Λ. Τρότσκι
|
Ο Τρότσκι διαπιστώνοντας τη διαμορφούμενη γραφειοκρατική δομή του κομματικού μηχανισμού1 και θεωρώντας αδύνατη την οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα, τέθηκε επικεφαλής της Αριστερής Αντιπολίτευσης, γεγονός που έμελλε να τον οδηγήσει
στη διαγραφή (1927), στην εξορία της Αλμα Ατα (1928), στην απομάκρυνση από τη χώρα (1929) και τελικά στον τραγικό θάνατό του στο Μεξικό το 1940.
Η ανάδυση του διεθνούς τροτσκισμού είναι ταυτισμένη κατά συνέπεια με το σχηματισμό ομόλογων ιδεολογικών τάσεων στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, που έθεσαν ως επίκεντρο της αντιπολίτευσής τους την πάλη εναντίον της γραφειοκρατικής εξουσίας των κομμουνιστικών κομμάτων και την
προώθηση της διαρκούς επανάστασης.
Διχασμένη ηγεσία
Η σύγκρουση στο Κ.Κ. της Σοβιετικής Ενωσης ήταν επόμενο να μεταφερθεί στο εξωτερικό και φυσικά και στην Ελλάδα. Η συγκρότηση από ετερογενή στοιχεία του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ) το 1918, οι εθνικές επιδιώξεις του Μεγαλοϊδεατισμού την ίδια εποχή στη Μικρασία, αλλά και
ο αστικός εκσυγχρονισμός που επιχειρούσε ο Βενιζέλος, ήταν θεμελιακά εμπόδια στην ομογενοποίηση των απόψεων της ηγεσίας του κόμματος. Η διαμάχη για τη φυσιογνωμία του κόμματος, για τη συμμετοχή στην εκστρατεία της Μικρασίας, για τη στάση έναντι των βλέψεων των βαλκανικών χωρών στη
Μακεδονία, αλλά και για την πολιτική προς το βενιζελικό εκσυγχρονισμό, ανέδειξε τη διαφορετικότητα των απόψεων μέσα στο ΣΕΚΕ.
Η ένταξη στην Κομμουνιστική Διεθνή (Κ.Δ.) (1920) συνέδεσε το κόμμα με την κυρίαρχη πολιτική που σταδιακά επέβαλε το Κ.Κ. της Σοβιετικής Ενωσης στη Διεθνή, ενώ και η μετονομασία του σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) προσωρινά μόνο αντιπαρήλθε την ενδοκομματική σύγκρουση, με την υπερίσχυση
των κομμουνιστών σε βάρος των σοσιαλιστών.2
«Αρχείο του Μαρξισμού»
|
Η πρώτη ισχυρή και αριθμητικά υπολογίσιμη εμφάνιση αντιπολίτευσης στην ηγεσία του ΣΕΚΕ/ΚΚΕ συμπίπτει με την ίδρυση του Αρχείου του Μαρξισμού από τους Φ. Τζουλάτι, Χ. Δεδούση, Κ. Γκοβόστη, Λ. Αποστόλου (τον μετέπειτα γραμματέα του ΕΑΜ) κ.ά., οργάνωση
που σε πρόσφατη μελέτη χαρακτηρίζεται εύστοχα ως «μορφωτικός επαναστατικός κύκλος με έντονα ιεραρχική οργανωτική δομή»3.
Σε κεντρική φυσιογνωμία του χώρου των Αρχειομαρξιστών, οι οποίοι πήραν το όνομά τους από το περιοδικό «Αρχείο του Μαρξισμού» που εξέδιδαν, αναδείχθηκε ο Δ. Γιωτόπουλος.
|
Στόχος της έκδοσης του Αρχείου, την Πρωτομαγιά του 1923, ήταν η μαρξιστική μόρφωση των στελεχών του κόμματος, και γι' αυτό οι υπεύθυνοι του περιοδικού υιοθέτησαν ως προτεραιότητα τις μεταφράσεις των κλασικών έργων των Μαρξ-Ενγκελς-Λένιν4.
Σύνθημα των Αρχειομαρξιστών ήταν «Μόρφωση-Οργάνωση-Δράση», «πρώτα δηλαδή να μελετήσουν τον μαρξισμό στις πηγές του (αρχείο), κι αφού μορφωθούν μαρξιστικά, να προχωρήσουν στη συγκρότηση οργανώσεων και μετά στην επανασταστική δράση»5.
Αρτεργάτες, τσαγκάρηδες, ζαχαροπλάστες, αγρότες, με άλλα λόγια τμήματα της αγροτιάς και της εργασίας που είχαν παραμείνει εκτός της επιρροής των οργανώσεων της ΓΣΕΕ και του ΚΚΕ, εντάχθηκαν στο Αρχείο, όπου λίγο αργότερα (1927) θα ενταχθεί και ο Δημήτρης Γιωτόπουλος, ο οποίος θα αναδειχθεί
και σε κεντρική φυσιογνωμία του χώρου.
Ενα χρόνο μετά την έκδοση του περιοδικού «Σπάρτακος» από τους διαγραφέντες του ΚΚΕ, συσπειρωμένοι γύρω από τον Π. Πουλιόπουλο οι Αρχειομαρξιστές συγκροτούν κόμμα με την επωνυμία Ενωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας
|
Την ίδια χρονική περίοδο (Σεπτέμβριος 1927) διαγράφτηκαν από το ΚΚΕ περίπου 100 μέλη που είχαν επικεφαλής τούς Παντελή Πουλιόπουλο (πρώην γενικό γραμματέα του ΚΚΕ) και Μπαστιά Γιατσόπουλο. Αποτελούσαν την εκ των έσω αντιπολίτευση προς το ΚΚΕ, αυτό
άλλωστε τους διαφοροποιούσε σημαντικά από τους Αρχειομαρξιστές, οι οποίοι κατά κύριο λόγο δεν βρέθηκαν ποτέ στον κομματικό μηχανισμό. Οι ίδιοι αυτοχαρακτηρίστηκαν κομμουνιστική αντιπολίτευση, προβάλλοντας την ανάγκη για εξυγίανση του κόμματος, για διαφωτισμό της βάσης και τη
σύγκληση ενωτικού συνεδρίου, το οποίο δημοκρατικά θα αποφάσιζε για την τύχη και την προοπτική του κόμματος.6 Εξαιτίας αυτής της θέσης τούς αποδόθηκε ο όρος Λικβινταριστές, ως εκείνων που επιδίωκαν τη διάλυση του κόμματος.7
«Σπάρτακος»
|
Στα 1929 οι Αρχειομαρξιστές συγκροτούν κόμμα με την επωνυμία Ενωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας που μετά ένα χρόνο λαμβάνει την επωνυμία Κομμουνιστική Οργάνωση Μπολσεβίκων Λενινιστών Ελλάδας Αρχειομαρξιστών (ΚΟΜΛΕΑ). Οι διαγραφέντες από το
ΚΚΕ, συσπειρωμένοι γύρω από το πρόσωπο του Π. Πουλιόπουλου, εκδίδουν από το 1928 το περιοδικό «Σπάρτακος». Η αντίθεσή τους με τους Αρχειομαρξιστές ορίζεται ακριβώς από τη δική τους σχέση με το ΚΚΕ. Θεωρούν απαραίτητη τη διορθωτική αλλαγή πορείας και φυσιογνωμίας του ΚΚΕ και όχι τη
δημιουργία ξεχωριστού κομματικού φορέα.
Στον ιδιότυπο διαγκωνισμό των δύο ισχυρών αντιπολιτευτικών τάσεων προς την ηγεσία του ΚΚΕ, για τον προσεταιρισμό του Τρότσκι, νικητές θα βγουν προσωρινά οι Αρχειομαρξιστές. Κι αυτό διότι ο Τρότσκι εντυπωσιάστηκε από την ισχυρή επιρροή τους στα στρώματα της εργατικής τάξης. Πράγματι
μεσούσης της δικτατορίας του Πάγκαλου (1926-1928) οι Αρχειομαρξιστές διέθεταν πολύ μεγαλύτερη δύναμη σε μέλη, ακόμη συγκρινόμενοι και με τις οργανώσεις του ΚΚΕ, το οποίο να σημειωθεί ότι βρισκόταν σχεδόν διαλυμένο από τις συλλήψεις της Ασφάλειας του καθεστώτος της δικτατορίας.
Ωστόσο ο Τρότσκι επισήμανε στους εκπροσώπους των Αρχειομαρξιστών ότι προϋπόθεση για την ένταξη στη Διεθνή Αριστερή Αντιπολίτευση ήταν η αντιπολίτευση προς το ΚΚΕ και όχι ένα επιπλέον κόμμα της εργατικής τάξης. Σ' αυτό το διάστημα (1929-1934) έχουμε την οργανωτική άνθηση του τροτσκισμού
στην Ελλάδα, μεγαλύτερη απ' όση γνώρισε ποτέ ο ελληνικός τροτσκισμός.
Διαφοροποίηση
Το καλοκαίρι του 1933 ο Τρότσκι αποφασίζει την αναθεώρηση της γραμμής η οποία προωθούσε το σχηματισμό αντιπολιτευτικών οργανώσεων προς τα εθνικά κομμουνιστικά κόμματα και κατ' ακολουθία την οργάνωση αυτόνομων κομμουνιστικών κομμάτων. Αυτή η αλλαγή θα σημάνει γενικότερες
διαφοροποιήσεις στη στρατηγική του τροτσκισμού.
Ετσι, στα 1934 ο Γιωτόπουλος θα διαφωνήσει με τον Τρότσκι στο ζήτημα της μετατροπής της Διεθνούς Αριστερής Αντιπολίτευσης στη Δ' Διεθνή8 και αυτό θα αποφέρει τη διάσπαση της ΚΟΜΛΕΑ.
Ο τροτσκισμός στην Ελλάδα θα αναπτυχθεί γύρω από την ομάδα του Πουλιόπουλου, που στο μεταξύ έχει συστήσει την Οργάνωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας (ΟΚΔΕ), η οποία σύντομα μετεξελίσσεται στην Ενιαία Οργάνωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας (ΕΟΚΔΕ).
Στην ίδια περίπου περίοδο ιδρύθηκε και η Κομμουνιστική Διεθνιστική Ενωση Ελλάδας (ΚΔΕΕ) με κεντρικό πρόσωπο τον Αγι Στίνα (ψευδώνυμο του Σπύρου Πρίφτη). Και οι δύο φορείς, ΕΟΚΔΕ και ΚΔΕΕ, όψεις της τροτσκιστικής αντιπολίτευσης στην Ελλάδα, θα ενταχθούν τελικά στη Δ' Διεθνή. Οι κατ'
επανάληψη συζητήσεις για τη συγχώνευση των δύο τροτσκιστικών οργανώσεων δεν θα αποφέρουν κανένα αποτέλεσμα. Οχι μόνο αυτό, αλλά επιπλέον σύντομα θα εμφανιστούν και νέες μικρότερες τροτσκιστικές ομάδες στην Ελλάδα. Δεν πρέπει να αγνοηθεί στην εξέλιξη της παρουσίας του ελληνικού
τροτσκισμού η αλλαγή που επιβάλλει η καθοδήγηση της Κομμουνιστικής Διεθνούς στην πολιτική του ΚΚΕ το 1934 -6η Ολομέλεια-, γεγονός που θα έχει δύο σημαντικές ορίζουσες.
H ιστορία του Κομμουνιστικού Κόμματος από τον Ν. Ζαχαριάδη
|
Από τη μία το ΚΚΕ θα υιοθετήσει -κατά παραγγελία της Κ.Δ.- το στόχο της αστικοδημοκρατικής επανάστασης, αναγνωρίζοντας το ανέτοιμο της ελληνικής εργατικής τάξης στη σοσιαλιστική επανάσταση, και βέβαια θα αναδειχθεί ο ηγετικός χαρακτήρας του Νίκου
Ζαχαριάδη. Από την άλλη ο Πουλιόπουλος, σε μία πράγματι φωτισμένη επεξεργασία θέσεων και σε αντιπαράθεση της αστικοδημοκρατικής επανάστασης του προγράμματος του ΚΚΕ, θα συντάξει το σημαντικό του έργο «Δημοκρατική ή σοσιαλιστική επανάσταση στην Ελλάδα»;9 που τρόπον τινά θα αποτελέσει
το θεωρητικό κείμενο των Ελλήνων τροτσκιστών. Η διάσταση αποκτά πλέον και θεωρητικά συστατικά σχετικά με το χαρακτήρα και την κατάσταση της ελληνικής εργατικής τάξης και το θέμα της σοσιαλιστικής προοπτικής.
Η συνέχεια είναι περίπου γνωστή! Δικτατορία του Μεταξά, Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Οι τροτσκιστές θα κλειστούν στις φυλακές του καθεστώτος, απ' όπου οι συζητήσεις μεταξύ τους θα αναδείξουν και την τεράστια διαφωνία τους σχετικά με τη στάση τους στο θέμα της συμμετοχής στον πόλεμο και της
οργάνωσης της αντίστασης. Κι ενώ η ανάλυση του ιμπεριαλιστικού χαρακτήρα της σύγκρουσης των εμπολέμων είναι κοινή, η έντονη διάσταση προκύπτει στο ζήτημα της στάσης απέναντι στη Σοβιετική Ενωση.
Μειώθηκε η επιρροή
Η επίθεση των χιτλερικών δυνάμεων προς τη Σοβιετική Ενωση προξενεί το μείζον θέμα της διαμάχης. Κατά τον Πουλιόπουλο (ΕΟΚΔΕ) η υπεράσπιση της ΕΣΣΔ ήταν αναγκαία για την υπεράσπιση των σοσιαλιστικών κατακτήσεων. Για τον Στίνα η ενδεχόμενη ήττα της Σοβιετικής Ενωσης στον πόλεμο άνοιγε το
δρόμο για την επαναστατική ανατροπή του σταλινισμού.10
Η περίοδος 1940-1945 θα συντελέσει στην εξαφάνιση μεγάλης μερίδας του ελληνικού τροτσκιστικού κινήματος. Από τη μία πλευρά οι εκτελέσεις από τις δυνάμεις κατοχής κι από την άλλη η σκληρή πολιτική εξόντωσης των τροτσκιστών από την ηγεσία του ΚΚΕ θα αποφέρουν την αριθμητική μείωση των
τροτσκιστών αλλά και τη μείωση της επιρροής τους στην εργατική τάξη. Μέσα στο 1944, κι αυτό δεν είναι τυχαίο, διότι συμπίπτει με την οργανωτική έκρηξη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ την ίδια περίοδο, θα εκτελεστούν από το ΚΚΕ δεκάδες τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές.11
Στην ουσία, λοιπόν, η σχέση με το ΚΚΕ, αντανάκλαση της σχέσης του διεθνούς τροτσκισμού με το σταλινικό καθεστώς της Σοβιετικής Ενωσης, ήταν αυτή που προδιέγραψε την τύχη της μεγαλύτερης μερίδας του ελληνικού τροτσκισμού. Κι ενώ η συγκρότηση της Αριστερής Αντιπολίτευσης προς τη
γραφειοκρατική εξουσία και τους μηχανισμούς του ΚΚΕ στη δεκαετία του 1924-1934 σηματοδότησε την οργανωτική ανάπτυξη και την άνοδο της πολιτικής επιρροής του ελληνικού τροτσκισμού, η διαφοροποίηση της ανάλυσης του χαρακτήρα του πολέμου και η αντίθεση προς την αντίσταση, στην οποία
πρωτοστάτησε το ΚΚΕ στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, αποτέλεσαν την υποχώρηση της πολιτικής παρουσίας και τη φυσική εξόντωση μεγάλου αριθμού Ελλήνων τροτσκιστών.
*Ιστορικός, αναπλ. καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης
1. Πέρα από το έργο του Λεόν Τρότσκι υπάρχει πλούσια διεθνής και ελληνική βιβλιογραφία στο θέμα αυτό. Για μία συνοπτική προσέγγιση της ιστορικής εξέλιξης των ιδεών του τροτσκισμού βλ., στο Ζ.-Ζ. Μαρί, Ο τροτσκισμός, Υδροχόος, Αθήνα 1973, ενώ για την ιστορική καταβολή των ενδοκομματικών
συγκρούσεων που ανέδειξαν το «κομματικό πρόβλημα» του Κ.Κ. της Σοβιετικής Ενωσης βλ., επίσης συνοπτικά στο Ν. Γ. Μουσούρος, Η θεωρία του Λένιν για το δημοκρατικό συγκεντρωτισμό, εκδ. Αγώνας, Αθήνα 1979, βλ. τέλος την πρόσφατη ελληνική έκδοση του έργου του Μ. Φερό, Από τα Σοβιέτ στο
γραφειοκρατικό κομμουνισμό, Νησίδες, Αθήνα 1999.
2. Βλ. τη μελέτη του Α. Ελεφάντη, Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, Θεμέλιο, β' έκδ., Αθήνα 1979, σ. 31
3. Μ. Εμμανουηλίδης, Αιρετικές διαδρομές, Φιλίστωρ, Αθήνα 2002, σ. 31. Παραπλήσιος είναι και ο χαρακτηρισμός του Α. Ελεφάντη, ό.π., σ. 27
4. Βλ. την εκδοτική δραστηριότητα του Αρχείου στο Θ. Νικολόπουλος, Η άλλη όψη του ελληνικού εργατικού κινήματος (1918-1930), Αθήνα 1983, σ. 71-78
5. Η έκφραση ανήκει στον Π. Νεφελούδη, Στις πηγές της κακοδαιμονίας, τα βαθύτερα αίτια της διάσπασης του ΚΚΕ 1918-1968, Gutenberg, Αθήνα 1974, σ. 42
6. Α. Ελεφάντης ό.π., σ. 77
7. Ν. Ζαχαριάδης, Ιστορία του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, ανατ., Ναύπακτος 1945, σ. 16
8. Το καλοκαίρι του 1933 ο Τρότσκι αποφασίζει την αναθεώρηση της γραμμής που προωθούσε το σχηματισμό αντιπολιτευτικών οργανώσεων προς τα εθνικά κομμουνιστικά κόμματα και κατ' ακολουθία την οργάνωση αυτόνομων κομμουνιστικών κομμάτων
9. Π. Πουλιόπουλος, Δημοκρατική ή σοσιαλιστική επανάσταση στην Ελλάδα; Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη, δ' εκδ., Αθήνα χ.χ.
10. Μ. Εμμανουηλίδης, ό.π., σ. 46-47
11. Μ. Εμμανουηλίδης, ό.π., σ. 65. Σημαντικές λεπτομέρειες γι' αυτό δίνει και ο Α. Στίνας, Αναμνήσεις, Υψιλον, β' έκδοση, Αθήνα 1985, σ. 422-429
