Δυόμισι μήνες πριν την αυτοκτονία του Μαγιακόφσκι στις 30 Ιανουαρίου 1930, δόθηκε η πρεμιέρα του "Χαμάμ" στο Λένιγκραντ. Το έργο αυτό ήταν μια δηκτικότατη σάτιρα κατά της γραφειοκρατίας. Η ιστορία όμως αρχίζει από πολύ παλιά, απ΄ τον καιρό που ζούσε ακόμη ο Λένιν: ο Μαγιακόφσκι είχε αρχίσει μια γροθοπατινάδα στίχων με τη γραφειοκρατία, όντας κι ο ίδιος "θύμα" του χαρτοβασιλείου, που εμπόδιζε με διάφορους τρόπους την έκδοση των "ακατανόητων από τις πλατειές μάζες" βιβλίων του. Ένα ακόμη άρθρο για το Μαγιακόφσκι δημοσιεύει σήμερα το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ του ποιητή ΘΟΔΩΡΟΥ ΜΠΑΣΙΑΚΟΥ.

Όχι! Δεν διατείνομαι πως ο Μαγιακόφσκι αυτοκτόνησε, έχοντας χάσει τον προσωπικό αυτό πόλεμο με την γραφειοκρατία. Τα πρώτα του ακόμη κείμενα, της "πολεμικής - φουτουριστικής" περιόδου, μαρτυρούν πως είχε ανοίξει ένα λογαριασμό με τη ζωή και το θάνατο. Η ζωή του, όπως και η ποίησή του, άρρηκτα δεμένες μεταξύ τους, έχουν κάτι που θυμίζει φρενιτιώδη πορεία προς το θάνατό του. Κι ήταν η πάλη του ενάντια στο θάνατο - πάλη μεταφυσική, δίχως φανερό σκοπό και στόχο - που τον έκανε να στέκει αγέρωχος και αδιάφορος απέναντί του. Αν τώρα, σ΄ αυτή την "επίσκεψη - αστραπή" επιμένω κάπως περισσότερο στο θέμα της γραφειοκρατίας δε σημαίνει πως αδιαφορώ για τους άλλους, πάμπολλους λόγους. Είναι μόνο και μόνο, γιατί αποσιωπήθηκε στο κείμενο που δημοσίευσε το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ, του Γ. Σαραντόγλου (με τις μικρές προσθήκες του Π. Βήχου).

Είναι πάντως γεγονός, πως "ανάμεσα στους άλλους λόγους" δεν λείπουν και τα ίχνη από τα ποδάρια της γραφειοκρατίας που ποδοπάτησαν τη ψυχή του, τη φωνή του, μέχρι το τέλος της ζωής του. Ας διαβάσουμε προσεκτικά το υστερόγραφο του αποχαιρετιστήριου γράμματος που μας άφησε! "Σύντροφοι της ΡΑΠΠ, μη με θεωρήσετε δειλό. Σοβαρά, δε γίνεται τίποτε πια... Πείτε του Ερμίλοφ πως λυπάμαι που έβγαλα το σύνθημα, έπρεπε να συνεχίσω τον καυγά ως το τέλος". Ο Ερμίλοφ, κριτικός της ΡΑΠΠ (Πανρωσικής Ένωσης Προλεταριακών Συγγραφέων) είχε επιτεθεί με μιαν άδικη κριτική στον Μαγιακόφσκι και στο "Χαμάμ". Ο Μαγιακόφσκι απάντησε με ένα σύνθημα - αυτό που αναφέρει στο υστερόγραφο - που στήθηκε σαν πλακάτ, στην πλατεία του θεάτρου όπου ανέβηκε το "Χαμάμ", και που ξηλώθηκε μετά από έντονες πιέσεις της ΡΑΠΠ προς τον Μαγιακόφσκι. Το σύνθημα ήταν το εξής:

Αλλά, τι ήταν το "Χαμάμ"! Μια "φαντασμαγορική κωμωδία με τσίρκο και πυροτεχνήματα"... Κάποιος εφευρέτης, ονόματι και...πράγματι Τσουντακόφ (Παραξενόπουλος) έχει κατασκευάσει μια μηχανή του χρόνου και την προτείνει στο Τμήμα Συντονισμού, που το διευθύνει ο αρχιγραφειοκράτης Πομπεντονόρικοφ. Η υπόθεση κολλάει στον γραμματέα, τον Οπτιμισένκο, που λύνει και δένει στο σφραγιδοβριθές χωλ του Τμήματος, και η αίτηση απορρίπτεται. Σε μια δοκιμή της μηχανής, έρχεται ένα μήνυμα από το...2030, μαζί με μερικούς ανθρώπους. Να τη, η φωσφορίζουσα γυναίκα, που γύρω της μαζεύονται σαν τζουτζέδες οι γραφειοκράτες, προσπαθώντας να κερδίσουν την εύνοιά της προκειμένου να πιάσουν θέση ανάμεσα στους υποψήφιους επιβάτες της χρονομηχανής. Και φτάνουμε στην τελευταία πράξη, η Μηχανή, παραφορτωμένη, αποβάλλει το "περιττό βάρος", και στην τελευταία σκηνή, παρακολουθούμε, αξιοθρήνητους τους γραφειοκράτες και τους λακέδες τους, κατάχαμα, άλλους να οδύρονται, άλλους να προσπαθούν να πιαστούν από εφήμερες κραιπάλες. Γελοιοποιημένος ο αρχιγραφειοκράτης, απευθυνόμενος στο κοινό κάνει το φινάλε: "Κι αυτή κι εσείς κι ο συγγραφέας - τι εννοείτε με όλα αυτά; Πάει να πει - εγώ κι οι ομοιοί μου είμαστε άχρηστοι για τον κομμουνισμό;".

Αυτή είναι με λίγα λόγια η "υπόθεση" του "Χαμάμ": Ανάμεσα στα διάφορα μέρη της, ο ποιητής, δεν παραλείπει να παρεμβάλει και κάποιες ξεκαρδιστικές σκηνές, όπου με γνήσιο επαναστατικό - φουτουριστικό μένος επιτίθεται εναντίον του ακαδημαϊσμού, της Προλέ - κούλτ (πρόγονο του "παλλαϊκού" σοσιαλιστικού ρεαλισμού), της "επιστροφής στον Οστρόφσκι, στους κλασσικούς" (σύνθημα που είχε ρίξει ο Λουνατσάρσκι). Ο Μαγιακόφσκι, μέχρι τέλους, έδινε μάχες με το παρελθόν και πολύ περισσότερο με κάθε επιβίωση του στο σοσιαλιστικό παρόν. Δεν ήταν ένας λάτρης του καινούργιου: ήταν ένας απόστολος του καινούργιου, των καινούργιων μορφών, των καινούργιων αισθημάτων, των καινούργιων εκφραστικών μέσων.

Το "Χαμάμ" ακόμη και σήμερα είναι ένα έργο ζωντανό. Γιατί! Γιατί θίγεται ένα θέμα, που σήμερα, περισσότερο από ποτέ, πρέπει να απασχολεί κάθε επαναστάτη μαρξιστή; Και γι΄ αυτό! Αλλά, κυρίως, γιατί αφήνει ένα ανοιχτό πεδίο ανάπτυξης των σύγχρονων εκφραστικών μέσων - χωρίς αυτό, το τελευταίο, θα ήταν στείρος διδακτισμός: προσφιλής στους σταλινικούς, που πιθανόν ν΄ ανεβάσουν το έργο - φυσικά, παρουσιάζοντας το σαν κάτι προχωρημένο, κάπως σαν αρχαία τραγωδία (μιας και η τραγωδία υπάρχει ανεξάρτητα από τη θέλησή τους σε κάθε κωμωδία). Όμως, το έργο έχει και τη διαλεκτική του: οι παραστάσεις που δόθηκαν τότε, χάρη στις κονστρουκτιβιστικές θεωρίες της τέχνης, πρωτοποριακές για την εποχή τους, κινούσαν το έργο εντείνοντας τις αντιφάσεις. Από τη σύγκρουση της φόρμας με το περιεχόμενο, έβγαινε η ουσία του έργου, χτυπούσε με μαστίγια γλωσικά τη γραφειοκρατία - αλλιώς θα ήταν ανούσια ψυχογραφία των γραφειοκρατών.

Οι κριτικοί κατηγόρησαν το "Χαμάμ", κι όχι μόνο ο Ερμίλοφ, πως "οι μάζες δεν θα το καταλάβουν". Στην πραγματικότητα φοβούνταν μήπως τελικά οι μάζες το καταλάβουν! Ο σταλινισμός είχε ήδη νικήσει την Οκτωβριανή Επανάσταση και οικοδομούσε, πάνω στα γερά θεμέλια των σφραγίδων, τον σοσιαλισμό σε μια μόνο χώρα. Στην τέχνη, αυτό ονομάστηκε "σοσιαλιστικός ρεαλισμός", το ρόπαλο που υπέταξε την αισθητική στην ηθική, εξολοθρεύοντας την αντίφαση ανάμεσά τους. Μια παρέλαση θετικών, δίχως ψεγάδια, ηρώων πήρε τη θέση των "ακατανόητων" ηρώων που έφερναν στη σκηνή των πρωτοποριακών θεάτρων οι άνεμοι της καλλιτεχνικής άνοιξης των πρώτων μετα-επαναστατικών χρόνων.

Κι ο Μαγιακόφσκι; Ο σταλινισμός, που εύκολα τον οικειοποιήθηκε, επιμένει να πετά στα πόδια μας - φάτε σκυλιά! - τα ήδη γλυμμένα κόκαλα των προπαγανδιστικών αφισών, σα να ΄ταν αυτές ο Μαγιακόφσκι, αποσιωπώντας (ή στην καλύτερη περίπτωση συγχωρώντας την, σαν παιδική του αρρώστια) τη σκανδαλώδη φουτουριστική του ταυτότητα, παρουσιάζοντάς μας έναν γέροντα-Μαγιακόφσκι που, ξέρουμε πως δεν υπήρξε ποτέ.

Αλλά, πώς τον οικειοποιήθηκε; Ξεφυλλίστε το μεγάλο ποίημα του Μαγιακόφσκι, "Λένιν", (εκδόσεις "Σύγχρονη Εποχή"): σ΄ αυτό το ποίημα ο Μαγιακόφσκι, αν και δεν έπαιρνε πολιτική θέση ανάμεσα στον Τρότσκι και τον Στάλιν, εκφραζόταν με την ίδια συμπάθεια και για τους δύο. Ο σταλινικός μεταφραστής - παραχαράκτης όμως έκανε το θαύμα: η στροφή, όπου αναφέρεται το...καταραμένο "μενσεβίκικο" όνομα του Τρότσκι, αντικαταστάθηκε προκλητικά με τελίτσες ("...").

Λίγα χρόνια πριν το "Λένιν", όταν ο Μαγιακόφσκι ήταν να εκδώσει το "Σύννεφο με Πανταλόνια", η τσαρική - ελέω θεού - λογοκρισία έκοψε όλο το 4ο μέρος, όπου ο Μαγιακόφσκι καταφερόταν ενάντια στη θρησκεία. Έτσι το κείμενο αναγκάστηκε να "βγει θυσανωτό", όπως έλεγε χαριτολογώντας ο ίδιος ο Μαγιακόφσκι στο αυτοβιογραφικό σημείωμά του, και "όσες τελείες δεν υπήρχαν σ΄ όλο το υπόλοιπο κείμενο" (λόγω οικονομίας) βρέθηκαν στο 4ο - κομένο - μέρος. Τι θα έλεγε σήμερα ο Μαγιακόφσκι, διαβάζοντας το έργο του πετσοκομμένο με τον ίδιο τρόπο από την - ελέω Στάλιν - λογοκρισία;!

Ο Μαγιακόφσκι, σύντροφοι, μέρος πιά της ζωντανής παράδοσης του καλλιτεχνικού (και όχι μόνο) ριζοσπαστισμού, μας οδηγεί σε πολύτιμα συμπεράσματα για το παρόν. Η γραφειοκρατία βέβαια δεν ρίχνεται με θεατρικά έργα ή "Γραφειοκρατιάδες" ποιήματα, ούτε οι κούκοι - Μαγιακόφσκι φέρνουν την άνοιξη. Αλλά ας επωφεληθούμε από τους κούκους που τόλμησαν και τολμούν ν΄ αρθρώνουν κάποιο αγέρωχο τραγούδι μες στο φθινόπωρο της γραφειοκρατίας.

Άντε, αρκετά ασχοληθήκαμε με τον Μαγιακόφσκι. Θα επαναλάβω τα λόγια του μακαρίτη: "Άρθρα για τους ζωντανούς! Ψωμί για τους ζωντανούς! Χαρτί για τους ζωντανούς!".

 27/01/2003