|
"Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ" Θρησκεία και Εκκλησίες στον σύγχρονο κόσμο |
||
|
Ένα από τα βιβλία του Κωστή Μοσκώφ
|
ΣΤΑΛΙΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ "ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΟΙ" Το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ αρχίζει σήμερα μια σειρά άρθρων που έχουν σχέση με το ΣΤΑΛΙΝΙΣΜΟ και τους λεγόμενους "ΝΕΟΟΡΘΟΔΟΞΟΥΣ". Το παρακάτω κείμενο του ΣΑΒΒΑ ΜΙΧΑΗΛ έχει γραφτεί πριν 20 ολόκληρα χρόνια (1983) τότε που είχε ξεσπάσει ένας δημόσιος θόρυβος και "διάλογος", με την περιβόητη συνέντευξη του Κωστή Μοσκώφ στον "Σχολιαστή" για το "νεοορθόδοξο ρεύμα". Όσον αφορά το ΚΚΕ, παραμένει δογματικά το ίδιο ενώ τη θέση του Κ. Μοσκώφ έχει καταλάβει στο ΚΚΕ η Λιάνα Κανέλλη. Ωστόσο πρέπει να πούμε ότι αυτός είχε τότε ένα αξιοπρόσεκτο αποτέλεσμα: δεν αποκάλυψε κύρια τον μυστικισμό του Μοσκώφ αλλά τη χρεοκοπία των αντιπάλων του. Κατά γενική ομολογία, τελείως χλιαρή ήταν η αντίδραση του σταλινικού ΚΚΕ, ενός άμεσα ενδιαφερόμενου, μια και ο Κ. Μοσκώφ είναι από χρόνια γνωστό - του στέλεχος, δημοτικός σύμβουλος και πρόεδρος στο ΚΜΕ ("Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών!) της Θεσσαλονίκης. Βασικά, περιορίστηκε σ΄ ένα αρθρίδιο του Γ. Μανιάτη στο "Ριζοσπάστη" της 1/9/83 - όπου δε μνημονεύεται ούτε καν το όνομα του Μοσκώφ - και σε μια παρέμβαση του ίδιου σταλινικού "θεωρητικού" στο δημόσιο διάλογο που οργάνωσε η "Ελευθεροτυπία" (22/9/83). Επιπλέον, σε κάθε περίπτωση, δόθηκαν διαβεβαιώσεις ότι, κάτω από ορισμένους όρους, όλοι δέχονται το διάλογο με τη Χριστιανική Εκκλησία. Η υποτιθέμενη "σώφρων" τακτική του ΚΚΕ αποσκοπεί μ΄ ένα σμπάρο να πετύχει δυο τρυγόνια. Από τη μια, να καταλαγιάζει τις αντιδράσεις και την αναταραχή, μέσα στις ίδιες του τις γραμμές, που προκαλεί ο θρησκευτικός κατήφορος ενός γνωστού κομματικού διανοούμενου. Από την άλλη, να διατηρήσει ανοιχτές τις προσβάσεις στο χριστιανικό στρατόπεδο και σε πιθανούς ή απίθανους συμμάχους στη λαϊκομετωπική ταξική συνεργασία. Πίσω από τη θρασύδειλη αυτή πολιτική τακτική βρίσκεται η αναθεώρηση του Μαρξισμού από το σταλινισμό, στο πιο θεμελιακό θεωρητικό επίπεδο. Μια αναθεώρηση που ανοίγει το δρόμο στους Μοσκώφ και στέκεται, στη συνέχεια, οργανικά ανίκανη να αναχαιτίσει μια πορεία οριστικής ρήξης με κάθε θεωρητική παράδοση του μαρξιστικού κινήματος. Γι΄ αυτό, π.χ., οι σταλινικοί στέκονται ανήμποροι να εξηγήσουν και να υπερασπίσουν στοιχειωδώς την πιο γνωστή θέση του Μαρξ, ότι "η θρησκεία είναι το όπιο του λαού". Ο Γ. Μανιάτης, προτιμάει μια διπλωματική θέση. Στην ερώτηση της "Ελευθεροτυπίας" στις 22/9/83, "ποια είναι η θέση του μαρξισμού απέναντι στη θρησκεία", όχι μόνο δεν υπενθυμίζει τι είπε ο Μαρξ αλλά μασάει τα λόγια του ως εξής: "Ο Μαρξισμός έχει καταδείξει ότι η θρησκεία είναι προϊόν αντιφάσεων, έχει και προοδευτικές και αντιδραστικές πλευρές". Μετά από αυτή τη δειλή υπεκφυγή, παραπέμπει για περισσότερες πληροφορίες στον ξεπερασμένο επιστημονικά και μηχανιστικό υλιστή Γ. Κορδάτο. Σχεδόν όλες οι κριτικές που έχουν γίνει μέχρι τώρα στον Μοσκώφ και τους "νεοορθόδοξους", στο όνομα του "μαρξισμού", έγιναν από τη σκοπιά του ορθολογισμού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό δηλώνεται ανοιχτά. Στο άρθρο π.ψ., του Δημήτρη Δημητράκου "Η Νεοορθόδοξη Παλινδρόμηση" στο ΑΝΤΙ, τ. 242, ο νεοορθόδοξος ανορθολογισμός αντιπαρατίθεται στο Διαφωτισμό του 17ου και του 18ου αιώνα, με τον οποίο ταυτίζεται και ο Μαρξισμός αλλά και ο κριτικός (αν)ορθολογισμός του Καρλ Πόπερ, που τόσο εκτιμά ο αρθρογράφος. Σε άλλες περιπτώσεις (Μπαγιόνας, Μπιτσάκης) γίνεται πιό συγκρατημένα, αλλά και χωρίς να αφήνεται αμφιβολία. Σε καμιά, τέλος, περίπτωση, η κριτική δεν προχωράει, πέρα από τις γενικές αναφορές για ανορθολογισμό και θρησκευτικό ιδεαλισμό, σε μια συγκεκριμένη ανάλυση των συγκεκριμένων αναθεωρήσεων του διαλεκτικού υλισμού από τον Μοσκώφ. Δεν μπορείς να πολεμάς, στη σύγχρονη εποχή, τον ιδεαλισμό σαν αστική ιδεολογία από τη σκοπιά του "υλισμού γενικά" αλλά μόνο από τη σκοπιά του διαλεκτικού υλισμού. Δεν υπάρχει άλλος συνεπής υλισμός από τον διαλεκτικό υλισμό. Ο μεταφυσικός υλισμός οδηγεί, αργά ή γρήγορα στη μιά ή την άλλη ποικιλία του υποκειμενικού ιδεαλισμού. Για τον ίδιο λόγο, δεν μπορείς να πολεμάς τον ανορθολογισμό με τον αστικό ορθολογισμό. Ο Τρότσκι, σημείωνε κάποτε με αφορμή τον Κλεμανσό: "Το μόνο εμπόδιο που δεν άφησε τον Κλεμανσό - όπως και πολλούς άλλους γάλλους διανοούμενους - να προχωρήσουν πέρα από τον ριζοσπαστισμό ήταν ο ορθολογισμός. Αυτός ο στενός, ο τσιγκούνης, ο ανούσιος ορθολογισμός έχει απο καιρό καταντήσει ανίσχυρος απέναντι στην Εκκλησία και έχει μεταμορφωθεί πραγματικά σε οχυρό χοντροκεφαλιάς ενάντια στην κομμουνιστική διαλεκτική", (Λ. Τρότσκι: "Το Ημερολόγιο της Εξορίας", σελ. 50, εκδόσεις "Σπάρτακος"). Η στροφή ενός ταλαντούχου διανοούμενου του ΚΚΕ στον ορθόδοξο μυστικισμό και η χρεοκοπία κάθε προσπάθειας του σταλινισμού να την πολεμήσει ιδεολογικά είναι μια υψηλή εκδήλωση της κρίσης της αστικής ιδεολογίας, στην προσπάθειά της να υπονομεύσει "απο τα μέσα" το Μαρξισμό, αναθεωρώντας τον στα φιλοσοφικά του θεμέλια. Η ιδεολογική αυτή κρίση είναι αξεχώριστη από την κρίση ηγεσίας της εργατικής τάξης, και ιδιαίτερα από την κρίση του σταλινισμού (που ορισμένοι εξωραΐζουν με τον αόριστο όρο "κρίση της αριστεράς"). Η επέμβασή μας, έτσι, σ΄ αυτή την κρίση πηγάζει άμεσα από τις ανάγκες της πάλης για την ιδεολογική χειραφέτηση της εργατικής τάξης, για την πολιτική συντριβή του σταλινισμού από τον τροτσκισμό, και για την υπεράσπιση του διαλεκτικού υλισμού σαν της θεωρίας της γνώσης που καθοδηγεί την επερχόμενη κοινωνική επανάσταση. Η υπόθεση Κ. Μοσκώφ είναι ταξικό ζήτημα κι όχι αξιοπερίεργο αντικείμενο κουτσομπολιού στα φιλολογικά σαλόνια και στην κολωνακιώτικη "Λυκόβρυση". Στο επίκεντρο της κριτικής μας βάζουμε τον Μοσκώφ κι όχι το αναπόσπαστο "Άλλο" του, τον Κ. Ζουράρι της Κ.Ε. του ΚΚΕ (εσωτ.). Φυσικά, όπως κάθε Δον Κιχώτης έχει τον Σάντσο Πάντσα του, έτσι και ο Μοσκώφ έχει τον Ζουράρι του. Αλλά, όσο αξιοπρόσεχτη, ακόμα κι αναγκαία να είναι η γελοία φιγούρα του Σάντσο, η τραγική ιστορία του Θερβάντες δίκαια πήρε τον τίτλο της από το όνομα του νοσταλγικού ιδάλγου της Μάντσα. Ας αρχίσουμε, λοιπόν, με τον δον Κωστή Μοσκώφ. Η ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΘΟΛΙΚΟΥ + ΤΟΥ ΑΤΟΜΙΚΟΥ Ποια είναι η φιλοσοφική ρίζα, που τροφοδότησε τη σκέψη του Μοσκώφ στην ανέλιξή της μέχρι το φρούτο του νεοορθόδοξου μυστικισμού; Ο ίδιος επισημαίνει ότι η πορεία του προς τον Άγιον Όρος έχει αρχίσει από χρόνια, σαν ανάγκη των ιστορικών του ερευνών και ιδιαίτερα των φιλοσοφικών του αναζητήσεων, την περίοδο 1975-78, που περιέχονται στο έργο "Δοκίμια" (Εκδόσεις "Εξάντας", 1979). Ο Μοσκώφ ήταν από τους πρώτους, μέσα στο μεταπολιτευτικό ΚΚΕ, που αντιτάχτηκαν στη νεοθετικιστική και οικονομίστικη διαστρέβλωση του Μαρξισμού και ζήτησαν - ακόμα και στο 11ο Συνέδριο του ΚΚΕ! - την επάνοδο στο διαλεκτικό υλισμό. Ο "διαλεκτικός υλισμός", όμως, τον οποίο επικαλείται, δεν είναι ούτε διαλεχτικός ούτε υλισμός, ότι κι αν ισχυρίζεται ο Μοσκώφ. Μια πρόταση στα "Δοκίμιά" του περιέχει το "κύτταρο", τον πυρήνα της φιλοσοφίας, που θα τον φέρει στη Μονή Σταυρονικήτα: "Ο διαλεχτικός υλισμός δεν ξεκινά από ένα Είναι θρυμματισμένο - που το αρνείται σαν μυστικοποίηση της πραγματικότητας. Ξεκινά από ένα Είναι στεναχωρημένο - την πάλη των αντίθετων μερικοτήτων, πάλη που δομεί το Καθόλου, που επικαθορίζει την ύπαρξη των πραγμάτων...", (Κ. Μοσκώφ: "Δοκίμια", σελ. 144, η υπογράμμιση είναι δική μας). Αντίθετα απ΄ ότι ισχυρίζεται ο Μοσκώφ, ο διαλεκτικός υλισμός δεν ξεκινάει μονόπλευρα από την πάλη των αντιθέτων, πολύ λιγότερο από την πάλη των αντιθέτων μερικοτήτων. Όπως τονίζει ο Λένιν: "Ο όρος για τη γνώση όλων των προτσές του κόσμου στην "αυτοκίνησή" τους" (η υπογράμμιση είναι του Λένιν), στην πραγματική τους ζωή, είναι η γνώση τους σαν ενότητας (η υπογράμμιση είναι δική μας) αντιθέτων". (Ν. Λένιν: "Φιλοσοφικά Τετράδια", 4η έκδοση της Μόσχας στα αγγλικά, τ. 38, σελ. 360). Ο διαλεκτικός υλισμός διδάσκει ότι η γνώση έχει την αρχή της στο καθολικό Είναι, την καθολική ύλη σε διαρκή κίνηση. Ο όρος της γνώσης του Είναι, η γνώση του σαν ενότητας αντίθετων σε διαρκή σύγκρουση, αλληλοδιείσδυση και αλληλομετατροπή. Η ενότητα του Είναι του κόσμου, όπως υπογραμμίζει ο Ενγκελς στο "Αντι-Ντίριγκ" κι ο Λένιν στον "Υλισμό και Εμπειριοκριτικισμό", έγκειται στην υλικότητά του. Στο γεγονός ότι είναι αντικειμενική πραγματικότητα, ανεξάρτητη από τη συνείδηση, που μας δίνεται στις αισθήσεις κι αντανακλάται στη συνείδησή μας. Το υλικό Είναι, το Είναι που είναι ενιαίο γιατί είναι υλικό, είναι πρωταρχικό, ενώ η συνείδηση είναι δευτερεύουσα και καθορίζεται από το Είναι. Αυτή είναι η αφετηρία του διαλεκτικού υλισμού. Ο Μοσκώφ προτείνει μια διαμετρικά αντίθετη θεωρία της γνώσης. Δε θεωρεί σαν όρο της γνώσης του Είναι τη γνώση του σαν υλικής ενότητας αντιθέτων. Αφετηρία του είναι η σύγκρουση των αντίθετων μερικοτήτων, "που δομεί το Καθόλου" - και η ενότητα του Είναι. Σε αλλεπάλληλα δημοσιεύματά του ο Μοσκώφ δηλώνει ότι είναι ο άνθρωπος με την πράξη του που ενοποιεί την ύλη. (Βλ. σαν όχι μοναδικό δείγμα τη συνέντευξή του στο "Βήμα" 9/10/83). Το υποκείμενο ανυψώνεται σε ενοποιούσα, καθολικεύουσα αρχή των αλληλοσυγκρουόμενων αντικειμενικών μερικοτήτων, σύμφωνα με τον πιό κοινότυπο υποκειμενικό ιδεαλισμό. Όσο κι αν αντιτίθεται στα λόγια ο Μοσκώφ στο θετικισμό, επαναλαμβάνει τις βασικές του θέσεις. Ο Ράσελ κι ο Αγιερ, αναμασώντας τον Χιούμ, αρνιόντουσαν κάθε αντικειμενική αλληλοσύνδεση των πραγμάτων. Σ΄ αυτή την ιδεαλιστική θεωρία της γνώσης, το Καθολικό δεν υπάρχει στη Φύση, ανεξάρτητα από την ιστορική του πράξη και την κοινωνική του συνείδηση. "Το Καθόλου δομείται" μέσα από τη σύγκρουση μερικοτήτων. Ειδικότερα από τη σύγκρουση ενός μέρους της Φύσης, του ανθρώπου, με άλλα μέρη της Φύσης, τα σκόρπια αντικείμενα του περιβάλλοντος απρόσωπου χάους. Ο Μοσκώφ βλέπει σε κάθε προτσές τη σύγκρουση αντιθέτων μερικοτήτων και όχι την ενότητα, σύγκρουση, αλληλοδιείσδυση και αλληλομετατροπή του καθολικού με το μερικό. Κάθε πράγμα, φαινόμενο, προτσές κλπ., πρέπει να αναλύεται σαν μια τέτοια ενότητα του καθολικού με το μερικό. Το καθολικό δεν είναι το προϊόν της σύγκρουσης των μερικοτήτων, όπως λέει ο Μοσκώφ. Είναι το προτσές που ενώνει σαν στιγμές του όλα τα μερικά και τα ατομικά. Υπάρχει, όχι έξω ή μετά, αλλά μέσα στο μερικό και το ατομικό. "Συνεπώς τα αντίθετα (το ατομικό είναι το αντίθετο του καθολικού) είναι ταυτόσημα: το ατομικό υπάρχει μόνο στη σύνδεση που οδηγεί στο καθολικό. Το καθολικό υπάρχει μόνο μέσα στο ατομικό και διαμέσου του ατομικού. Κάθε ατομικό είναι (με τον ένα ή τον άλλο τρόπο) καθολικό. Κάθε καθολικό είναι (ένα κομμάτι ή μια άποψη ή η ουσία απο) ένα ατομικό. Κάθε καθολικό αγκαλιάζει μόνο κατά προσέγγιση όλα τα ατομικά αντικείμενα. Κάθε ατομικό μπαίνει ανολοκλήρωτα μέσα στο καθολικό, κλπ., κλπ. Κάθε ατομικό συνδέεται με χιλιάδες μεταβάσεις με άλλα είδη ατομικών (πράγματα, φαινόμενα, προτσές) κλπ. Εδώ ήδη έχουμε τα στοιχεία, τα σπέρματα, τις πλευρές, της αναγκαιότητας της αντικειμενικής σύνδεσης στη Φύση κλπ.", (Ν. Λένιν: "Απαντα", τόμος 38, ο.π.π., σελ. 361). Ο Μοσκώφ απορρίπτει αυτή τη διαλεκτική του Καθολικού και του Ατομικού. Χωρίζει τα αντίθετα, το Καθολικό και το Ατομικό και βάζει τον άνθρωπο, με την πράξη του να τα ενώνει, εξωτερικά. Δε βλέπει την αντιφατική τους ενότητα που έγκειται στην υλικότητά τους. Βλέπει μόνο τη σύγκρουση αντίθετων μερικοτήτων, από την οποία ξεκινάει. Επιχειρεί να συνθέσει το καθολικό με τη συνάθροιση των μερικών, γιατί έχει μια μεταφυσική αντίληψη του καθολικού. Σε αυτή τη σύγχυση, το μεταφυσικό χωρισμό του ατομικού από το καθολικό και την πρόταξη του ατομικού, βρίσκεται η αρχή του γλιστρήματος προς τη μεριά της θρησκείας. Ο Λένιν, στις σημειώσεις του στον Αριστοτέλη, είχε παρατηρήσει ότι η δυνατότητα του ιδεαλισμού και της θρησκείας βρίσκεται ακριβώς στην αδυναμία να ιδωθεί το Καθολικό στην ενότητά του με το Ατομικό. Στον εξορκισμό της αντίφασης, στην οποία είναι πολικά αντίθετα, με την ανεξαρτητοποίηση κι υποστασιοποίηση του Καθολικού σε "θεό": "Πρωτόγονος ιδεαλισμός: το καθολικό (έννοια, ιδέα) είναι ένα μερικό όν. Αυτό φαίνεται παράλογο, τερατωδώς (σωστότερα, παιδιάστικα) ανόητο. Αλλά μήπως δεν είναι της ίδιας φύσης (απολύτως της ίδιας φύσης) κι ο σύγχρονος ιδεαλισμός, ο Καντ, ο Χέγκελ, η ιδέα του Θεού; Τραπέζια, καρέκλες και οι ιδέες του τραπεζιού και της καρέκλας. Ο κόσμος και η ιδέα του κόσμου (Θεός). Πράγμα και "νοούμενο", το μη γνώσιμο "Πράγμα καθεαυτό". Η σύνδεση της γης και του ήλιου, της φύσης γενικά - και ο νόμος, ο Λόγος, ο Θεός. Η διχοτομία της ανθρώπινης γνώσης και η δυνατότητα του ιδεαλισμού (= θρησκεία) είναι δοσμένες ήδη στην πρώτη στοιχειώδη αφαίρεση, "το σπίτι" γενικά και τα επιμέρους σπίτια", (Ν. Λένιν: "Άπαντα", Τομ. 38, σελ. 372, αγγλ. έκδοση, οι υπογραμμίσεις είναι στο πρωτότυπο). Η ΔΙΑΛΕΧΤΙΚΗ ΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ + ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ Η απόρριψη της υλιστικής διαλεκτικής του Όλου και του Μέρους από τον Μοσκώφ, και η πρόταξη του Μέρους πάνω στο Όλο, είναι η φιλοσοφική μεθολογική ρίζα της απόρριψης, από τη μεριά του, της ιστορικής υλιστικής προσέγγισης στη σχέση του παρόντος με το παρελθόν (το "πριν σώμα"), και του εθνικού με το παγκόσμιο. Επειδή ξεκινάει πάντα από το μέρος για να "δομήσει" το Ολο, ερμηνεύει μεταφυσικά κι αυθαίρετα το μέρος και το προβάλει σαν γενικό νόμο του Όλου. Αδυνατεί να δει την Ιστορία σαν ένα υλικό προτσές, σαν Όλο, μεταβαλλόμενο μέσα από τη σύγκρουση των εσωτερικών του αντιφάσεων που τα υλικά τους θεμέλια βρίσκονται στην ενότητα και σύγκρουση των παραγωγικών δυνάμεων με τις παραγωγικές σχέσεις. Απομονώνει ένα μέρος, μια περίοδο του ιστορικού παρελθόντος (χριστιανικοί χρόνοι, Βυζάντιο), αφαιρεί ορισμένα γενικά χαρακτηριστικά αυτής της περιόδου και τα καθολικεύει σαν νόμο κίνησης του Όλου, της Ιστορίας του ανθρώπου. Με τον ίδιο τρόπο, βάζει σαν αφετηρία και στόχο της έρευνάς του, την ανίχνευση των εθνικών ιδιομορφιών του, την ανίχνευση των εθνικών ιδιομορφιών της Ελλάδας. Η μόνη "διαλεκτική" (;) του εθνικού με το διεθνικό, που δέχεται ο Μοσκώφ είναι εκείνη που "έχει στόχο της την ανάκτηση της εθνικής πολιτιστικής μας ταυτότητας... αφομοιώνοντας όμως τα θετικά προϊόντα της διεθνούς Πράξης", (Βλ. το άρθρο του "Η Πολιτιστική Ταυτότητά μας" στα "ΝΕΑ" 23/9/83). Το διεθνικό δεν είναι παρά ότι είναι ξένο από το εθνικό αλλά "θετικό" κι αφομοιώσιμο από το εθνικό. Το διεθνικό, τελικά, παρουσιάζεται σαν άθροισμα των εθνικών μερών. Ο Μοσκώφ απολυτοποιεί τις εθνικές ανισομέρειες στην ιστορική ανάπτυξη του διεθνούς καπιταλισμού. Απομονώνει ένα κομματάκι της όλης ιστορικής καμπύλης, το ξεκόβει απ΄ αυτήν, το κάνει μέτρο όλης της Ιστορίας. Ουσιαστικά, όμως, μ΄ αυτό τον τρόπο απονεκρώνει το μέρος που απολυτοποιεί και μετατρέπει σε μυστήριο την εθνική ιδιαιτερότητα. Η απόρριψη της διαλεκτικής του Καθολικού και του Ατομικού, η πρόταξη του Μέρους απέναντι στο Όλο, του εθνικού απέναντι στο διεθνικό, η διαστρέβλωση του νόμου της ανισόμερης ανάπτυξης, δεν είναι εφευρέσεις του Μοσκώφ. Αυτό που κάνει ο τελευταίος είναι να οδηγεί στη λογική της κατάληξη τη μεθοδολογία, με την οποία τον διαπαιδαγώγησε ο σταλινισμός. ΑΝΙΣΟΜΕΡΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Το δόγμα του "σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα", που αντέταξε από το 1924 ο Στάλιν και η γραφειοκρατία του στη θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης του Τρότσκι, αντιπροσωπεύει την πιό θεμελιακή ρήξη όχι απλά με το πρόγραμμα και τις προοπτικές του μπολσεβίκικου Οχτώβρη, αλλά με την ίδια τη φιλοσοφία του Μαρξισμού. Αποτελεί την αναθεώρηση κάθε μεθοδολογικής αρχής του διαλεκτικού υλισμού, και έτσι και του ιστορικού υλισμού. Ολες οι αναθεωρήσεις, που ήδη συναντήσαμε στον Μοσκώφ (μεταφυσικός χωρισμός του Όλου και του μέρους, του παγκόσμιου και του εθνικού) υπάρχουν στην αντιμαρξιστική "θεωρία" του σοσιαλισμού σε μιά μόνη χώρα. "Ο μαρξισμός", τόνιζε ο Τρότσκι ενάντια στους θιασώτες αυτής της θεωρίας "παίρνει σαν αφετηρία του την παγκόσμια οικονομία υπολογισμένη όχι σαν άθροισμα των εθνικών μερών της αλλά σαν μια δυναμική και ανεξάρτητη πραγματικότητα που έχει δημιουργηθεί από το διεθνή καταμερισμό της εργασίας και από την παγκόσμια αγορά, και που στην εποχή μας κυριαρχεί πέρα για πέρα στις εθνικές αγορές...", (Λ. Τρότσκι: "Η Διαρκής Επανάσταση", σελ. 28, εκδόσεις "ΑΛΛΑΓΗ". Μονάχα απ΄ αυτή την αφετηρία μπορείς να μελετήσεις αντικειμενικά τις εθνικές ιδιομορφίες, χωρίς να τις ισοπεδώνεις αλλά και χωρίς να τις απομονώνεις μεταφυσικά: "Δεν είναι αλήθεια ότι η παγκόσμια οικονομία είναι απλά ένα άθροισμα των εθνικών μερών ενός και του ίδιου τύπου. Δεν είναι αλήθεια ότι τα ειδικά χαρακτηριστικά δεν είναι "παρά ένα συμπλήρωμα στα γενικά χαρακτηριστικά" σαν ένα είδος κρεατοελιάς στο πρόσωπο. Στην πραγματικότητα, οι εθνικές ιδιομορφίες αντιπροσωπεύουν έναν πρωτότυποσυνδυασμό των βασικών χαρακτηριστικών του παγκόσμιου προτσές", (Λ. Τρότσκι: "Η Διαρκής Επανάσταση", σελ. 29, η υπογράμμιση είναι δική μας). Όπως εξήγησε ο Τρότσκι, οι σταλινικοί "σαν αδιόρθωτοι εκλεκτικιστές συνδυάζουν μ΄ έναν καθαρά μηχανιστικό τρόπο, έναν αφηρημένο διεθνισμό με έναν ουτοπικό και αντιδραστικό εθνικό σοσιαλισμό", (Λ. Τρότσκι: "Η Διαρκής Επανάσταση", σελ. 28). Συνδυάζουν μηχανιστικά μια μεταφυσική αντίληψη του Καθολικού (το καθολικό σαν αφηρημένη γενικότητα, σαν το κοινό χαρακτηριστικό των ανόμοιων μερών, σαν "γενική νομοτέλεια" που οδηγεί, κάθε χώρα χωριστά στον "υπαρκτό" σοσιαλισμό) και μια ισοπεδωτική αντιμετώπιση των εθνικών ιδιομορφιών, με την υποταγή του παγκόσμιου στο εθνικό. Πιο συγκεκριμένα, στις εθνικές ανάγκες μιας παρασιτικής και προνομιούχας γραφειοκρατίας, που κάτω από συγκεκριμένους ιστορικούς όρους, φύτρωσε σαν καρκίνος στο πρώτο εργατικό κράτος και στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα. Επειδή η "θεωρία" ενός σοσιαλισμού που ολοκληρώνεται μέσα στα ασφυκτικά πλαίσια ενός εθνικού κράτους, ήταν τόσο κραυγαλέα αντίθετη με ότι έγραψαν και για ότι πάλεψαν ο Μάρξ και ο Ενγκελς, ο Στάλιν, για να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα, ισχυρίστηκε ότι οι ιδρυτές του επιστημονικού σοσιαλισμού αγνοούσαν το...νόμο της ανισόμερης ανάπτυξης. Ο νόμος αυτός, κατά τον Στάλιν μπήκε σε λειτουργία μόλις στην εποχή του ιμπεριαλισμού, επιτρέποντας έτσι στην καθυστερημένη Ρωσία, λόγω της εθνικής της ιδιομορφίας, να ολοκληρώσει την οικοδόμηση του σοσιαλισμού, χωρίς την επέκταση της παγκόσμιας επανάστασης, και την ανατροπή του καπιταλισμού στα διεθνή μητροπολιτικά του κέντρα. Ο Τρότσκι κονιορτοποίησε αυτή την διαστρέβλωση του νόμου της ανισόμερης ανάπτυξης: "...Ολόκληρη η ιστορία της ανθρωπότητας εκτυλίσσεται κάτω από το σχήμα της ανισόμερης εξέλιξης. Ο καπιταλισμός βρίσκει ήδη τα διάφορα μέρη της ανθρωπότητας σε διαφορετικούς βαθμούς εξέλιξης, που καθένα περιέχει βαθιές εσωτερικές αντιφάσεις. Η τεράστια ποικιλία των επιπέδων και η ασυνήθιστη ανισότητα του ρυθμού ανάπτυξης των διαφόρων μερών της ανθρωπότητας στη διάρκεια διαφορετικών περιόδων αποτελούν τη θέση αναχώρησης του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός μονάχα βαθμιαία κυριαρχεί πάνω στην ανισότητα που κληρονόμησε, την διαθλά και την τροποποιεί με τις δικές του μέθοδες και προχωρώντας στους δικούς του δρόμους. Διακρινόμενος σ΄ αυτό από τα προηγούμενα οικονομικά συστήματα, ο καπιταλισμός έχει σαν ιδιότητα να τείνει συνεχώς προς την οικονομική επέκταση, να διεισδύει σε καινούργιες περιοχές, να κατανικά τις οικονομικές διαφορές, να μεταμορφώνει τις περιφερειακές και εθνικές οικονομίες που ήταν κλεισμένες στον εαυτό τους, σ΄ ένα σύστημα συγκοινωνούντων δοχείων, να πλησιάζει έτσι, επίπεδα των πιό προχωρημένων και των πιό καθυστερημένων χωρών... Μα πλησιάζοντας τις χώρες και εξισώνοντας τα επίπεδα ανάπτυξής τους, ο καπιταλισμός ενεργεί με τις δικές του μέθοδες, δηλαδή με τις αναρχικές μέθοδες που υποσκάπτουν συνεχώς την ίδια την εργασία του, αντιθέτοντας τη μια χώρα στην άλλη, τον ένα κλάδο παραγωγής στον άλλο, ευνοώντας την ανάπτυξη ορισμένων μερών της παγκόσμιας οικονομίας, φρενάροντας και ρίχνοντας πίσω άλλα μέρη της. Μονάχα ο συνδυασμός αυτών των δύο θεμελιακών τάσεων, κεντρόφυγων και κεντρομόλων, ισοπέδωσης και ανισότητας, που και οι δύο είναι αποτέλεσμα της ίδιας της φύσης του καπιταλισμού, μας εξηγεί τη ζωντανή περιπλοκή του ιστορικού προτσές", (Λ. Τρότσκι: "Η Τρίτη Διεθνής μετά τον Λένιν", τομ. 1, σελ. 38-39, εκδόσεις "ΑΛΛΑΓΗ"). Ο Στάλιν ξήλωνε αυτό το πλέξιμο των δύο θεμελιακών τάσεων του ιστορικού προτσές. Αγνοούσε την "κεντρομόλα" ενοποιούσα τάση του καπιταλισμού, και τη συγκρότηση μιας παγκόσμιας οικονομίας που κυριαρχεί σαν Όλο πάνω στα αντιφατικά κι ανισόμερα μέρη που την συνθέτουν. Απομόνωνε τον ανισόμερο από τον συνδυασμένο χαρακτήρα της ιστορικής ανάπτυξης, για να απορρίψει τον δεύτερο και να διαστρεβλώσει τον πρώτο. Ο Μοσκώφ ακολουθεί στα χνάρια του. Υπερτονίζει την "κεντρόφυγη" τάση που αντιθέτει την "καθ΄ ημάς Ανατολή" στην Ευρωπαϊκή Δύση, την εξαρτημένη καταπιεσμένη Ελλάδα στην καταπιέζουσα μητρόπολη. Εκείνο που τον ενοχλεί στον καπιταλισμό είναι η καθολικότητα που αυτός έφερε, ενοποιώντας την οικονομία και τις τύχες της ανθρωπότητας. Με άλλα λόγια, τον ενοχλεί ότι προοδευτικό έφερε ο καπιταλισμός στην ιστορική του άνοδο. Νοσταλγεί την επιστροφή στους αυτόνομους "κόσμους" της προκαπιταλιστικής εποχής. Το "πριν σώμα" δεν είναι άλλο από την προ-καπιταλιστική κοινωνία, πριν μολυνθεί από τη διεθνή επέκταση και παγκόσμια επικράτηση του καπιταλισμού. Η εξάρτηση έφερε τον καπιταλισμό της Δύσης σαν ξένο σώμα μέσα στο πριν σώμα. Σαν "σκόλοπα εν σαρκί". Η απελευθέρωση του "ελλαδικού ανθρώπου" κατά Μοσκώφ συνίσταται στην αποβολή του ξένου σώματος, στην απόχτηση της εθνικής πολιτιστικής ταυτότητας με την νεκρανάσταση του προκαπιταλιστικού "πριν σώματος". Η "αντι-εξαρτησιακή" "εθνική" ιδεολογία του Μοσκώφ δεν είναι παρά η κινητοποίηση μιας προκαπιταλιστικής ιδεολογίας - που δεν ξεφεύγει, όμως, από την κυριαρχία της αστικής ιδεολογίας. Η όλη μεταφυσική για το "Πρόσωπο" και το "Άτομο", το δείχνει. Εκφράζει την αντίθεση στην εξατομικευμένη καπιταλιστική κοινωνία και τη νοσταλγία μιας εποχής όπου δεν είχε χαθεί ο άμεσος, "προσωπικός" χαρακτήρας στις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής (και στις μορφές εκμετάλλευσης). Μ΄ άλλα λόγια η ιδεαλιστική αυτή μεταφυσική αντιπαραθέτει μια κοινωνία, όπου ο φορέας της σχέσης εκμετάλλευσης ήταν ορατός και προσωποποιημένος, σε μια απρόσωπη κοινωνία όπου οι σχέσεις ανάμεσα σε ανθρώπους παίρνουν τη μορφή σχέσεων ανάμεσα σε πράγματα. Η κριτική, όμως, αυτή του καπιταλισμού γίνεται από τη σκοπιά της οπισθοδρόμησης σε ακόμα προγενέστερα ιστορικά στάδια και είναι αντιδραστική. Έρχεται να αρνηθεί όλη την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, της επιστήμης και της τεχνικής που επιτεύχθηκε στην καπιταλιστική εποχή, στο όνομα ενός ανορθολογισμού, που προσαρμόζεται απόλυτα στις ανάγκες μιας άρχουσας τάξης που δεν έχει πια λόγο ύπαρξης. Ο ανορθολογισμός της παρακμασμένης μπουρζουαζίας, ο ανορθολογισμός ενός συστήματος που έχει εξαντληθεί ο ιστορικός του ρόλος, κυριαρχεί και χειραγωγεί τις ανορθολογικές διαθέσεις των μικροαστών θυμάτων του κι ανήμπορων αντιπάλων του. Η υλιστική βάση αυτής της ιδεολογίας βρίσκεται στο γεγονός ότι η αστική δημοκρατική επανάσταση ποτέ δεν ολοκληρώθηκε στην Ελλάδα, λόγω της μεταπρατικής φύσης της ελληνικής μπουρζουαζίας. Ο Μοσκώφ φαντάζεται ότι μπορεί να παρακάμψει τον ιστορικό φραγμό στον οποίο σκάλωσε η ελληνική επανάσταση του 1821, ξαναγυρνώντας πίσω από αυτό τον φραγμό. Ξαναγυρνώντας σε μια εξιδανικευμένη τουρκοκρατούμενη Ανατολή, όπου ανθούν οι κοινότητες των ελληνορθόδοξων. Για να κάνει μια φρέσκια αρχή, μια νέα προσπάθεια, που θα αποφύγει τους σκόπελους που βούλιαξαν την προηγούμενη. Το μυστικό της (χαμένης) επιτυχίας τελικά είναι ένα κατά τον Μοσκώφ: η αυτοσυνείδηση της ιδιαιτερότητας, για την ακρίβεια η αυτοσυνείδηση της προκαπιταλιστικής ιδιαιτερότητας και η ανταπαράταξή της στον εισβολέα καπιταλισμό των Φράγκων. Τον διάλογο με την Ορθοδοξία, τον βλέπει, όπως γράφει, σαν διάλογο "που ζητά να βρεθούν οι δυνατότητες μιας συμπαράταξης στη μάχη για τον εντοπισμό της διείσδυσης της εξάρτησης και την κατάλυση έτσι της εξάρτησης - της εξάρτησης που συντρίβει την οικονομική πολιτική και πολιτιστική υπόστασή μας". (Βλ. στα "Νέα" 23/9/83). Είναι χαρακτηριστικό ότι πουθενά δεν προσδιορίζεται ταξικά αυτή η "οικονομική υπόστασή μας". Εξάλλου, θεωρείται λαθεμένη "η μονοδιάστατη ανάγνωση της Ιστορίας μέσα από τις ταξικές αντιθέσεις", (Βλ. "Σχολιαστή" τ. 5). Δεν είναι, όμως, δύσκολο να προσδιορίσουμε εμείς ταξικά αυτή την ιδεολογική τάση, που αποφεύγει να προσδιορίζει την ταξική ουσία των κοινωνικών φαινομένων. Όπως είδαμε, αντιτάσσεται στον καπιταλισμό μόνο γιατί αυτός υποτάσσει προκαπιταλιστικές κοινωνίες και τις βγάζει από τον απομονωτισμό τους, μόνο γιατί "πραγματοποίησε την καθολικότητα και τη διάρκεια στην εξέλιξη της ανθρωπότητας", (Λ. Τρότσκι: "Ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης", εκδ. "Προμηθέας", τ. 1, σελ. 16). Όχι γιατί είναι μια ιστορικά προσδιορισμένη και ξεπερασμένη μορφή ταξικής κοινωνίας, το τελευταίο κοινωνικό σύστημα εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Αντιτάσσεται στη μεταπρατική αστική τάξη και στην εξάρτηση. Όχι στην καπιταλιστική τάξη σαν σύνολο. Με άλλα λόγια, εκφράζει τις αποστερημένες και ουτοπικές ελπίδες ορισμένων στρωμάτων της μικροαστικής τάξης που εμποδίζεται η καθυστερημένη τους ανάπτυξη και καταστρέφονται από το διεθνή καπιταλισμό. Ο Μοσκώφ εκφράζει αντιφατικά το αδιέξοδο μιας αστικής δημοκρατικής επανάστασης που ακρωτηριάστηκε, και που στην εποχή μας, μπορεί να ολοκληρωθεί μόνο με τις μέθοδες της διαρκούς επανάστασης. Ο Μοσκώφ, όμως, κοιτάζει στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση. Ζητάει μόνο την άρση των "δυσμορφιών", των "δυσπλασιών" της καθυστερημένης εθνικής καπιταλιστικής εξέλιξης, κι όχι την ανατροπή του καπιταλισμού με την είσοδο του καταπιεσμένου έθνους, κάτω από την ηγεσία του προλεταριάτου, στην αρένα της παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης. Η στροφή στην ορθόδοξη εκκλησία έχει σαν περιεχόμενό της έναν αντιδραστικό ελληνολατρικό μικροαστικό εθνικισμό. Η "θέωση εν ζωή" δεν είναι εδώ παρά η ανακάλυψη της εθνικής ταυτότητας του Ελληνισμού, πριν υποταχτεί στη Δύση. Είναι η θρησκευτική μεταρσίωση των πολύ γήινων πόθων των μικροαστών που θέλουν να γίνουν μεγαλοαστοί αλλά δεν μπορούν, κι έτσι στρέφονται ενάντια στους μεγαλοαστούς και στους ξένους προστάτες τους. Η θρησκευτική εξιδανίκευση της ιστορικής καθυστέρησης της Ελλάδας. Από τη μια, καταγγελία αυτής της καθυστέρησης, και, από την άλλη, απολογητική της διαιώνισής της. Απόγνωση για το παρόν, νοσταλγία για το παρελθόν, ελπίδα σε μετά θάνατο ζωή. Αυτό είναι το όπιο που προσφέρεται στο λαό.
|
|
