογαλίδου Θ., (1998) "Μ.Μ.Ε. και εκπαίδευση. Για μια γνωσιολογία της πολιτικής" http://www.auth.gr/virtualschool/  Ανθογαλίδου Θ., (1997) "Projects ναι, αλλά γιατί;" http://www.auth.gr/virtualschool/  Ανθογαλίδου Θ. (1997) "Τι είναι το εικονικό σχολείο" http://www.auth.gr/virtualscool/

Blumenfeld, P. C., Soloway, E., Marx, R. W., Krajcik, J. S., Guzdial, M. and Palincsar, A. (1991) Motivating Project-Based Learning: Sustaining the Doing, Supporting the Learning, Educational Psychologist, 26 (314), 369-398.

Carr L., Davis H., Hall W., and Hey J. (1997) Using the World Wide Web as an Electronic Library. [On Line] διαθέσιμο στο http://diana.ecs.soton.ac.uk/~lac/elvira-full.html

Βρύζας Κ. (1990) Μέσα επικοινωνίας και εκπαίδευση, Σύγχρονη Εκπαίδευση τεύχ. 51, Μαρτ.-Απρ. 1990 , σ.77-89

Elmore, Sr. D., Olson,S., and Smith, P. (1993) Reinventing School: The technology is now. Convocation of NAS and NAE <http://www.nap.edu>

Hanson G. C. (1997) The Virtual School Library on the Web - a User Education with Focus on Thinking and Learning Skills http://openclass.lrf.gr:8080/papers/hanson2.htm  

Hargreaves M.L. (1997) Issues in rural primary education in Europe: a summary of a symposium on issues in rural education. Paper presented at the American Educational Research Association, Chicago 1997Hawkins, J. (1996) Technology in education: Transitions,  http://www.summit96.ibm.com/brief/papers/transit.html    

Illich I. (1976) Κοινωνία χωρίς σχολεία. Νεφέλη

Καριώτογλου Π., Κορομπίλης Κ., Κουμαράς Π. (1997), Εξακολουθούν να είναι επίκαιρες οι ανακαλυπτικές μέθοδοι διδασκαλίας; , Σύγχρονη εκπαίδευση, τεύχ. 92 , σ. 52-61.

Κοντογιαννοπούλου-Πολυδωρίδη Γ. (1992) Οι εκπαιδευτικές και κοινωνικές διαστάσεις της χρήσης νέων τεχνολογιών στο σχολείο. Σύγχρονα Θέματα τεύχ.46-47 , Δεκ.1992

Κοσμίδου-Hardy Χ. (1996) Αγωγή στα μέσα μαζικής επικοινωνίας και πληροφόρησης: Από την παθητική πληροφόρηση στην κριτική ανάγνωση της πληροφορίας. Επιθεώρηση Συμβουλευτικής-Προσανατολισμού τεύχ. 36-37 σ.56-71 McPake J., Hall J. (1997) Developing Information and Communications Technology in rural schools: issues emerging from an evaluation of two 'Superhighways' projects in Scotland. European Conference on Educational Research. Frankfurt 1997 Παπαμιχαήλ Γ. (1989) Δομή και ανασυγκρότηση των παραστάσεων των εκπαιδευτικών για τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών. Τεύχ. 74 σ.157-170

Pedroni,G. (1997) The importance of the World Wide Web, [Online] διαθέσιμο στο
<http://www.geocities.com/Athens/5461/paper_1.htm>