Τι και γιατί χτυπήθηκε

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΓΚΙΩΝΗ

Ας δούμε τι χτυπήθηκε από τον καλλιτεχνικοπνευματικό χώρο με την επιβολή της δικτατορίας:

Πρώτα πρώτα οι ίδιοι οι πνευματικοί άνθρωποι και οι καλλιτέχνες. Μεταξύ των πρώτων που πιάστηκαν τη νύχτα της 20ής προς την 21η Απριλίου ήταν και οι ποιητές Βασίλης Ρώτας και Γιάννης Ρίτσος, μαζί με τον ηθοποιό Τζαβαλά Καρούσο, ενώ στις κατοπινές ημέρες πολλοί ήταν εκείνοι που επέλεξαν την οδό της αυτοεξορίας.

Ένα ίντεξ που εκδόθηκε από το υπουργείο Προεδρίας (του οποίου πρώτος υπουργός υπήρξε αυτοπροσώπως ο ίδιος ο Γεώργιος Παπαδόπουλος) απαγόρευε την κυκλοφορία εκατοντάδων βιβλίων Ελλήνων και ξένων συγγραφέων - μη εξαιρουμένων και των αρχαίων. Ένας ολόκληρος εκδοτικός οίκος, το «Θεμέλιο», ξεθεμελιώνεται. Απαγορεύονται και οι «επιλήψιμοι» δίσκοι, οι οποίοι έτσι κι αλλιώς δεινοπαθούσαν και προδικτατορικά από την «επιτροπή ελέγχου» που ελλόχευε στο ίδιο υπουργείο.

Ερημιά έπεσε στις μπουάτ και τα θέατρα - ιδιαίτερα σ' εκείνα που έπαιζαν «ανατρεπτικά» έργα. Πριν από τη δικτατορία λειτουργούσαν στην Αθήνα και τον Πειραιά είκοσι επτά θέατρα από τα οποία, μετά την επιβολή της, όταν «αποκαταστάθηκε η τάξη», ξανάνοιξαν μόνο δεκατέσσερα.

Βέβαια, δυο μέρες μετά την 21η Απριλίου ήταν η Κυριακή των Βαΐων, οπότε εθιμικά λήγει η χειμερινή θεατρική περίοδος. Είναι όμως χαρακτηριστικό ποια θέατρα και ποια έργα εξαφανίστηκαν από τις στήλες των θεαμάτων των εφημερίδων (όσων ξαναβγήκαν...): Το «Βεάκη», όπου το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο του Μάνου Κατράκη έπαιζε το «Καληνύχτα Μαργαρίτα» του Γεράσιμου Σταύρου (από το διήγημα του Δημήτρη Χατζή «Μαργαρίτα Περδικάρη»). Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς, όπου ο Τζαβαλάς Καρούσος έπαιζε τον «Εμπορο της Βενετίας» του Σέξπιρ. Η «Αυλαία» Πειραιώς, όπου ο θίασος Διονύση Παπαγιαννόπουλου έπαιζε την «Αγγέλα» του Γιώργου Σεβαστίκογλου. Το Θέατρο Νέας Ιωνίας όπου ο Γιώργος Μιχαηλίδης είχε ανεβάσει τα μονόπρακτα «Τελετή» του Παύλου Μάτεσι, «Κομιστής Ειδήσεων» του Βασίλη Ανδρεόπουλου και «Η επιστροφή του εισαγγελέα» του Βαγγέλη Γκούφα.

Είναι και δύο επιθεωρησιακά θέατρα που εμφανίστηκαν λίγες ημέρες αργότερα με αλλαγμένους τίτλους έργων (και περιεχόμενο φυσικά): στο «Αλφα» η επιθεώρηση «Τι θα ψηφίσεις το Μάη μπαμπά;» έγινε «Πασχαλιές», ενώ στο «Βέμπο» από την επιθεώρηση «Μίνι μίνι και μποτάκια και το Μάη αραπάκια» έφυγε το «και το Μάη αραπάκια», που παρέπεμπε, όπως και το προηγούμενο, στις εκλογές που ματαιώθηκαν.

Ιδιαίτερα απορφανισμένο εμφανίστηκε το Φεστιβάλ Αθηνών 1967, αφού δεν ήρθαν, λόγω της δικτατορίας, αρκετά συγκροτήματα - κυρίως αυτά που ανήκαν σε κομμουνιστικές χώρες. Δεν ήρθαν η Οπερα του Μπολσόι και η Συμφωνική Ορχήστρα της Μόσχας, με σολίστ τον Μιστσλάβ Ροστροπόβιτς. Ο Θεόδωρος Κρίτας, που ήταν και παρέμεινε για πολλά χρόνια αιμοδότης του Φεστιβάλ, είχε μετακαλέσει τις ημέρες εκείνες δύο ακόμη «ανατολικά» συγκροτήματα, που επίσης δεν ήρθαν: Το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας (που θα έδινε παραστάσεις στο «Ρεξ») και το τσίρκο της Τσεχοσλοβακίας.

Με τη χούντα ματαιώθηκε και το γύρισμα της πρώτης ελληνοσοβιετικής κινηματογραφικής παραγωγής, μιας ταινίας με θέμα την Αντίσταση, που θ' άρχιζε τις ημέρες εκείνες στην Ελλάδα, σε σκηνοθεσία Μάνου Ζαχαρία και σενάριο Γιώργου Σεβαστίκογλου.

Καίριο χτύπημα κατάφερε η χούντα κατά του αριστερού συνδικαλισμού, απαγορεύοντας τη λειτουργία κάπου τριακοσίων σωματείων, μεταξύ των οποίων και πολλών καλλιτεχνικών. Απαγορεύτηκε το ΣΕΗ (πρόεδρος ο Βασίλης Μεσολογγίτης, γενικός γραμματέας ο Στέφανος Ληναίος), που λίγο αργότερα εμφανίστηκε με νέο όνομα: ΕΣΕΗ (Εθνικό Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών) και με άλλο φυσικά - διορισμένο - προεδρείο. Απαγορευμένη και η Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών και η Ένωση Τεχνικών Κινηματογράφου, που μεταβαπτίστηκε κι αυτή σε «Εθνική», και άλλα.