Κατάκτηση των πολιτών του δυτικού κόσμου

Του συνεργάτη μας ΣΑΒΒΑ ΑΓΟΥΡΙΔΗ

Η ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ανεξιθρησκίας και της ανοχής, θεωρείται στον τόπο μας σαν κάτι που έρχεται στη ζωή με τη γέννησή μας. Οι Έλληνες  -λέμε- σαν λαός μεγαλόκαρδος, δεν έχουν δυσκολίες ως προς την αναγνώριση των ίσων προς αυτούς άλλων συνανθρώπων μας, με άλλο χρώμα, γλώσσα, θρησκεία, τρόπο ζωής, που ζουν σαν μόνιμοι κάτοικοι ή σαν μετανάστες στη χώρα. Η οικονομική βουλιμία και τα μεγάλα κέρδη επέτρεψαν σε πολύ μεγάλο αριθμό την εγκατάσταση προσφύγων (διαφόρων τόπων) στην Ελλάδα, μια πολύ μικρή σχετικά χώρα, γιατί αυτό εξυπηρετούσε τα ντόπια συμφέροντα. Κάποτε όμως ξεπεράστηκε κατά πολύ η quota εισόδου ξένων στην Ελλάδα και η αγορά υπερκορέσθηκε από ξένους εργάτες, έτσι ώστε να ξεσηκώσει ντόπια συμφέροντα εναντίον των ξένων. Και εμφανίστηκαν τότε πολύ έντονα τα χαρακτηριστικά της εχθρότητας προς τους ξένους με διαφορετικά χαρακτηριστικά εθνότητας, γλώσσας, θρησκείας, κ.λπ.

Στην παθολογία του ελληνικού λαού, επίσης, ανήκει ένα αλλόκοτο και ψευδέστατο στην ουσία αίσθημα υπεροχής έναντι της ευρωπαϊκής δύσης εν ονόματι, βέβαια, κάποιας διαφοράς μας απ' αυτήν και αφού ιστορικά η διαφορά μας αυτή είναι, όπως συνήθως λέγεται, η ορθοδοξία. Σ' αυτήν επομένως έγκειται η υπεροχή μας έναντι των Ευρωπαίων, που είναι τούτο το κακό και εκείνο το κακό και το άλλο...! Κατά τα χρόνια της πτώσεως του Βυζαντίου αυτή η φαντασίωση λειτούργησε σαν παρηγοριά, αφού από τη μια μεριά σ' όλους τους τομείς προόδευε η Δύση, ενώ η Ανατολή, για ιστορικούς λόγους, συνεχώς έφθινε. Και όταν ήρθε η οθωμανική κατάκτηση, αυτή ήταν πια, με μπροστάρηδες ρωμιούς καλογήρους κυρίως, που καλλιέργησε τη φαντασίωση αυτή με το εξής επιπρόσθετο accesoir: Ο Θεός εν τω πλήθει του ελέους επέτρεψε την υποδούλωση του Βυζαντίου στους Οθωμανούς, για να σώσει έτσι τις γνήσιες χριστιανικές ψυχές μας από τη μόλυνση της αιρετικής λύμης των δυτικών κληροδοτών της, μέσα σ' ένα μεταθανάτιο παράδεισο, σε μια άλλη ζωή. Αυτή η ψυχοφθόρα ασθένεια, υπό τη μια ή την άλλη μορφή, εκφράζεται και σήμερα με βαρύγδουπους λόγους, φιλοσοφικούς, προπαντός, όμως με θεολογικούς συλλογισμούς! Πρόκειται σαφώς για αίσθημα κατωτερότητας, το οποίο, απωθούμενο, εκδηλώνεται ως αίσθημα υπεροχής και περιφρόνησης των άλλων, όχι επί τη βάσει λογικών αλλά παραψυχολογικών και σκοτεινών στοιχείων. Η μερίδα αυτή είναι σήμερα ασφαλώς περιορισμένη. Συντηρείται όμως από τους πολιτικούς, οι οποίοι από τη σαφήνεια προτιμούν για τα συμφέροντά τους τη σύγχυση. Το παράδειγμα αυτό, επίσης, δείχνει μέσα από την περιπετειώδη ιστορία του τόπου μας ότι σαν ιστορικό έθνος, με πολυδιάστατες επιδράσεις, όπου πήραμε κάποτε τον κατήφορο, καταφύγαμε σε ιστορικά ψεύδη για λόγους επιβίωσης, δεν τα αποβάλλαμε όμως εγκαίρως, όταν με την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους οι σχέσεις μας με τον υπόλοιπο κόσμο άλλαξαν. Αυτό σημαίνει κατοχή κάποιων ομάδων συμπολιτών μας από φαντασιακές προκαταλήψεις, οι οποίες σήμερα υπηρετούν ένα μόνο σκοπό: να μη γίνει ό,τι πρέπει στην επικοινωνία μας με τον υπόλοιπο κόσμο, τον εγγύς και του μακράν επί τη βάσει μιας λαθεμένης, κακής εικόνας που φτιάξαμε περί των άλλων στο παρελθόν.

Ως λαός, επομένως, έχουμε πρόβλημα ως προς μια σοβαρή αντιμετώπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σήμερα, είτε εντός του εθνικού ή του διεθνούς χώρου. Φυσικά το πρόβλημά μας είναι γνωστό στους άλλους και, όταν αυτό δεν θίγει ζωτικά τους συμφέροντα, για να μας αντιμετωπίσουν δυναμικά, διασκεδάζουν και γελούν εις βάρος μας.

Η ευαισθησία για τα ανθρώπινα δικαιώματα συνδέεται με τον αρχαίο κόσμο όχι σαν κοινωνική κατάκτηση σε παγκόσμιο επίπεδο. Παρουσιάστηκαν τα δικαιώματα αυτά κυρίως εντός κάποιων elite ομάδων και σε σχέση πάντοτε με τη φύση του ανθρώπου, όχι με τη φύση των κοινωνικών σχέσεων. Οταν στην αρχαιότητα ένας στωϊκός φιλόσοφος αναγνώριζε την ισότητα π.χ. μεταξύ των ανθρώπων, αυτό γινόταν λόγω της κοινής φύσης όλων των θνητών. Για το λόγο αυτό οι απόψεις αυτές δεν άσκησαν σημαντική στην ιστορία επίδραση.

Οταν όμως οι κοινωνικές συνθήκες ζωής άρχισαν να αλλάζουν ριζικά μέσα στα νέα αστικά κέντρα της δύσης, είτε μεσογειακά είτε βόρεια, τότε νέες ιδεολογίες, νέες θρησκευτικές ομάδες, νέες επιστημονικές γνώσεις, νέα έθνη, νέοι δρόμοι, παρουσιάστηκαν, και όπως ήταν φυσικό, μεταξύ μεσαιωνικής παράδοσης και αυτού του νέου δυτικοευρωπαϊκού κόσμου ξεκίνησε πόλεμος, διαμάχες και ανταγωνισμοί. Ολα όμως αυτά κατέληξαν στο δυτικό κόσμο και καταστάλαξαν στα κοινωνικά δικαιώματα του πολίτη ως ατόμου και στην ανάγκη συμβίωσης όλων και τη βάση ουσιωδών συμφερόντων οικονομικών και κοινωνικών, παρά τις ενδεχόμενες διαφορές στη φυλή και το χρώμα, στη θρησκεία και στην πίστη, στον τρόπο ζωής και τις πολιτιστικές συνήθειες. Πρόκειται, πράγματι, για μια σπουδαία κατάκτηση του δυτικού ανθρώπου και όποιοι έχουν αντίθετη άποψη, δεν έχουν παρά να διαβάσουν τι συνέβαινε στην ιστορία πριν οι αξίες αυτές αρχίσουν να επηρεάζουν τις σύγχρονες κοινωνίες ή να αφήσουν τον εαυτό τους να φανταστεί σε ποιου είδους φασιστική και απάνθρωπη ζούγκλα μπορεί να μετατραπεί η ανθρώπινη κοινωνία χωρίς τις αρχές αυτές. Πρέπει, μάλιστα, κατά τις ημέρες μας, να προσεχθεί ιδιαίτερα αυτός ο λεγόμενος "συμβολικός πολιτιστικός ρατσισμός", γιατί σε διάφορα μέρη του κόσμου, ιδιαιτέρως στον τόπο μας, έχει καταστεί σοβαρό πρόβλημα για τη χώρα. Συχνά πρόκειται για όχι ακίνδυνη μασκαράτα.

Αν στη χώρα μας στοιχειώδης απαίτηση είναι να αρχίσουμε με θεμελιώδη πράγματα, όπως η συνταγματική κατοχύρωση διαφόρων μειονοτικών που ζουν στην πατρίδα μας, όλες οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν μεγάλο έργο να επιτελέσουν στο χώρο των δικαιωμάτων. Ούτε το προκείμενο ζήτημα είναι μόνο θέμα νομοθετημάτων, είναι κυρίως ζήτημα εφαρμογής των νόμων. Μια κοινωνία που περιλαμβάνει διάφορες (εθνικά, γλωσσικά, θρησκευτικά, κ.τλ.) ομάδες στους κόλπους της πρέπει να εκπαιδευτεί, για να μάθει να ζει ομαλά και δημιουργικά, αλλοιώτικα, χωρίς να τα μάθει αυτά, θα έχει σοβαρά προβλήματα.

Στις 2-3 Ιουνίου 1998 διοργανώθηκε στο Μάντσεστερ της Αγγλίας το πρώτο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης με τίτλο: "Europe against Racism and Xenophobia" (Η Ευρώπη εναντίον του Ρατσισμού και της Ξενοφοβίας), στο οποίο, μαζί με την κυρία Ρόκκου, αντιπροσώπευσα την Ελληνική Κίνηση Πολιτών κατά του Ρατσισμού. Μας έδωσε η συνάντηση αυτή, εκτός πολλών άλλων, την ευκαιρία να αντιληφθούμε την ανάγκη εκπαίδευσης του λαού στα ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πέραν της απόλυτης ανάγκης νομοθετικής ρύθμισης στη χώρα μας. Εφέτος, που γιορτάζουμε τα 50 χρόνια της διακήρυξης του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα, έγιναν κάποιες σχετικές εκδηλώσεις, πολύ όμως σποραδικές και με περιορισμένη απήχηση. Γι' αυτό, σχετικά με τον παράγοντα της ειδικής μόρφωσής μας στο χώρο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θα δοθεί στη συνέχεια πολύ σύντομη περίληψη των θεμάτων που έτυχε να συζητηθούν σε ένα γκρουπ που ήμουν μέλος και που είχε θέμα "Εκπαίδευση και μάρκετινγκ στην καταπολέμηση του ρατσισμού".

Τρία θέματα είχε η συζήτηση ως βάση: ένα από τη Γαλλία σε σχέση με τους ισλαμιστές, το άλλο από τη Βρετανία σε σχέση με τον αντισημιτισμό και το τρίτο από την Ισπανία σε σχέση με τους αθίγγανους. Αυτό που παρουσιάζουμε εδώ είναι κάποιες γενικές αρχές και συστάσεις που βγήκαν εκ της εργασίας με τις ομάδες αυτές.

Τονίστηκε ότι: 1) Δεν είναι φερέγγυες οι στατιστικές για τέτοια φυλετικά ζητήματα. 2) Συχνά δεν ξέρουμε το πώς να προσεγγίσουμε αυτές τις ομάδες. 3) Σήμερα λύσεις για τέτοια ζητήματα πρέπει να περιμένουμε από τις μειοψηφίες, όχι από την πλειοψηφία. Μιλάμε για εκπαίδευση του λαού, του κλήρου, κ.τ.λ. Το πρόβλημα είναι ποιος θα εκπαιδεύσει τους εκπαιδευτές. 4. Πρέπει να πολεμήσουμε, αρχίζοντας από τις ρίζες αυτής της έλλειψης βούλησης. Πολλοί άνθρωποι στο σημερινό κόσμο ψάχνουν να βρουν κάποια θέση για να ζήσουν. Και αυτό κάπως πετυχαίνεται, όταν βρεθούν κάποια media (μεσάζοντες), κάποιες bridges (γέφυρες). 5) Συζητήθηκε η σημασία των media για τα μεταφερόμενα μηνύματα και ενώ πρέπει να καυτηριάζονται τα κακά, δεν πρέπει να παρουσιάζονται μόνο κακά παραδείγματα. Κάποιος μίλησε για το εξής πρόγραμμα στην τηλεόραση: Potential customers of the future. Τι συγκινεί τους ανθρώπους προς τους οποίους απευθυνόμαστε: Να κάνεις πιο πολλά λεφτά π.χ.; Να βρούμε τότε στόχους για buisiness που αποδίδουν στο σκοπό μας. Οχι να βάζουμε τις φωνές στους άλλους, γιατί δεν μας καταλαβαίνουν, αλλά με λεπτό τρόπο και εξυπνάδα, με θετικά για τους πολλούς μηνύματα, να προτείνουμε εναλλακτικές και συμφέρουσες και από τις δύο μεριές λύσεις. 6) Η ανταμοιβή ή ο έπαινος πυροσβεστών, εκπαιδευτικών, αστυνομικών κ.τ.λ. έδειξε από τα media τι μπορεί να γίνει και για άλλα πρόσωπα ή ομάδας, αμφισβητούμενες ή επίμαχες. Αυτή η οδός της ανταμοιβής αποδείχτηκε καλός δρόμος εκπαίδευσης από τα media μέσω cartoons, της μουσικής, του αθλητισμού, κ.τ.λ.

Υπάρχει σήμερα μεγάλη ποικιλία πρωτοβουλιών που δοκιμάζουν πολλές χώρες στην Ευρώπη. Το monitoring Centre on Racism and Xenophobia (Το παρατηρητήριο για τον Ρατσισμό και την Ξενοφοβία) που τώρα άρχισε να λειτουργεί στη Βιέννη της Αυστρίας, θα εξασφαλίσει την ανταλλαγή πείρας, γιατί άλλα μέσα αντιμετώπισης ταιριάζουν εδώ, άλλα ταιριάζουν εκεί.

Το κακό είναι πολύ βαθύ και απαιτεί πολύ δραστικότερα μέτρα στην αντιμετώπισή του. Πολλοί στην ομάδα μου έθεσαν μεγάλη έμφαση στο marketing ως παράγοντα προς ανάπτυξη σήμερα. Το πούλημα δηλ. προγραμμάτων προς επιχειρηματίες ή άλλους ενδιαφερόμενους, που εξασφαλίζει την οικονομική και την κοινωνική υπόσταση των μειονοτήτων. Πρώτη φορά άκουσα πως το συγκρότημα Mc Donald ιδρύθηκε από μαύρους. Αυτό το marketing που ηχεί πολύ οικονομικά αντιστοιχεί στην ερευνητική προσπάθεια προς εξακρίβωση των αιτιων που ωθούν πολιτικά κόμματα, εταιρείες, media ή άλλους κύκλους με έκδηλα ρατσιστικά αισθήματα. Απαιτείται μελέτη προς εξακρίβωση, γιατί αυτοί οι κύκλοι είναι αυτό που είναι και ποιος είναι ο αποτελεσματικός τρόπος να τους κάνουμε να αλλάξουν. Απαιτούνται π.χ. πιο συγκεκριμένες και ad hoc συστάσεις στα σχολεία για μια νέα προσέγγιση του χώρου των μειονοτήτων σε όλη την Ευρώπη. Οχι στερεότυπα μοντέλα αλλά εναλλακτικές λύσεις. Δεν πρέπει καθόλου να περιφρονούνται η λαϊκή τέχνη, η μουσική, ο αθλητισμός, τα παιχνίδια στα κομπιούτερ, τα σήματα ή και ο διάκοσμος, το στολίδι. Δεν πρέπει ο στόχος μας να είναι η ανοχή αλλά η αποδοχή των διαφορετικών από εμάς ανθρώπων όπως είναι. Μας είπε ένας μελαψός κύριος που ζει είκοσι και πλέον χρόνια στο Βερολίνο πως κάθε μέρα πολλοί από αυτούς που τον συναντάνε του κάνουν την ίδια ερώτηση: Πότε φεύγεις; Ενώ γι' αυτόν ο τόπος του είναι το Βερολίνο, ούτε έχει πού αλλού να πάει. Το ίδιο και οι ανταμοιβές -τόνισε κάποια σύνεδρος- ανταμοιβές για αντιρατσιστική επίδραση, πρέπει να γίνονται όχι ως εάν να πρόκειται για κάτι ιδιαίτερο και ξεχωριστό, αλλά απλώς για την ικανότητα απονομής δικαιοσύνης, που κάποιοι άλλοι καθιστούν ιδιαίτερα δύσκολη.

Το σύνθημα επί του προκειμένου ήταν: Πιο κοντά στις αιτίες της κρίσης - Προτάσεις για νέους τρόπους αντιμετώπισης. Πρέπει να καταλάβουμε ότι όσο σοβαρή και αν είναι η νομοθέτηση ορισμένων μέτρων, είναι γνωστές οι δυσκολίες που παρουσιάζονται στην εφαρμογή τους. Και στις περιπτώσεις αυτές πρέπει να είμαστε έτοιμοι για παρέμβαση, θετική και αποτελεσματική. Το τι λέει ο νόμος και το τι είναι εφαρμόσιμο είναι πολλές φορές πολύ διαφορετικά. Πρέπει να αποκτήσουμε άνεση ως προς τις επιλογές μας και σε κάθε σχετικό πρόβλημα.

Tο σύντομο αυτό report θα κλείσω με την ευχάριστη είδηση ότι η Ευρωπαϊκη Ενωση ανοιχτά ή under cours χρηματοδοτεί σήμερα σε 11 χώρες - μέλη όχι μόνο κυβερνητικά προγράμματα αλλά και εθελοντικές οργανώσεις, που υπηρετούν εκπαιδευτικά προγράμματα, όπως τα ακόλουθα: εβδομαδιαίες διαφόρου τύπου συναντήσεις μειονοτικών με κατεστημένους των χωρών αυτών πολίτες για να γνωρίσουν καλύτερα οι μεν τους δε. Συστηματικά γίνεται το ίδιο σε διάφορες πόλεις μεταξύ αστυνομικών και μειονοτικών (συζητήσεις, εκδρομές, διασκεδάσεις). Το Παρατηρητήριο της Βιέννης θα βοηθήσει πολύ στη γνωστοποίηση των εφαρμοζόμενων προγραμμάτων, της επιτυχίας ή των δυσχερειών που συναντούν, και θα βοηθήσει στον πλουτισμό και τη βελτίωση. Φαίνεται πως κάτι περισσότερο άρχισε να κινείται στο χώρο της Ε.Ε. και προς τα ανθρώπινα δικαιώματα, που άμεσα σχετίζονται με το όνομα του ανθρώπου και του μέλλοντός του, και δεν είναι κάποια πολυτέλεια για πρόσωπα με ειδικές ευαισθησίες.

* Ο Σάββας Αγουρίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.