ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ ΚΑΙ ΚΙΝΕΖΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ

περί της υπάρξεως και της φύσεως του Θεού

N. Malebranche

Μετάφραση: Χρήστος Μαρσέλλος

Και Επιλεγόμενα του μεταφραστή

 Τα κείμενα είναι από την υπέροχη Ιστοσελίδα: http://www.meta.gr/articles/pastakas.htm  ΜΕΤΑ-ΘΕΣΕΙΣ

1. Ο Θεός ως το απειροτέλειο Ον.

Κινέζος. Ποιός είναι ο Κύριος αυτός ο εν τοις ουρανοίς που έρχεστε από τόσο μακριά για να μας αναγγείλετε; Δεν τον γνωρίζουμε καθόλου, και δεν είμαστε διατεθειμένοι να πιστέψουμε παρά μόνο ό,τι με προφανή τρόπο είναι υποχρεωτικό να πιστέψουμε. Γι' αυτό και δεν αποδεχόμαστε παρά μόνο την ύλη και το Λυ, υπέρτατη Αλήθεια {2} και Σοφία και Δικαιοσύνη, η οποία έχει αιώνια υπόσταση μέσα στην ύλη και τη μορφοποιεί και τη διατάσσει σε αυτή την όμορφη τάξη που βλέπουμε, και η οποία φωτίζει επίσης το αποκαθαρμένο και οργανωμένο αυτό μέρος της ύλης από το οποίο συντιθέμεθα. Διότι κατ' ανάγκην μέσα σε αυτή την υπέρτατη αλήθεια βλέπουν οι άνθρωποι, άλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο δεμένος μαζί της, τις αιώνιες αλήθειες και τους αιώνιους νόμους, που αποτελούν τον συνδετικό ιστό όλων των κοινωνιών.

Χριστιανός. Ο Θεός, τον οποίον σας αγγέλλουμε είναι ο ίδιος που η ιδέα του βρίσκεται εγχάρακτη[1] μέσα σας και μέσα σε όλους τους ανθρώπους. Επειδή όμως οι άνθρωποι δεν της δίνουν την προσοχή που της πρέπει, δεν την αναγνωρίζουν τέτοια που είναι και την αλλοιώνουν παράδοξα. Γι' αυτό και ο Θεός, για να ανανεώσει μέσα μας την ιδέα του, μας δήλωσε διά του προφήτη του ότι είναι ο Ων. Δηλαδή το Ον που συνέχει στην ουσία του κάθε πραγματικότητα και κάθε τελειότητα που υπάρχει μέσα στα όντα, το παντί τρόπω άπειρο Ον, το Ον απλώς.

΄Οταν αποκαλούμε τον θεό που λατρεύουμε Κύριο των ουρανών, {3} φαντάζεστε ότι τον αντιλαμβανόμαστε μόνο ως μεγάλο και ισχυρό Αυτοκράτορα. Το Λυ σας, η υπέρτατη δικαιοσύνη, προσεγγίζει απείρως περισσότερο την ιδέα του Θεού μας απ' ό,τι η ιδέα του ισχυρού αυτού αυτοκράτορα. Μην πλανάσθε σχετικά με τη διδασκαλία μας. Σας το επαναλαμβάνω, ο Θεός μας είναι ο Ων, το απείρως τέλειο Ον, το Ον. Ο βασιλιάς των ουρανών, που θεωρείτε Θεό μας, δεν θα ήταν παρά ένα συγκεκριμένο ον, μερικό και πεπερασμένο. Ο Θεός μας είναι το Ον χωρίς περιορισμούς και όρια. Κατά τρόπο ακατάληπτο για κάθε πεπερασμένο πνεύμα, εμπεριέχει όλες τις τελειότητες, όση αληθινή πραγματικότητα έχουν όλα τα όντα, και τα δημιουργημένα και τα απλώς δυνατά. Εμπεριέχει ακόμα και όση πραγματικότητα ή τελειότητα υπάρχει μέσα στην ύλη, τελευταίο και ατελέστερο απ' όλα τα όντα, χωρίς όμως την ατέλειά της, τον περιορισμό της, το μη ον που φέρει μέσα της. Διότι δεν υπάρχει μη ον μέσα στο Ον, περιορισμός μέσα στο παντελώς άπειρο. Το χέρι μου δεν είναι το κεφάλι μου, η καρέκλα μου, το δωμάτιό μου, ούτε το πνεύμα μου, ούτε και το δικό σας. {4} Περιέχει, μ' άλλα λόγια, μια απειρία μη όντων, το μη ον κάθε πράγματος που το χέρι μου δεν είναι. Αλλά μέσα στο απειροτέλειο Ον δεν υπάρχει καθόλου μη ον. Ο Θεός μας είναι ολόκληρος παντού, όπου είναι παρών, και είναι πανταχού παρών. Μην προσπαθείτε να καταλάβετε πώς συμβαίνει αυτό. Διότι είστε πεπερασμένος και τα ιδιώματα του απείρου δεν θα ήταν αυτά που είναι, αν ένα πεπερασμένο πνεύμα μπορούσε να τα καταλάβει. Μπορούμε να δείξουμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Δεν μπορούμε όμως να εξηγήσουμε πώς κάτι τέτοιο είναι δυνατό, αλλά μόνο να αποδείξουμε ότι δεν μπορεί παρά να είναι ακατανόητο και ανεξήγητο για κάθε πεπερασμένο πνεύμα.

Κινέζος. Αναγνωρίζω ότι η ιδέα που μου δίνετε για τον Θεό σας υπερέχει όλων των άλλων, διότι πουθενά δεν υπάρχει τίποτε τιμιότερο του απείρου. Αλλά αρνούμαστε ότι το άπειρο αυτό υπάρχει. Είναι κάτι πλαστό, μια φαντασία χωρίς πραγματικότητα.

2. Πρώτη απόδειξη της υπάρξεως του θεού: Η σύλληψη του απείρου.

Χριστιανός. Ισχυρίζεστε, και ευλόγως, ότι υπάρχει ένας υπέρτατος κανόνας και μια υπέρτατη αλήθεια, που φωτίζει όλους τους ανθρώπους και επιβάλλει στο σύμπαν αυτή την ευταξία που βλέπουμε. Αν κανείς {5} σας έλεγε ότι η ύψιστη αυτή αλήθεια δεν είναι παρά ένα πλάσμα του πνεύματός σας, πώς θα αποδεικνύατε την ύπαρξή της; Η απόδειξη της ύπαρξής της εξαρτάται ασφαλώς από την απόδειξη της υπάρξεως ενός απειροτελείου ΄Οντος. Θα το δείτε αμέσως. Ιδού στο μεταξύ μια πολύ απλή και πολύ φυσική απόδειξη της ύπαρξης του Θεού, η πιο απλή από όλες, όσες θα μπορούσα να σας δώσω.

Ουδέν σκεπτόμενος και μη σκεπτόμενος[2], ουδέν αντιλαμβανόμενος και μη αντιλαμβανόμενος, κάνετε το ίδιο πράγμα. ΄Ο,τι επομένως το πνεύμα αντιλαμβάνεται άμεσα και απ' ευθείας είναι κάτι που υπάρχει. Προσέξτε, λεω άμεσα και απ' ευθείας. Διότι γνωρίζω ότι, κοιμώμενοι, λόγου χάρη, ή πολλές φορές και γρηγορούντες ακόμα, σκεφτόμαστε πράγματα ανύπαρκτα. Αλλά στην περίπτωση αυτή το άμεσο και απ' ευθείας αντικείμενο του νου μας δεν είναι τα πράγματα αυτά. Το άμεσο αντικείμενο του νου μας, ακόμα και στα όνειρα, είναι πολύ πραγματικό. Διότι αν το αντικείμενο αυτό ήταν ένα τίποτε, δεν θα υπήρχαν καθόλου διαφορές μέσα στα όνει{6}ρά μας: Δεν υπάρχει διαφορά από ουδέν σε ουδέν. Το λεω, επομένως, και πάλι: ΄Ο,τι ο νους συλλαμβάνει άμεσα, υπάρχει πραγματικά. Το λεω, επομένως, και πάλι: ό,τι ο νους συλλαμβάνει άμεσα, υπάρχει πραγματικά. Αλλά σκέφτομαι το άπειρο, συλλαμβάνω το άπειρο άμεσα και απ' ευθείας. Επομένως είναι. Διότι αν δεν ήταν καθόλου, συλλαμβάνοντας το άπειρο δεν θα συνελάμβανα τίποτε. Αλλά έτσι την ίδια στιγμή θα συνελάμβανα και δεν θα συνελάμβανα, πράγμα προφανώς αντιφατικό.

Κινέζος. Ομολογώ ότι αν το άμεσο αντικείμενο του νου σας είναι το άπειρο, όταν το σκέφτεστε πρέπει κατ' ανάγκην να υπάρχει. Αλλά στην περίπτωση αυτή το άμεσο αντικείμενο του νου σας είναι ο νους σας ο ίδιος. Θέλω να πω ότι συλλαμβάνετε το άπειρο μόνο επειδή αυτή η ποσότητα οργανωμένης και εκλεπτυσμένης ύλης που καλείτε νου σας το παριστά: Επομένως, από το γεγονός ότι σκεπτόμαστε το άπειρο δεν έπεται και ότι υπάρχει απολύτως και έξω από εμάς.

Χριστιανός. Θα μπορούσε κατά τα φαινόμενα να σας δώσει κανείς την ίδια απάντηση και σχετικά με το Λυ ή την υπέρτατη αλήθεια που δέχεστε ως πρώ{7}τη αρχή σας. Αλλά θα ήταν μια απάντηση μόνο έμμεση. Λοιπόν, προσέξτε, σας παρακαλώ. Αυτή η ποσότητα οργανωμένης και εκλεπτυσμένης ύλης που καλείτε νου, είναι όντως πεπερασμένη. Δεν μπορούμε λοιπόν, άμεσα βλέποντάς την, να δούμε το άπειρο. Ασφαλώς εκεί όπου υπάρχουν δύο πραγματικότητες δεν μπορούμε να συλλάβουμε τέσσερις. Διότι θα υπήρχαν δύο πραγματικότητες που θα συλλαμβάναμε και που δεν υπήρχαν καθόλου. Αλλά αυτό που δεν υπάρχει καθόλου δεν μπορεί και να συλληφθεί. Ουδέν συλλαμβάνειν και μη συλλαμβάνειν είναι το ίδιο. Είναι λοιπόν προφανές ότι σε μια πεπερασμένη ποσότητα ύλης ή ένα πεπερασμένο νου, δεν μπορούμε να βρούμε πραγματικότητα αρκετή για να δούμε μέσα του το άπειρο[3]. Προσέξτε τούτο: Η ιδέα του χώρου, αν την απομονώσετε στον νου σας, δεν είναι άπειρη; Αυτή που έχετε για τους ουρανούς είναι αχανής. Και όμως, δεν αισθάνεστε μέσα σας ότι η ιδέα του χώρου την υπερβαίνει απείρως; Δεν σας λεει, η ιδέα αυτή, ότι όποια κίνηση και αν κάνετε στον νου σας για να την διασχίσετε, δεν θα την εξαντλήσετε ποτέ, διότι {8} όντως δεν έχει όρια; Αλλά αν ο νους σας, η υπόστασή σας, δεν περιέχει αρκετή πραγματικότητα για να ανακαλύψει μέσα της το σε έκταση άπειρο, ένα τόδε τι απείρου, ένα μερικό άπειρο, πώς θα μπορούσατε να ανακαλύψετε μέσα του το από κάθε άποψη άπειρο, το απειροτέλειο Ον, το Ον απλώς; Να σας ρωτήσω, πώς η οσοδήποτε θέλετε εκλεπτυσμένη ύλη μπορεί να συλλάβει αυτό που η ίδια δεν είναι; Πώς όργανα μερικά και υποκείμενα σε φθορά μπορούν ή να δουν ή να παραστήσουν αιώνιους, άτρεπτους και κοινούς σε όλους τους ανθρώπους νόμους; Οι γνώμες σας μου φαίνονται αστήριχτα παράδοξα.

Κινέζος. Ο συλλογισμός σας φαίνεται σωστός, αλλά δεν ευσταθεί, διότι αντιβαίνει προς την εμπειρία. Δεν γνωρίζετε ότι ένας μικρός πίνακας μπορεί να μας παραστήσει απέραντες εξοχές ή ένα μεγάλο και θαυμάσιο Παλάτι; Δεν είναι λοιπόν ανάγκη το παριστούν να περιέχει όλη την πραγματικότητα που παριστά.

Χριστιανός. ΄Ενας μικρός πίνακας μπορεί {9} να παραστήσει μεγάλα εξοχικά τοπία: ΄Ενας απλός λόγος, η περιγραφή ενός παλατιού μπορούν επίσης να μας τα παραστήσουν. Αλλά ούτε ο πίνακας ούτε ο λόγος είναι τα άμεσα αντικείμενα του νου που βλέπει παλάτια ή εξοχικά τοπία. Ακόμα και τα υλικά παλάτια που βλέπουμε δεν είναι το άμεσο αντικείμενο του νου που τα βλέπει. Η ιδέα του παλατιού, αυτό που αγγίζει ή θίγει πραγματικά το πνεύμα, είναι το άμεσο αντικείμενό του. Είναι βέβαιο ότι ένας πίνακας δεν παριστά ένα εξοχικό τοπίο παρά επειδή αντανακλά το φως, το οποίο εισερχόμενο στα μάτια μας και ενεργοποιώντας το οπτικό νεύρο, και μέσω αυτού τον εγκέφαλο, με τον ίδιο τρόπο που θα έκανε το εξοχικό τοπίο, διεγείρει, κατά τρόπο σύμφωνο με τους φυσικούς νόμους της ενότητας ψυχής και πνεύματος, τις ιδέες που μόνες παριστούν πραγματικά τα αντικείμενα, και οι οποίες είναι το μόνο πραγματικό αντικείμενο του νου. Γιατί πρέπει να ξέρετε ότι δεν βλέπουμε καθόλου τα υλικά αντικείμενα καθ' εαυτά. Δεν τα βλέπουμε άμεσα και απ' ευθείας, αφού συχνά βλέπουμε κάποια που δεν υπάρχουν. Είναι μια αλήθεια που μπορούμε {10} να αποδείξουμε με εκατό τρόπους.

Κινέζος. Θα ήθελα να το κάνετε. Θα σας πούμε όμως ότι βλέπουμε τα πάντα μέσα στο Λυ. Γιατί αυτό είναι το φως μας. Είναι η ύψιστη αλήθεια, όπως επίσης η τάξη και ο κανόνας. Μέσα σε αυτό βλέπω τους ουρανούς και συλλαμβάνω αυτά τα άπειρα διαστήματα που βρίσκονται πέρα από το ορατό μέρος του ουρανού.

Χριστιανός. Πώς μέσα στο Λυ; Δείτε πάλι την αρχή του πράγματος. Ουδέν νοείν και μη νοείν είναι ένα και το αυτό. Δεν μπορούμε επομένως να νοήσουμε εκατό πραγματικότητες εκεί όπου δεν υπάρχουν παρά μόνο δέκα. Διότι έχουμε ενενήντα οι οποίες, ως ανύπαρκτες που είναι, δεν θα μπορούσαν να συλληφθούν. Επομένως δεν μπορούμε να συλλάβουμε τα πάντα μέσα στο Λυ, αν αυτό δεν περιέχει όλα τα όντα, αν το Λυ δεν είναι το απειροτέλειο Ον, που είναι ο θεός τον οποίο λατρεύουμε. Εν αυτώ και μόνον μπορούμε να δούμε τον ουρανό και τα άπειρα διαστήματα που αισθανόμαστε πολύ καλά ότι δεν μπορούμε να εξαντλήσουμε, διότι όντως περιέχει μέσα του την πραγματικότητά τους. Καθώς όμως τίποτε πεπερασμένο δεν περιέχει μέσα του το άπειρο, το γεγονός και μόνο ότι συλλαμβάνουμε το ά{11}πειρο, συνεπάγεται την ύπαρξή του. ΄Ολα αυτά στηρίζονται στην τόσο προφανή και τόσο απλή αυτή αρχή, ότι το μηδέν δεν μπορεί να συλληφθεί και ότι ουδέν συλλαμβάνειν και μη συλλαμβάνειν είναι το αυτό.

Κινέζος. Ομολογώ καλόπιστα ότι δεν έχω τίποτε να απαντήσω στην απόδειξή σας για την ύπαρξη του απείρου ΄Οντος. Δεν είμαι εντούτοις καθόλου πεπεισμένος. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι όταν σκέφτομαι το άπειρο, δεν σκέφτομαι τίποτε.

Χριστιανός. Μα, πώς τίποτε; ΄Οταν σκέφτεστε ένα εκτατό και υλικό πόδι, σκέφτεστε κάτι. ΄Οταν συλλαμβάνετε εκατό ή χίλια, αυτό που συλλαμβάνετε έχει εκατό ή χίλιες φορές περισσότερη πραγματικότητα. Αυξήστε ακόμα ώς το άπειρο και θα κατανοήσετε χωρίς δυσκολία ότι όποιος σκέφτεται το άπειρο απέχει απείρως του να μην σκέφτεται τίποτε, εφόσον αυτό που θα σκέφτεστε είναι μεγαλύτερο από οτιδήποτε θα έχετε σκεφτεί. Αλλά να πώς έχει το πράγμα. Η αντίληψη με την οποία σας αγγίζει το άπειρο είναι τόσο ελαφριά, που περνάτε για τίποτε αυτό που σας {12} αγγίζει τόσο ελαφρά. Εξηγούμαι.

΄Οταν σας τρυπάει ένα αγκάθι, η ιδέα του αγκαθιού προκαλεί μέσα σας μια αισθητή αντίληψη, την οποία αποκαλούμε πόνο. ΄Οταν κοιτάτε την έκταση του δωματίου σας, η ιδέα της προξενεί μέσα στην ψυχή σας μια αντίληψη λιγότερο ζωηρή, την οποία αποκαλούμε χρώμα. ΄Οταν όμως κοιτάτε τον ουρανό, η αντίληψη που τα διαστήματα αυτά ή μάλλον η ιδέα των διαστημάτων αυτών σας προκαλεί, δεν είναι καθόλου ή σχεδόν καθόλου ζωηρή. ΄Οταν τέλος κλείνετε τα μάτια, η ιδέα των άπειρων διαστημάτων που συλλαμβάνετε έτσι, δεν σας αγγίζει παρά με μια καθαρά νοητική αντίληψη. Σας παρακαλώ όμως, πείτε μου, πρέπει να κρίνουμε την πραγματικότητα των ιδεών από τη ζωηρότητα των αντιλήψεων που μας προκαλούν; Αν είναι έτσι, θα πρέπει να πιστέψουμε ότι υπάρχει περισσότερη πραγματικότητα στη μύτη ενός αγκαθιού που μας τρυπάει, σε ένα κάρβουνο που μας καίει, ή στις ιδέες τους, παρά στο σύμπαν ολόκληρο, ή την ιδέα του. Πρέπει ασφαλώς να κρίνουμε την πραγματικότητα των ιδεών από αυτό που βλέπουμε ότι εμπεριέχουν. Τα παιδιά πιστεύουν ότι ο αέρας δεν είναι τίποτε, {13} επειδή η αντίληψη που τους δίνει δεν είναι αισθητή. Οι φιλόσοφοι όμως γνωρίζουν ότι υπάρχει τόση ύλη μέσα σε ένα κυβικό πόδι αέρα, όση και σε ένα κυβικό πόδι μολύβι. Φαίνεται ότι, αντίθετα, όσο μεγαλύτερες είναι οι ιδέες, με τόσο λιγότερη δύναμη μας αγγίζουν. Και αν ο ουρανός μας φαίνεται τόσο μικρός σε σχέση με το τι είναι πραγματικά, αυτό οφείλεται ίσως στο ότι η αντιληπτική ικανότητά μας είναι πολύ μικρή για να έχουμε μια ζωηρή και αισθητή αντίληψη όλου του μεγέθους του. Διότι είναι βέβαιο ότι, όσο πιο ζωηρές είναι οι αντιλήψεις μας, τόσο απαιτητικότερα μοιράζονται τον νου μας και απασχολούν μεγαλύτερο μέρος της ικανότητάς μας να αντιλαμβανόμαστε ή να σκεφτόμαστε -- ικανότητας οπωσδήποτε πολύ περιορισμένης. Η ιδέα της άπειρης έκτασης περιέχει επομένως περισσότερη πραγματικότητα από αυτήν του ουρανού. Και η ιδέα του από κάθε άποψη απείρου, αυτή που αντιστοιχεί στην λέξη Ον, το απειροτέλειο Ον, περιέχει ακόμα περισσότερη, καίτοι η αντίληψη με την οποία η ιδέα αυτή μας αγγίζει είναι η ελαφρότερη απ' όλες. Τόσο ελαφρότερη, όσο πιο {14} αχανής είναι, και συνεπώς απείρως ελαφρή, επειδή είναι άπειρη.

Για να τα καταλάβετε καλύτερα όλα αυτά, την πραγματικότητα και την ισχύ (efficacitè) των ιδεών, καλό θα ήταν να σκεφτείτε επίμονα δύο αλήθειες. Η πρώτη είναι πως δεν βλέπουμε ποτέ τα αντικείμενα καθ' εαυτά, και ότι δεν αισθανόμαστε ούτε το ίδιο μας το σώμα καθ' εαυτό, αλλά μέσω της ιδέας του. Η δεύτερη είναι πως η ίδια ιδέα μπορεί να μας αγγίζει με πολύ διαφορετικές αντιλήψεις.

Η απόδειξη του ότι δεν βλέπουμε ποτέ τα αντικείμενα καθ' εαυτά, είναι προφανής διότι συχνά βλέπουμε πράγματα που δεν υπάρχουν έξω από εμάς, όπως όταν κοιμόμαστε ή όταν ο εγκέφαλος έχει θερμανθεί από κάποια αρρώστια. Αυτό που βλέπουμε στις περιπτώσεις αυτές ασφαλώς δεν είναι το αντικείμενο, αφού το αντικείμενο δεν υπάρχει καθόλου, και το μη ον δεν είναι ορατό, αφού ουδέν οράν και μη οράν ταυτίζονται. Χάρη στην επενέργεια των ιδεών αισθανόμαστε και το ίδιο μας το σώμα. Διότι έχει παρατηρηθεί πολλές φορές, άνθρωποι με κομμένο χέρι να αι{15}σθάνονται, πολύ χρόνο μετά, ότι το χέρι τους πονάει. Το χέρι που τους αγγίζει και τους προσδίδει ένα αίσθημα πόνου, δεν είναι ασφαλώς αυτό που τους έχει κοπεί. Δεν μπορεί να είναι λοιπόν παρά η ιδέα του χεριού, συνεπεία κινήσεων του εγκεφάλου που μοιάζουν με αυτές που έχουμε όταν πληγώνεται το χέρι μας. Διότι, στην πραγματικότητα, η ύλη από την οποία αποτελείται το σώμα μας δεν μπορεί να επενεργήσει στον νου μας. Μόνο αυτό που του είναι ανώτερο και που τον δημιούργησε το μπορεί, μέσω της ιδέας του σώματος, δηλαδή μέσω της ουσίας του, στο μέτρο που είναι αντιπροσωπευτική της έκτασης. Πράγμα που θα σας εξηγήσω στην ώρα του.

Είναι ακόμη βέβαιο ότι μια και μόνη ιδέα μπορεί να αγγίξει την ψυχή μας με πολύ διαφορετικές αντιλήψεις. Γιατί αν το χέρι σας ήταν βυθισμένο μέσα σε καυτό νερό, και είχατε συγχρόνως αρθρίτιδα και επιπλέον το κοιτάζατε, η ιδέα του ίδιου χεριού θα σας άγγιζε με τρία διαφορετικά συναισθήματα -- πόνο, θερμότητα, χρώμα. Δεν πρέπει λοιπόν να σκεφτούμε ότι η ιδέα που έχουμε όταν σκεφτόμαστε {16} με κλειστά τα μάτια την έκταση, είναι διαφορετική από αυτή που έχουμε όταν τα ανοίγουμε εν μέσω ενός εξοχικού τοπίου: Η ίδια ιδέα της έκτασης μας αγγίζει με διαφορετικές αντιλήψεις. ΄Οταν τα μάτια σας είναι κλειστά, δεν έχετε παρά μια πολύ αδύνατη ή εντελώς διανοητική αντίληψη, και πάντοτε ίδια, των διαφόρων ιδεατών πλευρών της έκτασης. ΄Οταν όμως είναι ανοιχτά, έχετε διάφορες αισθητηριακές αντιλήψεις, διαφορετικά χρώματα, τα οποία σας οδηγούν να κρίνετε σχετικά με την ύπαρξη και την ποικιλία των σωμάτων, διότι, καθώς η ενέργεια του θεού μέσα σας δεν είναι αισθητή, αποδίδετε στα αντικείμενα, τα οποία ουδόλως βλέπετε καθ' εαυτά, όλη την πραγματικότητα που σας παριστούν οι ιδέες τους. ΄Ολα αυτά γίνονται σύμφωνα με τους γενικούς νόμους της ενώσεως της ψυχής και του σώματος. Αλλά θα χρειαζόταν μια πολύ μακρά παρέκβαση για να σας εξηγήσω το πράγμα λεπτομερειακά.

Ας ξαναγυρίσουμε στο θέμα μας, το οποίο όσα μόλις είπα θα σας διευκρινίσουν τόσο περισσότερο, όσο περισσότερο τα σκεφτείτε. Πιστεύετε ακόμα ότι, όταν σκέφτεται κανείς το άπειρο, {17} είναι σαν να μην σκέπτεται τίποτε, να μην καταλαβαίνει τίποτε (apprecevoir);

Κινέζος. Είμαι απολύτως πεπεισμένος ότι σκεπτόμενος το άπειρο, πολύ απέχω του να μην σκέφτομαι τίποτε. Δεν σκέφτομαι όμως καθόλου ένα τόδε τι, ένα συγκεκριμένο και ορισμένο ον. Αλλά ο θεός της λατρείας σας δεν είναι ένα τέτοιο ον, ένα ιδιαίτερο ον;

3. Ο Θεός ως το Είναι και τα όντα ως ατελείς μετοχές του.

Χριστιανός. Ο Θεός που λατρεύουμε δεν είναι καθόλου ένα τέτοιο ον, με την έννοια ότι η ουσία του θα ήταν περιορισμένη: Είναι μάλλον το είναι συνολικά. Είναι όμως ένα τέτοιο Ον, υπό την έννοια ότι είναι το μόνο Ον που εγκλείει στην απλότητα της ουσίας του ό,τι υπάρχει από πραγματικότητα και τελειότητα σε όλα τα όντα, που δεν είναι παρά απείρως περιορισμένες μετοχές (δεν λεω μέρη), απείρως ατελείς μιμήσεις της ουσίας του. Διότι είναι ίδιον του απείρου ΄Οντος να είναι ένα και συγχρόνως να είναι, με μια έννοια, όλα τα πράγματα: Δηλαδή απολύτως απλό, χωρίς σύνθεση μερών, πραγματικοτήτων, τελειοτήτων, και συγχρόνως μιμητό, ή ατελώς μεθεκτό κατά άπειρους τρόπους, από διαφορετικά όντα.

Είναι ακριβώς κάτι που κανένας πεπερασμένος νους δεν θα μπο{18}ρούσε να καταλάβει με σαφήνεια. Αλλά κάτι που και ένας πεπερασμένος ακόμη νους μπορεί σαφώς να συναγάγει από την ιδέα ενός απειροτελείου ΄Οντος. Εσείς ο ίδιος, πιστεύετε άραγε ότι το Λυ, η καθ' υμάς υπέρτατη σοφία, και κανόνας και αλήθεια, είναι σύνθεμα πολλών διαφορετικών πραγματικοτήτων, όλων των διαφορετικών ιδεών που σας αποκαλύπτει; Διότι ακούω ότι οι περισσότεροι από τους σοφούς σας πιστεύουν ότι βλέπετε όλα όσα βλέπετε μέσα στο Λυ.

Κινέζος. Βρίσκουμε μέσα στο Λυ πολλά που δεν μπορούμε να καταλάβουμε, ανάμεσα στα άλλα τον δεσμό απλότητα και πολλότητας. Αλλά είμαστε βέβαιοι ότι υπάρχει μια υπέρτατη σοφία και ένας κανόνας που μας φωτίζει και κανονίζει τα πάντα. Εσείς προφανώς τοποθετείτε στον θεό σας τη σοφία αυτή και εμείς πιστεύουμε ότι υπάρχει μέσα στην ύλη. Η ύλη υπάρχει χωρίς αμφιβολία. Μέχρι στιγμής δεν είμαστε πεπεισμένοι για την ύπαρξη του θεού σας. Είναι αλήθεια ότι η απόδειξη που μόλις δώσατε για την ύπαρξή του είναι πολύ απλή {19} και τέτοια που δεν έχω, τη στιγμή αυτή, τι να σας απαντήσω. Αλλά είναι τόσο αφηρημένη που δεν με πείθει απολύτως. Δεν έχετε καμιά πιο απτή;

4. Δεύτερη απόδειξη της υπάρξεως του θεού: Μια μικρή πραγματεία οπτικής.

Χριστιανός. Θα σας δώσω όσες θέλετε. Διότι δεν υπάρχει τίποτε ορατό στον κόσμο αυτόν που δημιούργησε ο θεός, από το οποίο να μην μπορούμε να ανέλθουμε ώς τη γνώση του Δημιουργού, φτάνει να ορθολογούμε. Και ασφαλώς θα σας πείσω για την ύπαρξή Του, φτάνει να σεβαστείτε τον όρο, προσέξτε, ότι θα με παρακολουθήσετε και δεν θα μου απαντήσετε τίποτε το οποίο να μην συλλαμβάνετε εγκαίρως.

΄Οταν ανοίγετε τα μάτια σας μέσα σε μια εξοχή, την ίδια τη στιγμή που τα ανοίγετε ανακαλύπτετε ένα μεγάλο αριθμό αντικειμένων, το καθένα με το μέγεθός του, το σχήμα του, την κίνησή του ή τη στάση του, την εγγύτητα ή την απόστασή του, και ανακαλύπτετε όλα αυτά τα αντικείμενα με εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις χρωμάτων. Ας αναζητήσουμε ποιά είναι η αιτία αυτών των τόσο άμεσων αντιλήψεων που έχουμε από τόσα αντικείμενα. Η αιτία δεν μπορεί παρά να είναι {20} ή τα αντικείμενα αυτά, και τα όργανα του σώματός μας που προσλαμβάνουν το αποτύπωμά τους, ή η ψυχή μας, αν τη διακρίνετε από τα όργανα αυτά, ή το Λυ ή ο θεός που λατρεύουμε και για τον οποίο πιστεύουμε ότι ενεργεί αδιαλείπτως μέσα μας σε κάθε συγκυρία κατά την οποία τα αντικείμενα αφήνουν αποτυπώματα πάνω στο σώμα μας.

1ο. Συμφωνείτε, πιστεύω, ότι τα αντικείμενα απλώς αντανακλούν το φως προς τα μάτια μας. 2ο. Καθώς υποθέτω ότι γνωρίζετε πώς είναι φτιαγμένα τα μάτια μας, πιστεύω ότι συμφωνείτε, επίσης, πως απλώς συγκεντρώνουν τις ακτίνες που ανακλώνται από όλα τα σημεία των αντικειμένων σε άλλα τόσα σημεία πάνω στο οπτικό νεύρο, όπου βρίσκεται η εστία των διαφανών χυμών του ματιού. Είναι προφανές ότι η συγκέντρωση αυτή των ακτίνων θέτει σε κίνηση τους ιστούς του νεύρου αυτού, και μέσω αυτού τα τμήματα του εγκεφάλου εκείνα, όπου τα νεύρα αυτά απολήγουν, και επίσης τα ζωικά πνεύματα[4] ή τα σωματίδια που βρίσκονται στα ενδιάμεσα των ιστών. ΄Ως εδώ δεν έχουμε ούτε αίσθηση, ούτε αντίληψη αντικειμένου.

Κινέζος. Αυτό ακριβώς θα σας αρνηθούν οι σοφοί μας. Διότι αυτό που αποκαλούμε {21} νου ή ψυχή δεν είναι κατ' αυτούς παρά οργανωμένη και εκλεπτυσμένη ύλη. Οι κινήσεις των ιστών του εγκεφάλου, μαζί με τις κινήσεις των σωματιδίων αυτών, ή των ζωικών αυτών πνευμάτων, είναι ακριβώς οι αντιλήψεις μας, οι κρίσεις μας, οι συλλογισμοί μας, το ίδιο πράγμα εν ολίγοις με τις διάφορες σκέψεις μας.

Χριστιανός. Να όμως που με διακόψατε. Αλλά έτσι παραβαίνετε τον όρο που συμφωνήσαμε. Μου απαντάτε κάτι που δεν το εννοείτε σαφώς: Διότι εγώ νοώ σαφώς το ακριβώς αντίθετο. Διότι, σκεπτόμενος την ιδέα της έκτασης ή της ύλης, συλλαμβάνω σαφώς ότι μπορούν να της κατηγορηθούν σχήματα και κινήσεις ή σχέσεις αποστάσεων, μόνιμες ή αλλεπάλληλες, και τίποτε περισσότερο. Και δεν λεω παρά μόνο ό,τι συλλαμβάνω σαφώς. Βρίσκω μάλιστα ότι υπάρχει λιγότερη σχέση ανάμεσα στην κίνηση των σωματίων, την κίνηση των ιστών μέσα στον εγκέφαλο και στις σκέψεις μας, απ' ό,τι ανάμεσα στο τετράγωνο και τον κύκλο, μεταξύ των οποίων καμιά σύγχυση δεν ήταν ποτέ δυνατή. Και το τετράγωνο και ο κύκλος ταιριάζουν του{22}λάχιστον ως προς το ότι αποτελούν και το ένα και ο άλλος πάθη (modifications) της ίδιας ουσίας. Ενώ οι διαφορετικές κινήσεις του εγκεφάλου και των ζωικών πνευμάτων, που είναι πάθη της ύλης, δεν ταιριάζουν σε τίποτε με τις κινήσεις του νου, που είναι χωρίς αμφιβολία πάθη μιας άλλης ουσίας.

Ονομάζω ουσία (substance)[5] αυτό που μπορούμε να καταλάβουμε (apprercevoir) μόνο, χωρίς να σκεφτούμε κάτι άλλο, και πάθος της ουσίας ή τρόπο του είναι αυτό που δεν μπορούμε να καταλάβουμε μόνο του. Λεω έτσι ότι η δημιουργημένη ύλη ή έκταση είναι μια ουσία, επειδή μπορώ να σκεφτώ την έκταση χωρίς να σκεφτώ κάτι άλλο. Και λεω ότι τα σχήματα, το στρογγυλό λόγου χάρη, δεν είναι παρά πάθος της ουσίας, διότι δεν μπορούμε να σκεφτούμε το στρογγυλό χωρίς να σκεφτούμε την έκταση, διότι το στρογγυλό δεν είναι παρά τοιάδε έκταση. Όπως όμως μπορούμε να είμαστε χαρούμενοι, λυπημένοι, ευχαριστημένοι ή να πονάμε χωρίς να σκεφτόμαστε την έκταση, έτσι μπορούμε και να καταλαβαίνουμε, να κρίνουμε, να συλλογιζόμαστε, να φοβόμαστε, να ελπίζουμε, να μισούμε, {23} να αγαπούμε, χωρίς να σκεφτόμαστε την έκταση, εννοώ χωρίς να καταλαβαίνουμε έκταση, όχι στα αντικείμενα των αντιλήψεών μας, αντικείμενα που μπορεί να έχουν έκταση, αλλά στις αντιλήψεις ακριβώς των αντικειμένων αυτών.

Είναι σαφές ότι οι αντιλήψεις μας δεν είναι πάθη του εγκεφάλου μας, ο οποίος δεν είναι παρά ποικίλως διευθετημένη ύλη, αλλά αποκλειστικά του νου μας, μόνης ουσίας ικανής να σκέφτεται. Είναι εντούτοις αλήθεια ότι σκεφτόμαστε σχεδόν πάντοτε κατά τρόπο συνεπή προς ό,τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας, πράγμα από το οποίο μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο νους μας είναι ενωμένος μαζί του, αλλά με κανένα τρόπο ο νους και ο εγκέφαλός μας δεν είναι παρά μία και η αυτή ουσία. Καλή τη πίστει πείτε μου, σας είναι δυνατόν να εννοήσετε κατά τρόπο σαφή πώς οι διάφορες διευθετήσεις και κινήσεις των οποιωνδήποτε μικρών ή μεγάλων σωμάτων μπορούν να είναι διαφορετικές σκέψεις ή διαφορετικά συναισθήματα; Αν το εννοείτε κατά τρόπο σαφή, πείτε μου σε ποια διευθέτηση των ιστών του εγκεφάλου έγκειται η χαρά ή η λύπη, ή όποιο άλλο συναίσθημα θέλετε;

Κινέζος. Ομολογώ ότι δεν το {24} εννοώ κατά τρόπο σαφή. Αλλά δεν μπορεί παρά να είναι έτσι και οι σκέψεις μας να είναι πάθη της ύλης. Διότι, για παράδειγμα, μόλις ένα αγκάθι μας τρυπήσει, αισθανόμαστε πόνο και τον αισθανόμαστε στο τρυπημένο δάχτυλο -- βέβαιο σημάδι ότι ο πόνος δεν είναι παρά το τρύπημα και ότι ο πόνος είναι στο δάχτυλο.

Χριστιανός. Δεν συμφωνώ. Συμφωνώ ότι, καθώς είναι μυτερό, το αγκάθι κάνει μια τρύπα στο δάχτυλο. Αυτό το εννοώ σαφώς, διότι μια έκταση δεν αφήνει μια άλλη να εισχωρήσει μέσα της. Είναι αντιφατικό δύο πράγματα να γίνουν ένα: Δύο κυβικά πόδια εκτάσεως δεν μπορούν να γίνουν ένα. Επομένως, το αγκάθι που τσιμπάει το δάκτυλο του κάνει κατ' ανάγκη μια τρύπα. Αλλά ότι η τρύπα είναι το ίδιο πράγμα με τον πόνο που αισθανόμαστε και ότι ο πόνος αυτός είναι εντοπισμένος στο τσιμπημένο δάχτυλο, δεν το δέχομαι. Διότι, όταν έχουμε για δύο πράγματα, δύο διαφορετικές ιδέες, και μπορούμε να σκεφτούμε τη μια χωρίς να σκεφτούμε την άλλη, πρέπει να συμπεράνουμε ότι είναι διαφορετικά. {25} Μια τρύπα στο δάχτυλο δεν είναι επομένως το ίδιο πράγμα με τον πόνο. Και ο πόνος δεν είναι κάτι μέσα στο δάχτυλο, ένα πάθος του δαχτύλου. Διότι η εμπειρία μας δείχνει ότι μπορεί να πονάει ένα δάχτυλο ακόμα και σ' αυτούς που έχουν κομμένο το χέρι και οι οποίοι δεν έχουν πλέον κανένα δάχτυλο. Δεν μπορεί επομένως παρά να είναι, όπως σας το είπα ήδη, η ιδέα του δαχτύλου αυτή που μεταβάλλει με ένα αίσθημα πόνου την ψυχή μας, εκείνη δηλαδή την ουσία μέσα στον άνθρωπο, που είναι ικανή να σκέφτεται. ΄Ολα αυτά συμβαίνουν σύμφωνα με τους γενικούς νόμους που καθορίζουν την ένωση της ψυχής και του σώματος και τους οποίους ίδρυσε ο Δημιουργός, έτσι που να μας κάνουν να αποτραβούμε το χέρι που πονά και να συντηρούμε το σώμα που μας έδωσε. Δεν έχω άλλες εξηγήσεις να δώσω: Διότι έχω θέσει ως προϋπόθεση ότι θα μου αντιτείνετε μόνο ό,τι συλλαμβάνετε με σαφήνεια. Σας παρακαλώ να μην το ξεχνάτε.

Κινέζος. Ας είναι. Ως προς το αν είναι η ύλη ικανή ή όχι να σκέφτεται, η απάντηση που θα σας έδινε κανείς είναι ότι αυτό μέσα μας που μπορεί και σκέφτεται, η ψυχή μας, πρέπει να είναι όντως η πραγματική αιτία[6] όλων των διαφορετικών αντιλήψεων που {26} έχουμε για τα αντικείμενα, όταν ανοίγουμε τα μάτια μας μέσα σε μια εξοχή. Αλλά θα σας έλεγα ακριβώς ότι η ψυχή σχηματίζει αυτή την ποικιλία αντιλήψεων και αισθημάτων λαμβάνοντας είδηση των διαφόρων προβολών ή εικόνων που τα αντικείμενα διαγράφουν πάνω στο οπτικό νεύρο. Αυτό μου μοιάζει αρκετά αληθοφανές.

Χριστιανός. Μπορεί να μοιάζει αληθοφανές, αλλά οπωσδήποτε δεν είναι αληθές. Διότι, 1ον, δεν είναι αλήθεια ότι η ψυχή γνωρίζει ότι έχει τις τάδε ή τάδε προβολές πάνω στο οπτικό νεύρο: Δεν ξέρει καν πώς είναι φτιαγμένο το μάτι ούτε αν σκεπάζεται από το οπτικό νεύρο. 2ον, αν υποτεθεί ότι τα γνώριζε όλα αυτά, καθώς δεν γνωρίζει ούτε οπτική, ούτε γεωμετρία, δεν θα μπορούσε από τη γνώση των προβολών των αντικειμένων στα μάτια να βγάλει συμπεράσματα ούτε για το σχήμα τους ούτε για το μέγεθός τους[7]: Για το σχήμα τους, επειδή η προβολή ενός κύκλου, επί παραδείγματι, δεν είναι κύκλος, παρά σε μια μόνο περίπτωση. Και για το μέγεθος, επειδή δεν είναι ανάλογο αυτού των προβολών, όταν η απόσταση στην οποία βρίσκονται τα αντικείμενα παραλλάσσει. 3ον, ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι είχε μια {27} τέλεια γνώση οπτικής και γεωμετρίας, και πάλι δεν θα μπορούσε την στιγμή ακριβώς που ανοίγει τα μάτια να έχει ήδη συναγάγει όλο τον άπειρο αυτό αριθμό συνεπειών, που είναι αναγκαίος για να τοποθετήσει όλα τα αντικείμενα στη σωστή τους απόσταση και να τους αποδώσει τα σχήματά τους, χωρίς να λογαριάσουμε καν την εντυπωσιακή ποικιλία των χρωμάτων που βλέπουμε να τα σκεπάζουν. Και όλα αυτά σήμερα το ίδιο καλά όσο και χθες, χωρίς λάθος ή με τα ίδια λάθη, και επιπλέον συμφωνώντας με μεγάλο αριθμό άλλων προσώπων. 4ον, έχουμε τη μύχια αίσθηση ότι όλες οι αντιλήψεις των αντικειμένων συμβαίνουν μέσα μας χωρίς εμάς, ανεξάρτητα από τη θέλησή μας, όπως όταν τα μάτια μας είναι ανοιχτά και βλέπουμε. Γνωρίζω, επί παραδείγματι, ότι, όταν ο ήλιος αγγίζει τον ορίζοντα, δεν είναι μεγαλύτερος παρά όταν βρίσκεται στην ισημερία και μάλιστα ότι η προβολή που διαγράφεται στο οπτικό μου νεύρο είναι κάπως μικρότερη. Και όμως, παρά τις γνώσεις μου αυτές, τον βλέπω μεγαλύτερο. Νομίζω ότι είναι τουλάχιστον ένα εκατομμύριο φορές μεγαλύτερος από τη γη και τον βλέπω εντούτοις ασυγκρίτως μικρότερο. {28} Περπατώντας από τη Δύση προς την Ανατολή, και κοιτάζοντας τη σελήνη, τη βλέπω να προχωρεί στην ίδια κατεύθυνση με μένα. Και όμως ξέρω ότι πηγαίνει στη δύση για να κρυφτεί. Ξέρω ότι το ύψος της εικόνας ενός ανθρώπου που ζωγραφίζεται στο μάτι μου, όταν βρίσκεται δέκα πόδια μακριά μου, μειώνεται κατά το ήμισυ, όταν με πλησιάσει στα πέντε πόδια: Και όμως τον βλέπω να έχει το ίδιο ύψος. Και όλα αυτά χωρίς γνώση των λόγων που ρυθμίζουν τις αντιλήψεις που έχουμε από όλα αυτά τα αντικείμενα, αφού πολλοί άνθρωποι βλέπουν τα αντικείμενα καλύτερα από εκείνους που κατέχουν την επιστήμη της οπτικής και τους λόγους αυτούς τους αγνοούν. Είναι λοιπόν προφανές ότι δεν τη δίνει η ψυχή στον εαυτό της αυτή την πληθώρα αντιλήψεων των αντικειμένων, κάθε φορά που ανοίγει τα μάτια της μέσα σε μια εξοχή.

Κινέζος. Το ομολογώ, πρέπει να είναι οπωσδήποτε το Λυ.

Χριστιανός. Αναμφίβολα, αν με το Λυ εννοείτε ένα Ον παντοδύναμο, νοήμον και το οποίο ενεργεί κατά τρόπο ομοιόμορφο πάντοτε, με μια λέξη το απειροτέλειο Ον. Προσέξτε δύο πράγματα ιδίως. {29} Πρώτον, ότι είναι απαραίτητο η αιτία όλων των αντιλήψεών μας για τα αντικείμενα να γνωρίζει τέλεια τη γεωμετρία και την οπτική, και να γνωρίζει πώς είναι συντεθειμένα τα μάτια και τα άλλα μέλη όλων των ανθρώπων, και τις διάφορες μεταβολές που υφίστανται ανά πάσα στιγμή, και εννοώ τουλάχιστον αυτές σύμφωνα με τις οποίες πρέπει να ρυθμίσει τις αντιλήψεις μας. Δεύτερον, ότι η αιτία αυτή συλλογίζεται τόσο σωστά και γρήγορα, που βλέπει κανείς ότι είναι ασφαλώς απείρως νοήμων, ιδιότητα που αρνείστε στο Λυ, και ότι ανακαλύπτει με μια ματιά τις πλέον απώτερες συνέπειες των αρχών, βάσει των οποίων ενεργεί μέσα σε όλους τους ανθρώπους αδιάλειπτα και στιγμιαία.

Για να σας δώσω να καταλάβετε με περισσότερη ευκρίνεια τι σκέφτομαι επί του θέματος, ας υποθέσουμε ότι δίνω ο ίδιος στον εαυτό μου την αντίληψη της αποστάσεως ενός αντικειμένου, το οποίο βρίσκεται μόνο τρία ή τέσσερα πόδια μακριά μου. Πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζω γεωμετρία, να γνωρίζω πώς είναι φτιαγμένα τα μάτια μου, και τις αλλαγές που επισυμβαίνουν μέσα τους, και να κάνω τους συλλογισμούς που ακολουθούν. {30} Γνωρίζω τα μάτια μου, και γνωρίζω την απόσταση που υπάρχει ανάμεσά τους. Γνωρίζω επίσης, από τη θέση τους, τις γωνίες που σχηματίζουν με την απόσταση των ματιών μου οι άξονές τους, οι οποίοι συναντώνται στο ίδιο σημείο του αντικειμένου. ΄Εχω λοιπόν ένα τρίγωνο με τρία στοιχεία του γνωστά, τη βάση του και τις γωνίες τους. Μπορώ επομένως να γνωρίσω με τα μέσα της γεωμετρίας την κάθετη που φέρεται από το σημείο του αντικειμένου προς το μέσο της αποστάσεως των ματιών μου. Διότι η επιστήμη αυτή μου μαθαίνει ότι ένα τρίγωνο, του οποίου γνωρίζουμε μια πλευρά και δύο γωνίες, είναι επαρκώς προσδιορισμένο, και ότι μπορώ από αυτά να συναγάγω το ζητούμενο. Αν όμως έκλεινα ένα μάτι, καθώς δεν θα υπήρχαν πλέον παρά μόνο δύο γνωστά στοιχεία, η απόσταση των ματιών και μια γωνία, το τρίγωνο θα ήταν απροσδιόριστο, και δεν θα μπορούσα συνεπώς να συλλάβω κατ' αυτόν τον τρόπο την απόσταση του αντικειμένου. Θα μπορούσα να τη γνωρίσω με έναν άλλο τρόπο, λιγότερο ακριβή όμως από αυτόν. Αφού υποθέσαμε ότι γνωρίζω τι συμβαίνει μέσα στο μάτι μου, {31} γνωρίζω το μέγεθος της εικόνας που ζωγραφίζεται στον βυθό του ματιού μου. Αλλά η οπτική μου μαθαίνει ότι, όσο πιο απομακρυσμένα είναι τα αντικείμενα, τόσο πιο μικρές είναι οι εικόνες και προβολές τους. Από το μέγεθος της εικόνας πρέπει επομένως να κρίνω ότι το αντικείμενο, του οποίου άλλωστε, γνωρίζω περίπου το μέγεθος, βρίσκεται σε τόση περίπου απόσταση. Αλλά καθώς ο τρόπος αυτός δεν είναι το ίδιο ακριβής, πρέπει να χρησιμοποιήσω και τα δύο μου μάτια για να γνωρίσω κάπως ακριβέστερα την απόσταση του αντικειμένου.

Το ίδιο και όταν ένας άνθρωπος με πλησιάζει, κρίνω με τους προαναφερθέντες τρόπους ή άλλους ανάλογους ότι η απόστασή του από εμένα μικραίνει: Καθώς όμως γνωρίζω με τη γνώση που έχω του τι συμβαίνει μέσα στο μάτι μου ότι η προβολή που διαγράφεται στον βυθό των ματιών μου μεγαλώνει όσο με πλησιάζει. Και καθώς η οπτική μου μαθαίνει ότι το ύψος των εικόνων των αντικειμένων είναι ανάλογο της αποστάσεώς τους, κρίνω δικαίως ότι πρέπει να σχηματίσω μια σταθερή αντίληψη του μεγέθους του ανθρώπου αυτού, καίτοι η εικόνα του μικραίνει συνεχώς μέσα στο οπ{32}τικό μου νεύρο. ΄Οταν κοιτάζω ένα αντικείμενο και η προβολή που διαγράφεται στον βυθό του ματιού μου αλλάζει συνεχώς θέση, πρέπει να καταλάβω ότι το αντικείμενο αυτό βρίσκεται σε κίνηση. Αλλά αν περπατώ την ίδια στιγμή που το κοιτάζω, καθώς γνωρίζω επίσης την ποσότητα της κινήσεως που μου δίνω, καίτοι η εικόνα του αντικειμένου αυτού αλλάζει θέση στον βυθό των ματιών μου, πρέπει να το βλέπω ακίνητο. Εκτός αν η κίνηση που ξέρω ότι μου δίνω περπατώντας δεν αντιστοιχεί στην αλλαγή της θέσεως που ξέρω ότι καταλαμβάνει η εικόνα του αντικειμένου στο οπτικό μου νεύρο.

Είναι προφανές ότι αν δεν γνώριζα ακριβώς το μέγεθος των προβολών που διαγράφονται στο οπτικό νεύρο, την κατάσταση και την κίνηση του σώματός μου, και επίσης οπτική και γεωμετρία σαν να ήμουνα θεός, για να το πω έτσι, όταν θα εξαρτιόταν από μένα να σχηματίσω μέσα μου τις αντιλήψεις των αντικειμένων, δεν θα μπορούσα ποτέ να καταλάβω σωστά την απόσταση, τη μορφή, την κατάσταση ή την κίνηση κανενός απολύτως σώματος. Είναι επομένως αναγκαίο η αιτία όλων των αντιλήψεων που έχω όταν ανοίγω τα μάτια μου μέσα σε μια εξοχή, να τα γνωρίζει επακριβώς όλα αυτά, εφόσον από αυτά κανονίζονται όλες μας οι αντιλήψεις. Επομένως, ο σταθερός κανόνας των αντιλήψεών μας είναι μια τέλεια γεωμετρία ή οπτική. Και η συγκυριακή ή φυσική αιτία τους μόνο αυτό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, ή επίσης στην κατάσταση και την κίνηση του σώματός μας. Διότι, για παράδειγμα, φερόμενος από μια κίνηση τόσο ομοιόμορφή, που να μην την αισθάνομαι καθόλου, όπως συμβαίνει κάποτε με την κίνηση ενός πλοίου, θα έχω την εντύπωση ότι κινείται η ακτή. Ομοίως, κοιτάζοντας κάποιο αντικείμενο μέσα από ένα κυρτό ή κοίλο φακό, ο οποίος μεγαλώνει ή μικραίνει την εικόνα που διαγράφεται στο μάτι, θα το βλέπω πάντα μεγαλύτερο ή μικρότερο απ' ό,τι είναι. Και ακόμη κι αν ξέρω από αλλού το μέγεθος του αντικειμένου, ποτέ δεν θα έχω αισθητή του αντίληψη άλλη από αυτή που αναλογεί στην εικόνα που διαγράφεται στα μάτια μου. Αυτό συμβαίνει επειδή ο θεός τον οποίο λατρεύουμε, ο Δημιουργός των ψυχών και των σωμάτων μας, για να ενώσει μεταξύ τους τις δύο αυτές αποστάσεις, από τις οποίες συντίθεται ο άνθρωπος, έκανε {34} γενικό νόμο του να μας δίνει ανά πάσα στιγμή όλες τις αντιλήψεις των αισθητών αντικειμένων, που θα δίναμε εμείς στους εαυτούς μας, αν, γνωρίζοντας τέλεια τη γεωμετρία και την οπτική, και ό,τι συμβαίνει μέσα στα μάτια μας και στο υπόλοιπο σώμα μας, μπορούσαμε επιπλέον, συνεπεία της γνώσεως αυτής και μόνο, να επενεργήσουμε στον εαυτό μας, και να παραγάγουμε μέσα του όλες τις αισθήσεις μας τις σχετικές με τα αντικείμενα αυτά. Πράγματι, καθώς ο θεός μας έφτιαξε για να ασχολούμαστε μαζί του, και με τις υποχρεώσεις μας προς αυτόν, θέλησε να μας μάθει χωρίς να χρειάζεται να κάνουμε καμιά προσπάθεια, από τη σύντομη και βέβαιη οδό των αισθήσεων, όλα όσα μας είναι απαραίτητα για τη συντήρηση της ζωής. ΄Οχι μόνο την παρουσία και την κατάσταση των σωμάτων που μας περιβάλλον, αλλά επίσης και τις διαφορετικές τους ιδιότητες, τις ωφέλιμες και τις βλαβερές.

Δώστε τώρα σοβαρή προσοχή στην πληθώρα των αισθήσεων που έχουμε για τα αισθητά αντικείμενα, όχι μόνο μέσω της οράσεως, αλλά και μέσω των άλλων αισθήσεων. Στην ταχύτητα με την οποία παράγονται μέσα μας, την ακρίβεια με την οποία μας {35} ειδοποιούν, τους διαφορετικούς βαθμούς δύναμης ή ζωηρότητας αυτών των αισθήσεων, που είναι ανάλογες με τις ανάγκες μας, όχι μόνο μέσα σας και μέσα μου, αλλά μετά σε όλους τους ανθρώπους, κάθε στιγμή. Εξετάστε τέλος τους απαράλλακτους κανόνες και τους γενικούς νόμους που διέπουν όλες μας τις αντιλήψεις, και θαυμάστε βαθιά το νου και την άπειρη δύναμη του θεού που λατρεύουμε, τη σταθερότητα της συμπεριφοράς του, την καλοσύνη του προς όλους τους ανθρώπους, τη μέριμνά του για όλες τις ανάγκες τους στην παρούσα ζωή. Και όμως η πατρική καλοσύνη, που η θρησκεία μας μας μαθαίνει ότι έχει για τα παιδιά του, είναι πάνω από όλα αυτά! Η αγάπη που έχει ένας εργάτης για το παιδί του δεν είναι απείρως μεγαλύτερη από αυτήν που έχει για το έργο του;

Κινέζος. Η διδασκαλία σας μοιάζει πολύ με αυτήν της δικής μας αιρέσεως. Το Λυ και ο θεός τον οποίο λατρεύετε έχουν πολλή σχέση μεταξύ τους. Ο λαός της χώρας αυτής είναι ειδωλολάτρης: Επικαλείται την πέτρα και το ξύλο ή κάποιους επιμέρους θεούς, που φαντάζεται ότι είναι σε θέση να του παράσχουν τη βοήθειά τους. Πίστευα ότι και αυτός ο Κύριος των ουρανών που ονομάζετε θεό σας ήταν αυτού του είδους, ανώτερος απλώς και δυνατότερος από αυτόν του λαού, αλλά πάντοτε κατά φαντασίαν θεός. Βλέπω όμως ότι η θρησκεία σας αξίζει να εξεταστεί σοβαρά.

Χριστιανός. Συγκρίνετε λοιπόν χωρίς καμιά προκατάληψη τη θρησκεία σας με την δική μας. Είστε υποχρεωμένος να το κάνετε, πολύ περισσότερο που η σωτηρία σας εξαρτάται από την εξέταση αυτή. Η θρησκεία που ακολουθούμε δεν είναι καθόλου ένα προϊόν του νου μας. Μας την δίδαξε η υπέρτατη αυτή αλήθεια την οποία εσείς αποκαλείτε Λυ, και την επιβεβαίωσε με μεγάλο αριθμό θαυμάτων, που θα τα βλέπατε ως μύθους, έτσι προκατειλημμένοι που είστε για την ανωτερότητα των γνώσεών σας. Προσπαθώ να σας βγάλω από την πλάνη με ανθρώπινους συλλογισμούς. Αλλά μη νομίζετε ότι η πίστη μας εξαρτάται από αυτούς. Στηρίζεται στη θεία αυθεντία και είναι ανάλογη (proportionnèe)[8] με την ικανότητα (capacitè) του καθενός.

Λέτε ότι το Λυ είναι η υπέρτατη αλήθεια. Το λεω και εγώ. Αλλά να πώς το εννοώ. Ο Θεός, το απειροτέλειο Ον, που περιέχει εν εαυτώ κάθε {37} πραγματικότητα ή τελειότητα, όπως σας το έχω ήδη και αποδείξει και εξηγήσει, μπορεί αγγίζοντάς με με τις ενέργειές του (réalitez efficaces) -- διότι τίποτε δεν υπάρχει μέσα στον θεό στερούμενο δυνάμεως --, αγγίζοντάς με δηλαδή με την ουσία του, σε όποιο μέτρο τούτη μετέχεται από όλα τα όντα, να μου αποκαλύψει ή να μου παραστήσει όλα τα όντα. Λέω αγγίζοντάς με, επειδή, καίτοι το πνεύμα μου είναι ικανό να σκέφτεται και να καταλαβαίνει, δεν μπορεί να καταλάβει παρά ό,τι το αγγίζει ή το μεταβάλλει. Και τόσο είναι το μεγαλείο του, που μόνο ο Δημιουργός του μπορεί να επενεργήσει άμεσα πάνω του. Η ζωή του νου είναι τοποθετημένη μέσα στο αληθινό Λυ, το φως που τον φωτίζει. Αλλά αυτό ακριβώς δεν μπορούν να εννοήσουν οι σαρκικοί και παχείς άνθρωποι. Να γιατί λεω ότι το αληθινό Λυ είναι η υπέρτατη αλήθεια: Επειδή εγκλείει στην ουσία του, καθ' όσον είναι επιδεικτική απείρων ατελών μιμήσεων, τις ιδέες και τα αρχέτυπα όλων των όντων και τις ιδέες αυτές μας τις αποκαλύπτει. Αφαιρέστε τις ιδέες και αφαιρείτε μαζί και τις αλήθειες, διότι είναι προφανές ότι οι αλήθειες δεν είναι παρά οι σχέσεις των ιδεών. Ο θεός {38} είναι και με αυτή την έννοια η υπέρτατη αλήθεια, ότι δεν μπορεί να μας εξαπατήσει, να αθετήσει τις υποσχέσεις του κλπ. Αλλά δεν είναι ανάγκη να σταθούμε εδώ σε όλες τις έννοιες κατά τις οποίες μπορούμε να πούμε ότι ο θεός είναι η υπέρτατη αλήθεια.

Πείτε μου τώρα: Πώς εννοείτε ότι το Λυ είναι η αλήθεια; Προσέξτε, όμως, ότι η λέξη αυτή, αλήθεια, δεν σημαίνει παρά σχέση. Διότι το δύο και δύο ίσον τέσσερα δεν είναι μια αλήθεια παρά μόνο επειδή υπάρχει μια σχέση ισότητας ανάμεσα στο 2 και το 2 και το 4. Και η πρόταση δύο και δύο δεν κάνουν πέντε, δεν είναι επίσης μια αλήθεια παρά επειδή υπάρχει μια σχέση ανισότητας ανάμεσα στο 2 και το 2 και το 5. Τί εννοείτε λοιπόν ως υπέρτατη αλήθεια ή υπέρτατη σχέση; Σε ποιό γένος του όντος ανήκει, ποιά πραγματικότητα βρίσκετε σε μια σχέση ή μια υπέρτατη σχέση; Αν ένα σώμα είναι διπλάσιο από ένα άλλο, αντιλαμβάνομαι ότι έχει περισσότερη πραγματικότητα. Αφαιρέστε όμως την πραγματικότητα των σωμάτων και αφαιρείτε μαζί και τη σχέση τους. Η μεταξύ των σωμάτων σχέση δεν είναι λοιπόν κατά βάθος παρά τα σώματα τα ίδια. Οπότε το Λυ δεν μπορεί να είναι η υπέρτατη αλήθεια, παρά επειδή, όντας απείρως τέλειο, περιέχει μέσα στην απλότητα {39} της ουσίας του τις ιδέες όλων των πραγμάτων που εδημιούργησε ή μπορεί να δημιουργήσει.

Λέτε ότι το Λυ δεν υφίσταται εκτός της ύλης. Ισχυρίζεστε μήπως ότι έγκειται απλώς στα διαφορετικά σχήματα των σωμάτων που συναποτελούν το σύμπαν και ότι το Λυ δεν είναι παρά η τάξη και η διευθέτησή τους; Πόσο λίγο δεν θα ήταν το Λυ σας, αν ήταν αυτό και μόνο. Και πόσο η ύλη, η τελευταία και πλέον αξιοκαταφρόνηση από τις υποστάσεις δεν θα ήταν ανώτερη από το Λυ αυτό, για το οποίο εντούτοις λέτε τόσα θαυμάσια. Γιατί ασφαλώς η υπόσταση αξίζει περισσότερο από τις διευθετήσεις της, το ακήρατο περισσότερο από το φθαρτό.

Κινέζος. Με το Λυ δεν εννοούμε μόνο τη διευθέτηση της ύλης, αλλά την υπέρτατη αυτή σοφία που τακτοποιεί σε θαυμαστή τάξη τα μέρη της ύλης.

5. Η ταύτιση του θεού με το είναι δεν θίγει τον προσωπικό του χαρακτήρα.

Χριστιανός. Κατά τούτο μοιάζει η διδασκαλία σας με τη δική μας. Γιατί ισχυρίζεστε όμως ότι το Λυ δεν υφίσταται καθ' εαυτό και ότι δεν έχει υπόσταση παρά μέσα στην ύλη; {40} Επομένως ότι δεν είναι καθόλου νοήμον και ότι δεν ξέρει ούτε τι είναι, ούτε τι κάνει; Αυτό μας κάνει να συμπεραίνουμε ότι πιστεύετε πως το Λυ δεν είναι παρά ορισμένη διευθέτηση των σωμάτων, διότι το σχήμα και η διευθέτηση των σωμάτων είναι που δεν μπορούν να υφίστανται χωρίς τα σώματα τα ίδια και στερούνται νοημοσύνης. Η στρογγυλότητα ενός σώματος, για παράδειγμα, δεν είναι παρά το σώμα το ίδιο που είναι έτσι και η ίδια δεν γνωρίζει καθόλου τι είναι. ΄Οταν βλέπετε ένα ωραίο έργο, λέτε ότι υπάρχει εδώ ασφαλώς το Λυ. Αν θέλετε να πείτε με αυτό ότι αυτός που το συνέθεσε φωτίστηκε από το Λυ, την υπέρτατη σοφία, θα σκεφτείτε σαν και μας. Αν θέλετε να πείτε ότι η ιδέα που έχει όποιος εργάσθηκε το έργο αυτό για το έργο του είναι μέσα στο Λυ και ότι η ιδέα αυτή τον φώτιζε εργαζόμενο, θα συμφωνήσουμε και πάλι. Αλλά αν συντρίψετε το έργο, η ιδέα που φώτισε τον εργαζόμενο, εξακολουθεί να υφίσταται. Το Λυ δεν υφίσταται λοιπόν μέσα στη διευθέτηση των μερών από τα οποία αποτελείται το έργο ούτε ομοίως και στη διευθέτηση των μερών του εγκεφάλου του εργαζόμενου. Το Λυ είναι ένα φως κοινό σε όλους τους ανθρώπους και όλες αυτές οι διευ{41}θετήσεις της ύλης δεν είναι παρά επιμέρους πάθη. Οι διευθετήσεις αυτές μπορούν να χαθούν και να αλλάξουν. Το Λυ όμως είναι αιώνιο και αμετάβλητο. Υφίσταται λοιπόν καθ' εαυτό, όχι μόνο ανεξάρτητο από την ύλη, αλλά ανεξάρτητο και από τους ανώτερους νόες, που λαμβάνουν εξ αυτού την υπεροχή της φύσεώς τους και την θαυμασιότητα των γνώσεών τους. Γιατί λοιπόν υποτιμάτε το Λυ, την υπέρτατη σοφία, μέχρι σημείου που να υποστηρίζετε ότι δεν έχει υπόσταση χωρίς την ύλη; Τι παράδοξα πράγματα, το ξαναλέω, αν πράγματι τα υποστηρίζετε! Το Λυ σας δεν είναι νοήμον. Είναι η υπέρτατη σοφία και εντούτοις δεν ξέρει ούτε τι είναι ούτε τι κάνει. Φωτίζει τους πάντες, τους δίνει σοφία και νοημοσύνη, και εντούτοις το ίδιο δεν είναι σοφό. Διευθετεί με ασφαλή τρόπο τα μέρη της ύλης προς ορισμένους σκοπούς: Τοποθετεί στον άνθρωπο τα μάτια στο άνω μέρος της κεφαλής, ώστε να βλέπει μακριά, αλλά το κάνει χωρίς να το ξέρει, ούτε και να το θέλει. Διότι δεν ενεργεί παρά από μια τυφλή ορμή[9] της αγαθοποιού ουσίας του. Να τι ακούω ότι {42} σκέπτεστε για το Λυ σας. Αλλά κατ' αυτόν τον τρόπο είστε δίκαιοι άραγε προς αυτό στο οποίο οφείλετε τα πάντα;

Κινέζος. Λέμε ότι το Λυ είναι η υπέρτατη σοφία και η υπέρτατη δικαιοσύνη. Αλλά από σεβασμό προς αυτό, δεν θα τολμούσαμε να πούμε ότι είναι σοφό ή ότι είναι δίκαιο. Διότι η σοφία και η δικαιοσύνη κάνουν τον σοφό και τον δίκαιο. Επομένως η σοφία είναι τιμιότερη από τον σοφό και η δικαιοσύνη από τον δίκαιο. Πώς μπορείτε λοιπόν να πείτε για τον θεό σας, το απειροτέλειο Ον, ότι είναι σοφός; Αφού η σοφία που θα τον έκανε σοφό, θα ήταν τελειότερη από τον ίδιο, εφόσον από αυτή θα αντλούσε την σοφία του.

Χριστιανός. Το απειροτέλειο Ον είναι σοφό. Αλλά είναι το ίδιο η σοφία του εαυτού του. Δεν είναι σοφό από μια σοφία ξένη και χιμαιρική: Είναι το ίδιο φως για τον εαυτό του, και το φως που φωτίζει κάθε νου. Είναι δίκαιο και είναι η ουσιώδης και αρχική δικαιοσύνη. Είναι αγαθό και είναι η αγαθότητα η ίδια. Είναι ό,τι είναι αναγκαίως και ανεξάρτητα από κάθε άλλο ον και όλα τα όντα οφείλουν σ αυτό όποια {43} πραγματικότητα και τελειότητα έχουν: Διότι το απειροτέλειο Ον αρκείται στον εαυτό του, ενώ ό,τι έχει κάνει έχει συνεχώς την ανάγκη σου.

Κινέζος. Πώς, η υπέρτατη σοφία θα ήταν σοφή η ίδια; Μου φαίνεται αντιφατικό: Διότι οι μορφές και οι ποιότητες διαφέρουν από τα υποκείμενα. Μια σοφή σοφία! Πώς είναι δυνατόν; Η σοφία κάνει τον σοφό, αλλά δεν είναι σοφή η ίδια.

Χριστιανός. Βλέπω ότι φαντάζεστε πως υπάρχουν αφηρημένες μορφές και ποιότητες, που δεν είναι οι μορφές και οι ποιότητες κανενός υποκειμένου: ΄Οτι υπάρχει μια αφηρημένη σοφία, δικαιοσύνη, αγαθότητα, που δεν είναι κανενός όντος η σοφία, κλπ. Οι αφαιρέσεις σας σας εξαπατούν. Πιστεύετε λοιπόν ότι υπάρχει ένα αφηρημένο σχήμα, μια στρογγυλότητα για παράδειγμα, που κάνει μια σφαίρα στρογγυλή, και χωρίς την οποία ένα σώμα που όλα του τα σημεία θα απείχαν εξίσου από το κέντρο δεν θα ήταν στρογγυλό; ΄Οταν είμαι δίκαιος με το Λυ και λεω ότι είναι ανεξάρτητο από την ύλη, σοφό, {44} δίκαιο, παντοδύναμο, με ένα λόγο απειροτέλειο, και το λατρεύω ως τέτοιο, πιστεύετε ότι δεν είμαι κατά τούτο δίκαιος, ανεξάρτητα από την αφηρημένη και φανταστική δικαιοσύνη σας, όταν αποδίδω έτσι στο Λυ την τιμή που του πρέπει; Σας απατούν και πάλι οι αφαιρέσεις σας. Αλλά πρέπει να σας εξηγήσω πώς εννοώ ότι ο θεός είναι ο ίδιος η σοφία του. Και με ποιάν έννοια είναι η δική μας.

Ο θεός τον οποίο λατρεύουμε, είναι το απειροτέλειο Ον, όπως σας το έχω ήδη εξηγήσει, και του οποίου σας έχω αποδείξει την ύπαρξη. Αλλά το να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του είναι μια τελειότητα. Επομένως το απειροτέλειο Ον γνωρίζει στην εντέλεια τον εαυτό του. Κατά συνέπεια γνωρίζει και όλους τους τρόπους κατά τους οποίους όλα τα επιμέρους και πεπερασμένα όντα, δημιουργημένα ή ενδεχόμενα, μπορούν να μετάσχουν της άπειρης ουσίας του ή να την μιμηθούν ατελώς. Βλέπει δηλαδή, μέσα στην ουσία του, τις ιδέες ή τα αρχέτυπα όλων αυτών των όντων. Αλλά το απειροτέλειο Ον είναι επίσης παντοδύναμο, εφόσον η παντοδυναμία είναι μια τελειότητα. Επομένως, {45} μπορεί να θελήσει και κατά συνέπεια να δημιουργήσει τα όντα αυτά. ΄Ετσι ο θεός βλέπει μέσα στην άπειρη ουσία του την ουσία όλων των πεπερασμένων όντων, θέλω να πω την ιδέα ή το αρχέτυπο όλων αυτών των όντων. Βλέπει επίσης την ύπαρξή τους και όλους τους τρόπους της δια της γνώσεως που έχει για τα ίδια του τα θελήματα, εφόσον τα θελήματά του τους δίνουν το είναι. Κατ' αυτόν τον τρόπο το απειροτέλειο Ον είναι το ίδιο η σοφία του: Δεν αντλεί τις γνώσεις του παρά μόνο από τον εαυτό του. Και αν γνωρίζει την ύλη την οποία διευθετεί με τόση τέχνη σε σχέση με τους σκοπούς που θέτει τον εαυτό του, όπως φαίνεται καθαρά στην κατασκευή των ζώων και των φυτών, δεν την γνωρίζει παρά μόνον διότι την έχει φτιάξει. Γιατί αν η ύλη ήταν αιώνια, το απειροτέλειο ον δεν θα είχε κάνει τόσα θαυμαστά έργα, διότι δεν θα είχε καν τη γνώση της, αφού μόνο από τον εαυτό του μπορεί να αντλεί τις γνώσεις του. Βλέπετε λοιπόν πως ο θεός είναι σοφός, και πως είναι συγχρόνως η ίδια του η σοφία.

Ο θεός είναι έτσι η σοφία μας και ο αυτουργός των γνώσεών μας, διότι {46} αυτός και μόνο επενεργεί άμεσα στον νου μας και του αποκαλύπτει τις ιδέες που περιέχει ο ίδιος για όλα τα όντα που δημιούργησε και που μπορεί να δημιουργήσει: Δηλαδή επειδή αγγίζει τον νου μας με την παντάπασι ενεργητική (efficace) υπόστασή του, όχι κατά παν ό,τι αυτή είναι αλλά μόνο καθ' όσον παριστά αυτά που βλέπουμε. Για να σας κάνω πιο απτό αυτό που θέλω να πω: Φανταστείτε ότι η εικόνα αυτού του τοίχου είναι άμεσα και από μόνο της ορατή, ικανή να επιδράσει στο νου μας και να τον κάνει να την δει. Σας έχω αποδείξει ότι αυτό δεν είναι αλήθεια. Διότι υπάρχει μια άπειρη διαφορά ανάμεσα σε ένα σώμα που βλέπουμε άμεσα και απ' ευθείας, θέλω να πω ανάμεσα στις ιδέες των σωμάτων και τα υλικά σώματα, αυτά που κοιτάζουμε στρέφοντας το κεφάλι και προσηλώνοντας το βλέμμα πάνω τους. Αλλά ας υποθέσουμε, λεω, ότι η εικόνα αυτού του τοίχου είναι ικανή να επιδράσει στο νου μας και να τον κάνει να την δει. Είναι προφανές ότι θα μπορούσε να σας κάνει να δείτε πάνω του κάθε είδους γραμμή, καμπύλη και ευθεία, και κάθε είδους σχήμα, χωρίς να βλέπετε τη συνολική εικόνα. Διότι αν η εικόνα του σας {47} άγγιζε μόνο ως γραμμή και μάλιστα η γραμμή ετούτη εδώ και το υπόλοιπό της δεν σας άγγιζε καθόλου και γινόταν τελείως διαφανές, θα βλέπατε τη γραμμή σας χωρίς να βλέπετε τη συνολική εικόνα, μολονότι δεν θα βλέπατε τη γραμμή παρά μέσα στην εικόνα και εξαιτίας της επίδρασης της εικόνας πάνω στο νου σας: Διότι όντως η εικόνα αυτή περιέχει την πραγματικότητα κάθε είδους γραμμής, διότι αλλιώς δεν θα μπορούσε να σας τις παρουσιάσει πάνω της. ΄Ετσι και ο θεός, το απειροτέλειο Ον, που κατ' εξοχήν περιέχει μέσα του κάθε πραγματικότητα ή τελειότητα όλων των όντων, μπορεί να μας τις παρουσιάσει, αγγίζοντάς μας με την ουσία του, όχι απολύτως λαμβανομένη, αλλά μόνο σε σχέση με τα όντα αυτά, εφόσον η άπειρη ουσία του περιέχει κάθε αληθινή πραγματικότητα όλων των πεπερασμένων όντων. ΄Ετσι ο Θεός και μόνο επενεργεί άμεσα στις ψυχές μας, μόνος αυτός είναι η ζωή μας, το φως μας, η σοφία μας. Αλλά δεν μας αποκαλύπτει τώρα μέσα του παρά μόνο τις ανθρώπινες επιστήμες και ό,τι μας είναι αναγκαίο για την κοινωνία και τη διαφύλαξη της παρούσας ζωής μας, είτε {48} επειδή αφορά την προσοχή μας είτε επειδή αφορά τους γενικούς νόμους της ενώσεως της ψυχής και του σώματος. Και επιφυλάχθηκε να μας διδάξει ό,τι έχει σχέση με τη μέλλουσα ζωή δια του Υιού του, ο οποίος έγινε άνθρωπος και ο οποίος μας έμαθε την θρησκεία που πρεσβεύουμε. Βλέπετε λοιπόν ότι καθόλου δεν υποβιβάζουμε την υπέρτατη σοφία, το πραγματικό Λυ, ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφό. Αφού είναι η ίδια η σοφία του και το φως του και το μόνο φως του νου μας. Αλλά αν το Λυ δεν γνώριζε το ίδιο τον εαυτό του και δεν ήξερε τι κάνει, αν δεν είχε ούτε θέληση ούτε ελευθερία, αν έκανε τα πάντα στον κόσμο από μια τυφλή και αναγκαία ορμή, όσο εξαίσια και αν ήταν τα έργα του, δεν βλέπω πώς, θέτοντάς το σε τέτοια εξάρτηση από την ύλη, θα άξιζε τους επαίνους που του κάνετε.

Κινέζος. Βλέπω πολύ καλά ότι δεν υπάρχει αντίφαση στο να είναι ο θεός σοφός και συγχρόνως να είναι η σοφία του, έτσι που το εξηγείτε. Αλλά συλλαμβάνουμε ακόμη το Λυ μας ως την αμετάβλητη τάξη, τον {49} αιώνιο Νόμο και κανόνα, και την δικαιοσύνη την ίδια. Πώς να φέρουμε σε μεγαλύτερη συμφωνία το Λυ με τον Θεό σας; Πώς θα είναι δίκαιος και συγχρόνως η δικαιοσύνη και ο κανόνας; Ούτε οι σοφοί μας δεν ξέρουν αν ο θεός σας υπάρχει. Ενώ όλοι ξέρουν ότι υπάρχει ένας αιώνιος Νόμος, ένας αμετακίνητος κανόνας, μια υπέρτατη δικαιοσύνη πολύ ανώτερη από τον θεό σας, αν είναι δίκαιος, αφού μόνο χάρη σ' αυτήν είναι δίκαιος. Το Λυ μας είναι ένας υπέρτατος Νόμος, στον οποίο και ο θεός σας ακόμα είναι υποχρεωμένος να υποτάσσεται.