"Θα τραγουδήσουμε τα μεγάλα πλήθη, τα ηλεκτρισμένα απ΄ τη δουλειά, τη διασκέδαση και τη εξέγερση, θα τραγουδήσουμε τις πολύχρωμες και πολυφωνικές παλίρροιες της επανάστασης στις σύγχρονες πρωτεύουσες, θα τραγουδήσουμε το νυχτερινό παλμό των οπλοστάσιων και των ναυπηγείων κάτω απ΄ τα βίαια ηλεκτρικά φεγγάρια τους, τους άπληστους σιδηροδρομικούς σταθμούς που καταβροχθίζουν καπνισμένα φίδια, τα εργοστάσια που κρέμονται απ΄ τα σύννεφα με τα νήματα των καπνών τους, τις γέφυρες που σαν γιγάντιοι γυμναστές των καπνών τους, τις γέφυρες που σαν γιγάντιοι γυμναστές δρασκελίζουν τα ποτάμια, αστράφτοντας στον ήλιο με λάμψη μαχαιριών... και τα αεροπλάνα που γλιστρούν στον αέρα, με τις ελικές τους να κροταλίζουν σαν σημαίες στον άνεμο και σαν χειροκροτήματα ενός ενθουσιασμένου πλήθους". (ΦΙΛΙΠΠΟ ΤΟΜΜΑΖΟ ΜΑΡΙΝΕΤΤΙ Η ίδρυση και το Μανιφέστο του Φουτουρισμού, 20/2/1909). Ενα άρθρο για το Φουτουριστικό κίνημα του ΑΔΑΜ ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ δημοσιεύει σήμερα το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ στη Σελίδα ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ.

Αρχές του προηγούμενου αιώνα. Τα πάντα στον κόσμο άλλαζαν ραγδαία, ή μάλλον είχαν αρχίσει να αλλάζουν από τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα. H βιομηχανική επανάσταση έφερε την Ευρώπη και όχι μόνο, μπροστά σε ραγδαίες εξελίξεις. Ενα καζάνι ιδεών και αναγκών που ήταν έτοιμο να σκάσει. Η μορφή του κόσμου όπως ήταν γνωστή από χιλιετίες, άλλαζε καθημερινά.

Ο Αϊνστάιν, ο Πλανκ είχαν ανακαλύψει καινούργιους τρόπους για την θεώρησή του. Διάφοροι εφευρέτες είχαν βρει, καινούργια και εκπληκτικά μέσα επικοινωνίας, κωδικούς και γλώσσες που προηγουμένως, δεν μπορούσε ούτε καν να διανοηθεί κανείς και που ένωναν τους ανθρώπους σε όλη την υφήλιο. Και στις αρχές του αιώνα ήταν όλα σε χρήση. Η φιλοσοφία των Μαρξιστών είχε βρει "εφαρμογή" στην εργατική τάξη, αρχίζοντας την μεγάλη "ανατροπή". Τα πάντα άλλαζαν, κάθε πρωινό δεν ήταν ίδιο με το χθεσινό, αλλά ούτε και με το επόμενο. Η κοινωνία άλλαζε εν ριπή οφθαλμού, γινόταν παγκόσμια. Πως ήταν δυνατόν οι τέχνες, που ήταν πάντοτε η εμπροσθοφυλακή της κάθε αλλαγής να μείνουν νωθρά προσκολλημένες σε πληκτικά, ακαδημαϊκά γυμνά και σε καταθλιπτικές νεκρές φύσεις, χρησιμοποιώντας παλιές ξύλινες γλώσσες, που είχαν μείνει αναλλοίωτες για πολλούς αιώνες; Πως μπορούσε ο πολιτισμός να κρύψει την λαμπρότητά του στο μισοσκόταδο μιας σοφίτας; Και πως μπορούσε ο ποιητής, στην εποχή των αεροπλάνων, να συνεχίζει να σιγοψιθυρίζει μοναχός τους θλιβερούς στίχους;

Ο Φουτουρισμός ήταν το πρώτο πολιτιστικό κίνημα του 20ου αιώνα που επεδίωξε άμεσα και συνειδητά να αγγίξει την μάζα. Για να το κατορθώσει αυτό επινόησε καινούργια μέσα. Ήταν ένας θορυβώδης κήρυκας της επανερχόμενης αδιάκοπα στην τέχνη θέλησης, να εξισωθεί η τέχνη με τη ζωή (ισχύει ακόμα και σήμερα). Στα ταραγμένα χρόνια που οδήγησαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και που ακολούθησαν την έκρηξη του, η μικρή ομάδα συγγραφέων, ζωγράφων και μουσικών που ονόμαζαν τους εαυτούς τους φουτουριστές βάλθηκαν να πετύχουν κάτι περισσότερο. Σκοπός τους ήταν να αλλάξουν την νοοτροπία μιας κοινωνίας αναχρονιστικής. "Αυτό που θέλουμε, είναι να παραβιάσουμε τις μυστηριώδεις πύλες του Ακατόρθωτου". Οι φουτουριστές ήταν αποφασισμένοι να προετοιμάσουν το κοινό για ένα μέλλον, που θα ήταν η μεγάλη περιπέτεια της σύγχρονης εποχής. Δεν τους ενδιέφεραν οι τρόποι και τα μέσα. Επέκτειναν τόσο πολύ όμως τα όρια της "κουλτούρας" που είχε σαν αποτέλεσμα ή να την κάνουν αγνώριστη ή να αποχωρήσουν (Μάλεβιτς, Μαγιακόφσκι) ή να συνεργαστούν με το φασισμό (Μαρινέττι, Μποτσιόνι, Μπάλα κλπ).

Οι Φουτουριστές αγνοούσαν την βολεμένη ζωή του "καλλιεργημένου διανοούμενου". Κορόιδευαν τον δουλικό σεβασμό προς τους απολιθωμένους σοφολογιώτατους, αλλά και την παραδοσιακή αντικοιμενικότητα του μποέμ. Αντίθετα, όπως οι ντανταϊστές και οι ρώσοι κονστρουκτιβιστές αργότερα, διάλεγαν τον δημόσιο στίβο και ζητούσαν άμεση και στιγμιαία αντίδραση. Το αν αυτή η αντίδραση ήταν ευνοϊκή ή όχι, ήταν δευτερεύον, και αυτό πρέπει να το έχει κανείς στο νου του όταν επιχειρεί να αποτιμήσει ιστορικά τον Φουτουρισμό. Το σημαντικό ήταν, το κοινό να μην είναι παθητικό. "Τοποθετούμε τον θεατή στο κέντρο του πίνακα" έλεγαν οι φουτουριστές ζωγράφοι, ελπίζοντας ότι ο θεατής θα αντιδράσει βίαια.

Αυτή η αλλαγή στη σχέση του καλλιτέχνη με το κοινό είναι το κύριο γνώρισμα του φουτουρισμού και συνδέεται άμεσα με την επιδίωξη των φουτουριστών να αγγίξουν τις πλατιές μάζες. Είναι από τα λίγα κοινά βασικά γνωρίσματα του ιταλικού φουτουριστικού κινήματος, με εκείνο του "ρώσικου" φουτουρισμού και των αργότερα παραγώγων του, η αντίληψη ότι, στον πλατύ κόσμο των επικοινωνιών του 20ου αιώνα ότι κι αν θέλεις να πεις, ο τρόπος που το λες είναι εξίσου σημαντικός, όσο κι αυτό που λες. Γενιές ολόκληρες ιστορικών της τέχνης και κριτικών κάνουν ένα μεγάλο λάθος. Μη παίρνοντας υπ΄ όψιν την δαιδαλώδη συγκυρία, πολιτιστική και πολιτική στις αρχές του αιώνα, προσπαθούν με μια γραμμή να διαγράψουν τον φουτουρισμό ή στην καλύτερη περίπτωση να συγκεντρώσουν την προσοχή τους στον φουτουρισμό ως απλό καλλιτεχνικό κίνημα, ένα φτωχό, επαρχιώτη δεύτερο ξάδελφο του κυβισμού. Το αποτέλεσμα είναι να μην εξετάζεται το γενικό πλαίσιο ή ο πολύπλοκος χαρακτήρας μιας εποχής στην οποία, στον πολιτιστικό χώρο, τα όρια ανάμεσα στο "καλό" και στο "κακό", το "προοδευτικό" και το "αντιδραστικό", το επαναστατικό και το καταπιεστικό, δεν ήταν τόσο ξεκάθαρα.

Σήμερα πια, οι επιπόλαιες απλουστεύσεις φτάνουν πολύ συχνά να γίνουν ανεύθυνες αναλήθειες. Οι θετικές κριτικές σκέψεις ανθρώπων της κομμουνιστικής αριστεράς της εποχής εκείνης, δείχνουν ότι η αλήθεια είναι περίπλοκη. Αγνοήθηκε πλήρως η άποψη του Γκράμσι ότι θεωρεί τον Μαρινέττι επαναστάτη, ως κάποια στιγμή, επειδή περισσότερο από κάθε άλλον, είχε προσπαθήσει να καταστρέψει την αστική κουλτούρα, που ο μεγάλος Ιταλός μαρξιστής εξίσωνε με τον αστικό πολιτισμό. Για τον Γκράμσι, αυτή η καταστροφή ήταν το πρώτο στάδιο της επανάστασης, γιατί τότε μόνο μπορούσε να ξεδιπλωθεί η αληθινή δημιουργικότητα του προλεταριάτου: "Τι άλλο πρέπει να κάνουμε; Τίποτα λιγότερο από το να καταστρέψουμε την σημερινή μορφή του πολιτισμού... Σ΄ αυτό το επίπεδο, το "καταστρέφω" σημαίνει να μην φοβόμαστε ότι είναι νέο και τολμηρό, να μην μας τρομάζουν τα τέρατα, να μην πιστεύουμε ότι ο κόσμος θα χαθεί αν ένας εργάτης κάνει ένα γραμματικό λάθος, αν ένα ποίημα χωλαίνει, αν η νεολαία σουφρώνει την μύτη της μπροστά στον ακαδημαϊκό γεροντισμό".

Οι φουτουριστές... κατέστρεφαν, κατέστρεφαν, χωρίς να νοιάζονται αν τα καινούργια δημιουργήματά τους ήταν ανώτερα από εκείνα που κατέστρεφαν... είχαν μια ξεκάθαρη αντίληψη ότι η εποχή μας, η εποχή της μεγάλης βιομηχανίας, των μεγάλων εργατικών πόλεων, της έντονης και πολυτάραχης ζωής, πρέπει να έχει καινούργια τέχνη, φιλοσοφία, ήθη, γλώσσα, αυτή ήταν η σαφώς επαναστατική τους αντίληψη, αντίληψη απόλυτα μαρξιστική. Οι ομάδες εργατών που υποστήριζαν τους φουτουριστές διαδήλωναν ότι δεν φοβόντουσαν την καταστροφή, ότι σίγουροι για την δύναμή τους, αυτοί οι εργάτες θα δημιουργούσαν ποίηση, τέχνη, και δράμα όπως οι φουτουριστές, "αυτοί οι εργάτες επιβεβαίωναν την ιστορική δυνατότητα να υπάρξει μια προλεταριακή κουλτούρα δημιουργημένη από τους ίδιους τους εργάτες". Άρθρο "Μαρινέττι ο επαναστάτης" ΑΝΤΟΝΙΟ ΓΚΡΑΜΣΙ. Quaderni dall carcere.

Αγνοήθηκαν πλήρως από τους διάφορους κριτικούς της τέχνης και επικριτές του φουτουρισμού. Το γνωστό σύνθημα του Λένιν "Ηλεκτρισμός + Σοβιέτ = Σοσιαλισμός"...χωρίς φυσικά να αποδέχεται τα πάντα σε σχέση με το φουτουρισμό. Είναι γνωστές οι θέσεις του Λένιν και του Τρότσκι ως ένα βαθμό για το Προλετκουλτ και την αντίθεσή τους σ΄ αυτό, και την μεγάλη αγάπη που έτρεφαν για τους Πούσκιν, Μπλοκ κλπ. Ο "ρωσικός φουτουρισμός όμως" και ο "ρωσικός πειραματισμός" είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο που αρχίζει στα μέσα του 19ου αιώνα και τελειώνει στον μεσοπόλεμο, και χρειάζεται ειδικό κεφάλαιο και εκτενέστατο, για να τον καταλάβουμε. Εξάλλου ο "ιταλικός" και ο "ρωσικός φουτουρισμός" είναι δύο πολιτιστικά κινήματα εφαπτόμενα και συγχρόνως παράλληλα. Επηρέασαν και ακόμη επηρεάζουν τα παγκόσμια πολιτιστικά δρώμενα.

Bellonzoni F. Q il divisionismo nella pittura italiana Milano 1972

Antonio Gramsci: Quaderni dal carcere Ginaudi Torino 1982

Marinetti F. Tomasso: Εργα Verona V. 3 1968

Soffici: Ardegno Soffici και ο κυβοφουτουρισμός (κατάλογος) Φλωρεντία 1967

The Russian Experiment in ART 1863-1922 CAMILLA GRAY 1970

Φουτουρισμός Κ. Τίσνταλ - Α. Μποτσόλα 1984

Τάξη και τέχνη Λ. Τρότσκι. Εισαγ. Κεφαλής 1996

Λεξικό εικαστικών τεχνών Χέρμπερτ Ρηντ.

 15/01/2003