To ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ δημοσιεύει σήμερα ένα εξαιρετικό άρθρο του ΣΑΒΒΑ ΜΙΧΑΗΛ σχετικά με την κινηματογραφική ταινία του σ. και συνεργάτη μας ΚΩΣΤΑ ΣΦΗΚΑ με τον εύγλωττο τίτλο "ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ". (Φιλμ αίνιγμα της ιστορίας).

1. Ο κινηματογράφος του Κώστα Σφήκα δεν είναι "πειραματικός" με την έννοια μιας εργαστηριακής δοκιμής που αναζητά και οδηγεί, μέσ΄ από το θετικό ή το αρνητικό αποτέλεσμα, σε μια βεβαίωση. Αντίθετα, αντιμετωπίζει κάθε βεβαίωση ως άρνηση και ζητά να αρνηθεί αυτή την άρνηση.

Η "βεβαίωση" που ανατρέπεται είναι η ξεπερασμένη εικόνα του κόσμου και η συνεχής εικονοπλασία μιας παρακμασμένης πιά άρχουσας τάξης, που επιχειρεί έτσι να αρνηθεί την ταυτότητά της και το αναπότρεπτο ιστορικό της τέλος. Ο Αϊζενστάιν, ήδη από το 1924, είχε σχεδιάσει έναν κινηματογράφο ως "μέσο απελευθέρωσης από τον ζυγό της απεικονιστικής αυταπάτης και της αναπαραστατικότητας" (Βλ. "Πέρα απ΄ τους αστέρες"), τον ζυγό μιας στατικής απεικόνισης ενός κόσμου που βρίσκεται, εντούτοις, σε διαρκή κίνηση και αλλαγή. O Aϊζενστάιν αμφισβητεί, θεωρητικά και πρακτικά, την "άποψη πως η ουσία του κινηματογράφου βρίσκεται στην καταγραφή του καθημερινού βίου ως έχει" και συμπεραίνει ότι: "το σημαντικό δεν συντελείται με το να παρουσιάζεις απλά τα γεγονότα αλλά από τις συνειδησιακές διεγέρσεις που προκαλείς", (ο.π.π.).

Η απελευθέρωση από το ζυγό της μεταφυσικής-τυπικής σκέψης, και της στατικής αναπαράστασης ενός μηχανικού σύμπαντος συντελείται με μια ανατρέπουσα πράξη, καθοδηγούμενη από την διαλεκτική υλιστική θεωρία. Η "απεικονιστική αυταπάτη" ανατρέπεται και η στατική αναπαράσταση ξεπερνιέται από την διαλεκτική της αντανάκλασης μέσα από αντίφαση και άρση της αντίφασης. Ο Σφήκας συνεχίζει από κεί που σταμάτησε ο Αϊζενστάιν. Ανάμεσά τους μεσολαβεί το "χάσμα που άνοιξε ο σεισμός" των πιο τραγικών δεκαετιών του 20ου αιώνα.

Ο κινηματογράφος του Σφήκα είναι η διαρκής επανάσταση ενάντια στην απεικονιστική αυταπάτη, ενάντια σε κάθε βεβαίωση μίας καταδικασμένης τάξης πραγμάτων. Ο κινηματογράφος ως ποιοτική διαλεκτική. Ας μην υπάρξει παρανόηση: δεν πρόκειται για εικονογράφηση και κινηματογράφηση νεκρών, a priori δοσμένων διαλεκτικών σχημάτων ούτε για παράθεση εικόνων που επαγωγικά οδηγούν σε αφαιρετικά διαλεκτικά-λογικά συμπεράσματα. Ο Σφήκας με τα δικά του απροσδόκητα μέσα, αφαιρεί από την ιστορία τους αντικειμενικούς νόμους κίνησης της και εκφράζει την εκδήλωση τους μέσα στην υποκειμενικότητα, στον υψηλότερο βαθμό έντασης και πάθους.

2. Η διαλεκτική είναι πάντα έμμεση επικοινωνία. Γι΄ αυτό και με τον διαλεκτικό κινηματογράφο του Σφήκα μόνο έμμεσα επικοινωνείς. Δεν είναι έκπληξη, λοιπόν ότι προκαλεί την βίαιη αντίδραση των κάθε είδους Φιλισταίων, που αποζητούν την άμεση, ψεύτικη, επικοινωνία. Παγιδευμένοι στην τυπική σκέψη της κυρίαρχης ιδεολογίας απεχθάνονται την αναζήτηση των αναγκαίων διαμεσοποιήσεων, μέσα από τις οποίες αναδύονται και υπερβαίνονται οι αντιφάσεις. Ο Πλάτωνας είχε εξηγήσει γιατί δεν μπορούσε ποτέ να συγγράψει κάποιο εγχειρίδιο διαλεκτικής με το οποίο ο κάθε σπουδαστής θα επικοινωνούσε άμεσα μαζί της: "ούκουν εμόν γε περί αυτών έστιν σύγγραμμα ουδέ μήποτε γένηται, ρητόν γαρ ουδαμώς έστιν ως άλλα μαθήματα, αλλ΄ εκ πολλής συνουσίας γιγνομένης περί το πράγμα αυτό και του συζήν εξαίφνης, οίον από πυρός πηδήσαντος εξαφθέν φως, εν τη ψυχή γενόμενον αυτό εαυτό ήδη τρέφει" (Ζ΄ Επιστολή). Ο κινηματογράφος του Σφήκα δεν είναι "ρητός". Μόνο η διαρκής αλληλεπίδραση και το "συζήν" μ΄ αυτό το έργο προκαλούν εκείνες τις "συνειδησιακές διεγέρσεις", που ζητούσε ο Αϊζενστάιν, και που φέρουν "εξαίφνης, οίον από πυρός πηδήσαντος εξαφθέν φως, εν τη ψυχή...".

3. Η σχέση ανάμεσα στο διαλεκτικό (λογικό) και το ιστορικό είναι ο άξονας περιστροφής της κινηματογραφικής τριλογίας του Σφήκα, που περιλαμβάνει το "Μοντέλο", τις "Μητροπόλεις" και την τωρινή "Αλληγορία". Το "Μοντέλο" επικεντρώνεται στο εμπόρευμα-φετίχ της καπιταλιστικής παραγωγής, ως την "κυτταρική μορφή" της, το κομβικό σημείο από το οποίο μπορεί να ξεδιπλωθεί η λογική των αντιφάσεων του συστήματος. Οι "Μητροπόλεις" δίνουν επιβλητικά την ιστορική παρακμή στην οποία οδηγήθηκε το σύστημα, μέσα από το ξεδίπλωμα και την κορύφωση των αντιφάσεων του, την μετάβαση στο τελευταίο του στάδιο, τον ιμπεριαλισμό.

Με την "Αλληγορία" φαίνεται να στρέφεται ο Σφήκας στην εκ διαμέτρου αντίθετη κατεύθυνση απο κείνη των "Μητροπόλεων": από το τελευταίο ιμπεριαλιστικό στάδιο του καπιταλισμού γυρνάμε τώρα στις ρίζες του, στις προ-καπιταλιστικές καταβολές, στο ιστορικό του υπέδαφος, στο τέλος του αρχαίου ελληνικού κόσμου που ενσωματώνεται, διατηρείται και ξεπερνιέται, διατηρείται και ξεπερνιέται στην ανάδυση και το τέλος του εκκοσμικευμένου χριστιανισμού. Αλλά η "επιστροφή" δεν είναι φυγή από το παρόν. Είναι η αλληγορία του τέλους του. Η επικοινωνία με την ουσία του παρόντος γίνεται έμμεσα, "αλληγορικά", δηλαδή διαλεκτικά. Το τέλος δείχνεται από την αρχή. Το τέλος της τελευταίας ανταγωνιστικής μορφής ταξικής κοινωνίας. Η λογική του τέλους μέσα από την ιστορικότητά του, σ΄ όλο της το βάθος.

4. Δεν πρόκειται για κυκλική επαναφορά αλλά για σπειροειδή ανέλιξη της Ιστορίας. Τη διαλεκτική του περιεχομένου την εκδηλώνει η διαλεκτική της μορφής του έργου. Η "δράση" ξετυλίγεται σε δύο αντιθετικούς άξονες, κάθετο και οριζόντιο. Ο κάθετος άξονας είναι η αντίθεση του "υπερόντος" οφθαλμού και του κόσμου των όντων, του αιωρούμενου επί της αβύσσου. Η μετάβαση από τον ένα πόλο της αντίθεσης στον άλλο γίνεται φανερή με την εμφάνιση και την εξαφάνιση του κόσμου μέσα στην άβυσσο, που αφετηρία και τέρμα έχει τον κινούμενο οφθαλμό. Από τον οφθαλμό θα πέσει το σύμβολο της κλασικής αρχαιότητας - αφετηρία της εμφάνισης του κόσμου - και σ΄ αυτόν θα καταλήξει το λευκό πέπλο του τέλους του.

Έτσι δεν έχουμε απλώς αντιπαράθεση των αντιθέτων, αντίθεση, αλλά και την ενότητα τους, αντίφαση. Το κάθε αντίθετο ορίζει τον εαυτό του μέσα από το άλλο του. Ή, για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Μάξιμου του Ομολογητή, βαθύτατα διαλεκτική, μέσα στο μυστικιστικό της περικάλυμμα: "Θέσιν είναι του υπερόντος την των όντων αφαίρεσιν, και την των όντων θέσιν, είναι του υπερόντος αφαίρεσιν" (Μυσταγωγία). Ο οριζόντιος άξονας είναι εκείνος του κυκλικού κόσμου των βυζαντινών βουνών, με τους τόπους των συμβόλων της πεπτωκυίας αρχαιότητας και του εκκοσμικευόμενου χριστιανισμού. Ενός κόσμου-τροχού μέσα στον τροχό που στρέφεται γύρω από τον κάθετο άξονα, ο "τροχός εν τω τροχώ" του Ιεζεκιήλ.

Ένας απίθανος πλούτος αντιθέσεων αποκαλύπτεται, σ΄ αυτό το επίπεδο, που απαιτεί μια εμπεριστατωμένη μελέτη, που ξεπερνά τα όρια αυτών των "πρώτων σκέψεων" (αντίθεση ανάμεσα στο αρχαιοελληνικό και το χριστιανικό, μέσα στο ίδιο το χριστιανικό ανάμεσα στο ανατολικό-βυζαντινό και το δυτικό - αναγεννησιακό, ανάμεσα στο χριστιανικό και την Πολιτεία-Εξουσία κ.ά.). Η ανάπτυξη της αντίθεσης σε αντίφαση συντελείται μέσα από την διαδικασία "εκκοσμίκευσης" του χριστιανισμού, μετατροπής του δηλαδή σε καταπιεστική Εξουσία. Με την ολοκλήρωση αυτής της μετάβασης, όταν στο "Εγώ ειμί ο Ων" που γεμίζει την οθόνη, ταυτίζεται η αυτοβεβαίωση του Ατόμου με την αυτοβεβαίωση ενός Κόσμου βασισμένου στον ατομικισμό, ο υπάρχων κόσμος με τις ελληνοχριστιανικές του συνιστώσες φτάνει στο τέλος του. Απομένει το τελευταίο θραύσμα της αρχαιότητας, η σύνδεση του με τον οφθαλμό και η τελική περιφορά του πάνω από το χάος.

Σε κάθε ανακύκληση της κάμερας, το συνεχές, το continuum του βυζαντινού τοπίου, διακόπτεται από ασυνέχειες, από ρήξεις, από μεταβολές. Είναι μέσα από τη διαλεκτική του συνεχούς και του ασυνεχούς που συντελείται η μετάβαση από το τέλος της αρχαιότητας διαμέσου του χριστιανισμού στην ενσωμάτωση του τελευταίου στην κρατική εξουσία και την πλήρη εξατομίκευση της κοινωνίας, όρο ύπαρξης μιας κοινωνίας βασισμένης στην ατομική καπιταλιστική ιδιοκτησία.

Ο κάθε "κύκλος" είναι ταυτόχρονα ταυτόσημος και διαφορετικός από τον προηγούμενο. Και είναι αυτή η διαφορά μέσα στην ταυτότητα που ανοίγει τον "κύκλο" και τον κάνει σπείρα. Το τέλος του έργου μοιάζει σαν επανάληψη της αρχής. Αλλά δεν είναι. Το πιστοποιούν οι μεταβολές στην διάρκεια των περιφορών στον κόσμο των όντων. Το τέλος βρίσκεται στο ίδιο σημείο με την αρχή αλλά σε άλλο επίπεδο. Το τέλος είναι η αλληγορία της αρχής και αντίστροφα. Όπως και στην Ιστορία: το τέλος της αρχής του σύγχρονου κόσμου προεικονίζει την αρχή του τέλους του. Ή, αλλιώς, όπως λέει ο Χέγκελ, στο απόσπασμα που παραθέτει επιδοκιμαστικά ο Λένιν: "...κάθε βήμα στην πρόοδο του παραπέρα προσδιορισμού, όσο αυτός απομακρύνεται από την απροσδιόριστη αρχή, είναι επίσης και μια οπισθοδρόμηση πιό κοντά σ΄ αυτήν, ούτως ώστε τα δύο προτσές, που μπορεί στην αρχή να φαίνονται διαφορετικά (η οπισθοδρομούσα επιβεβαίωση της αρχής και ο προοδευτικός παραπέρα προσδιορισμός της) συμπίπτουν και είναι το ίδιο", (Λένιν: "Φιλοσοφικά Τετράδια",).

5. Η "Αλληγορία" δεν τελειώνει με κάποια σταθερή βεβαίωση, είτε της αρχής, είτε του τέλους. Η σπειροειδής της ανέλιξη παραμένει ανοιχτή. Το αποτέλεσμα της όλης διαλεκτικής διαδικασίας δεν είναι τελεσίδικο. Η σύνθεση της αρχής και του τέλους είναι αντίφαση που σπρώχνει, με τη σειρά της, σε νέα πορεία. Προς τα πού; Το ερώτημα μένει ανοιχτό. Και το νέο, ανοιχτό αυτό ερώτημα είναι το προϊόν της απάντησης στο ερώτημα της "Αλληγορίας". Όπως και οι πλατωνικοί διάλογοι έτσι και οι ταινίες του Κώστα Σφήκα ποτέ δεν καταλήγουν σε οριστική απάντηση. Προκαλούν τις συνειδησιακές εκείνες διεγέρσεις που υψώνουν το πάθος του νου σε Ποίηση, στη θέαση δραμάτων και μόνο οι "Μπεάτοι" του Εμπειρίκου βλέπουν, Οράματα ενός Δάντη, ενός Ουίλιαμ Μπλέηκ, ενός Χαίλντερλιν ή ενός Διονυσίου Σολωμού.

 26/02/2003