ΜΑΘΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η κυρίαρχη ιδεολογία το μεγαλύτερο μαργαριτάρι

Αφού πρώτα τα σκοτώσαμε, μετά κλαίμε κι οδυρόμαστε πάνω από το πτώμα τους. Τα παιδιά μας δεν ξέρουν ιστορία! Δείτε τι γράφουν στις εξετάσεις! Περισσότεροι από τους μισούς έχουν πέσει κάτω από τη βάση! Μα γιατί να τύχει σ΄  εμάς αυτό; Σ΄ εμάς, ένα έθνος γεμάτο ιστορία! Η τελετουργία της δημόσιας διαπόμπευσης των εφήβων, μέσα από τη σταχυολόγηση των «μαργαριταριών» στο πανελλαδικώς εξεταζόμενο μάθημα της Ιστορίας, παρουσιάστηκε σε συνέχειες στον Τύπο, όπου κλήθηκαν να καταθέσουν τις απόψεις τους ιστορικοί, εκπαιδευτικοί και ιθύνοντες της εκπαιδευτικής πολιτικής. Όλοι αδιακρίτως, χωρίς καταλογισμό ευθυνών. Μάλιστα ένας από αυτούς, αφού παρουσίασε το υποδειγματικό έργο της κυβέρνησης στους τομείς της γλωσσικής αγωγής και της καλλιέργειας ιστορικής συνείδησης στο σχολείο, έριξε τις ευθύνες στην τηλεόραση και τα ριάλιτι. Ήταν ο ίδιος άνθρωπος που, ενώ επανέφερε σε ισχύ σχολικά εγχειρίδια ιστορίας γραμμένα στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, άσκησε λογοκρισία στη δημοσίευση νεότερων και επιστημονικά εγκυρότερων προσεγγίσεων. Παρεμπιπτόντως, επρόκειτο για τον νυν υπουργό Παιδείας... Ένα εξαιρετικό άρθρο της συνεργάτιδας μας στο ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ . Συντρόφισσας ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΥ .

Τι θα συνέβαινε, όμως, εάν το 80% των υποψηφίων αρίστευε στις εξετάσεις; Πιθανότατα η θρηνολογία θα παραχωρούσε τη θέση της στη θριαμβολογία. Θα σήμαινε, ωστόσο, αυτό ότι δεν συντρέχουν λόγοι ανησυχίας; Και αν, στην περίπτωση αυτή, δημοσιεύαμε αποσπάσματα από τα άριστα γραπτά, τι αλήθεια θα διαπιστώναμε; Ποια επίδοση και στη βάση ποιων κριτηρίων θεωρείται άριστη στην εξέταση της ιστορίας; Πιθανότατα εκείνη που αναπαράγει σχεδόν αυτολεξεί τις σελίδες του σχολικού εγχειριδίου. Σε κάθε περίπτωση, λοιπόν, το πρόβλημα θα παρέμενε. Το ουσιαστικό πρόβλημα, όμως. Δηλαδή η σχέση που οι μαθητές διαμορφώνουν με την ιστορία.

Μέσα στο σχολείο η σχέση αυτή καθορίζεται από σκοπούς φρονηματιστικούς («η ιστορία είναι κατεξοχήν φρονηματιστικό μάθημα», δήλωνε το 1997 ο πρώην πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, Γεώργιος Μπαμπινιώτης). Συμβαίνει, δηλαδή, το ενδιαφέρον για την ιστορία, που οι μαθητές καλούνται να αναπτύξουν, να μεταφράζεται στην πράξη σε υποχρεωτική αποδοχή μιας συγκεκριμένης γνώσης. Μάλιστα μιας γνώσης, η οποία, ενώ αποτελεί μια προκατασκευασμένη και άρρητα επιλεκτική αφήγηση, εμφανίζεται ως η μοναδική και αναντίρρητη αλήθεια. Αδυνατώντας να αποκωδικοποιήσουν έστω και στοιχειωδώς τη συγκρότηση αυτής της αλήθειας, να διακρίνουν δηλαδή μεταξύ των δεδομένων και των ερμηνειών τους, τα παιδιά καλούνται απλώς να αναπαραγάγουν την αυθεντία της στο τρίωρο της τελικής εξέτασης. Αναμενόμενο αποτέλεσμα, να «πληρώσει» η ιστορία ένα σημαντικό μέρος του κόστους των εννέα πανελλαδικώς εξεταζόμενων, κατά πανομοιότυπο τρόπο, μαθημάτων.

Και αυτή η διατύπωση, όμως, είναι ελλιπής αναφορικά με το ερώτημα που μας απασχολεί. Γιατί η σχέση που τα παιδιά διαμορφώνουν με την ιστορία εντάσσεται στην ευρύτερη στάση που η κοινωνία επιφυλάσσει στην ιστορική γνώση. Ας δεχτούμε ότι κάθε στάση απέναντι στην ιστορική γνώση, κάθε σκέψη γι΄  αυτήν, αποπνέουν το κλίμα της εποχής τους. Ποιο είναι αυτό το κλίμα; Δεν θα λέγαμε την αλήθεια, εάν ισχυριζόμαστε ότι η ιστορία είναι απούσα σε αυτό. Υπάρχει μια κυρίαρχη δημόσια ιστορία, συγκάτοικος του τεχνοκρατισμού και της αναπαραγωγής στερεοτύπων που διοχετεύονται από τα ΜΜΕ, τον διαφημιστικό και τον πολιτικό λόγο, τα αναλυτικά σχολικά προγράμματα (αρκετά από αυτά τα στερεότυπα ανιχνεύονται και στα δημοσιευμένα «μαργαριτάρια» των μαθητικών γραπτών). Μια δημόσια ιστορία που επιστρατεύεται και λατρεύεται ως «κληρονομιά» για να επενδύσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες ή την υπεράσπιση των «εθνικών θεμάτων». Στο κλίμα της εποχής ευδοκιμεί η υποταγή σ΄  ένα παρόν που θεωρείται αυτονόητο και δεδομένο, ενώ συγχρόνως εκχερσώνονται τα ερωτήματα που υπονομεύουν αυτή την εικόνα. Όμως η στάση απέναντι στο παρελθόν, η περιέργεια για τη γνώση του και η αδιαφορία απέναντι στην άγνοιά του, εξαρτώνται από τέτοια ακριβώς ερωτήματα. Ας δούμε το πρόβλημα και από την αντίστροφη προοπτική. Αν δεχτούμε ότι η άγνοια του παρελθόντος δεν προκαλεί μόνο συγχύσεις στη γνώση του παρόντος αλλά και υπονομεύει κάθε δυνατότητα δράσης στο παρόν, τότε πρέπει να αναρωτηθούμε όχι για τις επιδόσεις των μαθητών στην εξέταση της ιστορίας, αλλά για το αν η ιστορική τους γνώση συμβάλλει στην ανάληψη τέτοιας δράσης. Αν τους βοηθά να γίνουν εξερευνητές του ζωντανού κόσμου και όχι ξεσαβανωτές των νεκρών. Αν, με άλλα λόγια, η γνώση τους για την ιστορία αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη της κριτικής τους συνείδησης και πρακτικής.

Όσο εύκολη φαντάζει η απάντηση στα παραπάνω προβλήματα τόσο δύσκολη αποδεικνύεται η ανάληψη δράσης για τη λύση τους. Η υποκρισία με την οποία οι κυβερνητικοί αλλά και οι συνδικαλιστικοί υπεύθυνοι αντιμετωπίζουν το πρόβλημα δεν έχει να προσφέρει τίποτα στο δημόσιο διάλογο. Απομένουν να αποδειχτούν η ευαισθησία και η υπευθυνότητα τόσο των εκπαιδευτικών όσο και των ιστορικών. Που, για να μετατρέψουν τη σχολική ιστορία σε μια περιπέτεια κριτικής σκέψης και δημιουργικής φαντασίας, οφείλουν να προχωρήσουν σε αρκετές πράξεις ανατροπής.

 04/08/2003