Ο...Αντίχριστος!!!

 Οι ρίζες της Μεγάλης Ιδέας

Του συνεργάτη μας ΣΑΒΒΑ ΑΓΟΥΡΙΔΗ

Το ωραίο άρθρο της κυρίας Αγγελίδου στην "Αυγή" της περασμένης Κυριακής μού γέννησε την παρόρμηση να γράψω αυτό το άρθρο. Νομίζω δηλαδή πως οι όποιες εθνικιστικές φαντασιώσεις, έμμονες ιδέες, οι φανατισμοί και η ξενοφοβία των ημερών μας στο βάθος σχετίζονται με τη Μεγάλη Ιδέα του ελληνισμού, που έθρεψε πολλές γενεές. Η Μεγάλη Ιδέα υπήρξε συνέχεια της "Πολιτικής Ορθοδοξίας" του Βυζαντίου και έσβησε τραγικά μόλις το 1922, με τη συμφορά της Μικρασίας. Είναι βέβαιο όμως πως οσάκις το εθνικό και κοινωνικό υποσυνείδητο των Ελλήνων αισθάνεται πως βρίσκεται η χώρα σε κίνδυνο, ανεβαίνουν κάπως αυτόματα και συνήθως ανεμπόδιστα από εκεί δυνάμεις που εμφανίζονται ως αμυντικές, οι οποίες δυστυχώς δεν αφήνουν τη λογική και το common sense να υπηρετήσουν την εθνική μας ομάδα ως προς τα συμφέροντα σ' αυτήν. Ποτέ όμως δεν καταλαβαίνουμε επαρκώς τι είναι αυτό που μας συμβαίνει, αν δεν κατεβούμε βαθιά στις ρίζες, στις καταβολάδες των υποσυνείδητων αυτών δυνάμεων που μας επηρεάζουν και μας παρασύρουν σε άρρωστες καταστάσεις και ασύμφορους δρόμους.

Η Μεγάλη Ιδέα έχει τις ρίζες της στην "Πολιτική Ορθοδοξία" του Βυζαντίου, που δεχόταν ότι το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς μια συνέχεια της Ρώμης στην ιστορική συνάντησή της με την ελληνιστική Ανατολή, ήταν επίσης και κυρίως η Βασιλεία του Χριστού επί της γης, ό,τι τελειότερο μπορούσε ο Θεός να δώσει στους ανθρώπους δηλαδή, η ιστορική ενσάρκωση της Βασιλείας του Χριστού. Η "Πολιτική Ορθοδοξία" στηριζόταν σε ένα θρησκευτικοπολιτικό ιδεολόγημα, που απαράδεκτα ανακάτωσε πεπερασμένα ιστορικά δημιουργήματα με την Βασιλεία του Θεού ή του Χριστού, που είναι καθαρά θρησκευτικά εσχατολογικά μεγέθη. Οι θεολογικοί θεμελιωτές της θεωρίας υπήρξαν ο εκκλησιαστικός ιστορικός Ευσέβιος, επίσκοπος Καισαρείας, καθώς και ο ακόμη συμπαθέστερος Θεοδώρητος ο Κύρου (στη Συρία). Πλήθος όμως είναι οι Βυζαντινοί διανοούμενοι και συγγραφείς που ανάπτυξαν με τον έναν τρόπο ή τον άλλο τη θρησκευτικοπολιτική αυτή θεωρία. Ιδιαίτερα οι ερμηνευτές και σχολιαστές του βιβλίου του Δανιήλ (κεφ. 2 και 7) τονίζουν αυτό το πολιτικό-εσχατολογικό ιδεολόγημα περί της ιστορικής τελικότητας της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.

Το δόγμα αυτό δεν επηρεάστηκε ούτε από την πτώση της αυτοκρατορίας στους Οθωμανούς! Περί του τελευταίου αυτό παραδόξου, γράφει ο G. Podskaisky (Byzantinische Reichseschatogie, Munchen, 1972, σελ. 75) τα εξής: "Η ίδια η καταστροφή του 1453 δεν άλλαξε τίποτε, με συνέπεια παράπεμψε στην επανάκτηση της Βασιλεύουσας". Οποιος επιθυμεί να διαβάσει κάτι όχι εκτενές αλλά πλήρως διαφωτιστικό περί "Πολιτικής Ορθοδοξίας", ας κοιτάξει το κεφ. που φέρει αυτό τον τίτλο στο βιβλίο του Η-G. Beck, Η Βυζαντινή Χιλιετία, M.I. Εθνικής Τραπέζης, μετάφρ. Δ. Κούρτοβικ, σελ. 117-146.

Μετά την πτώση του Βυζαντίου στους ΟΘωμανούς, ακόμη και μετά τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους, έμεινε ασάλευτη η ελληνική πίστη στην αποκατάσταση του Βυζαντίου ως αυτοκρατορίας. Την πτώση της Κωνσταντινούπολης ακολούθησαν, τουλάχιστον σ' ένα στρώμα του ελληνισμού, χρόνια κάποιας περισυλλογής. Από τα 1700 όμως και μετά αρχίζει μια αναζωογονημένη αναπτέρωση της "Πολιτικής Ορθοδοξίας". Η διδακτορική διατριβή του Αστέριου Αργυρίου στο Στρασβούργο (Les Exegeses Greques de l' Apocalypse a l' epoche Turque: 1453-1821, Thessalonique, 1982) έφερε στο φως περισσότερες από 30 Εξηγήσεις στο βιβλίο της Αποκάλυψης του Ιωάννη, οι οποίες, χωρίς εξαίρεση, εξαγγέλλουν την κατά κάποιο Αποκαλυπτικό τρόπο απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους και την αποκατάσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ως σύμβολα του κράτους του κακού που εμποδίζουν την επίτευξη αυτής της αυτονόητης και ιστορικά καταναγκαστικής εξέλιξης, είναι οι Μωάμεθ και Πάπας, οι οποίοι ιστορικά ενσαρκώνουν τον Αντίχριστο, δηλαδή τα δύο θηρία της Αποκάλυψης (κεφ. 13). Γρήγορα όμως οι Ελληνες, σύμφωνα με το θείο σχέδιο, είτε με τις δικές τους μόνο δυνάμεις είτε με τη βοήθεια του ξανθού βασιλιά από το βορρά, θα κατορθώσουν την αποκατάστασή των. Κατά τη διάρκεια αυτής της μακράς περιόδου, που αρχίζει στην Υστερη Αρχαιότητα και φθάνει μέχρι την Επανάσταση του 1821, βλάστησαν όλες οι ρίζες αυτού που ονομάστηκε στην Ελλάδα "Μεγάλη Ιδέα".

Είμαστε σύμφωνοι πως το επίσημο νέο ελληνικό κράτος δεν παρουσιάστηκε στη διεθνή σκηνή διατυπώνοντας απαιτήσεις ή προθέσεις που απορρέουν από τη Μεγάλη Ιδέα. Σαφώς όμως καταγεγραμμένη βρίσκουμε την ιδέα μεταξύ του λαού και σε ένα λόγιο θεολογικό και σε ένα λαϊκό αποκαλυπτικό επίπεδο. Πολλές φορές δεν είναι εύκολη η σαφής διάκριση του ενός από το άλλο. Παραδειγματικά, μνημονεύονται, εδώ, μέσα στη δεκαετία 1810-1820, οι τέσσερις εκδόσεις στην πολύτομη ερμηνεία της Αποκάλυψης του μητροπολίτη Κυρίλλου Πατρών, προκάτοχου του Παλαιών Πατρών Γερμανού, όπου από τη μια έκδοση στην άλλη παρακολουθεί ο αναγνώστης και τις αλλαγές πολιτικής από τις Δυνάμεις στην περιοχή. Το έργο ήταν πολύτομο. Αυτή, φυσικά, ήταν η περίπτωση του "Παπουλάκου", του οποίου ελεύθερη βιογραφία έγραψε ο Μπασκάς. Πού θα κατατάξουμε τα "Οράματα και Θάματα" του Μακρυγιάννη; Ας τα κατατάξουμε όπου θέλετε. Το αναντίρρητο είναι πως ένας άνθρωπος νουνεχής, πρακτικός και γενναίος, όπως ο στρατηγός Μακρυγιάννης, εκφράζει εδώ την πίστη του όχι μόνον για την επικείμενη ανακατάληψη της Κωνσταντινούπουλης και την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά και το ότι αυτός ο ίδιος πρόκειται να είναι ο πρώτος νέος Ρωμαίος αυτοκράτορας, διάδοχος του Κωνσταντίνου ΙΑ' που θανατώθηκε μπροστά στην πύλη του Ρωμανού!

Στο λογιότερο επίπεδο, νομίζω, ανήκει ο Απόστολος Μακράκης, από τους σημαιοφόρους της Μεγάλης Ιδέας στην "Ερμηνεία της Αποκάλυψης", Αθήναι, 1882. Και ο Μακράκης διακρίνει στα δύο θηρία της Αποκάλυψης τον Μωάμεθ και τον Πάπα. Σιμωνιακό χαρακτηρίζει τον Πατριάρχη, αφού καταθέτει πεσκέσι για την ανάληψη των καθηκόντων του, και επικρίνει το ίδιο τον Μητροπολίτη Αθηνών και τους ψευδοθεολόγους καθηγητές του Πανεπιστημίου, "του της πλάνης ταμείου". Είναι τόσο εξημμένα τα πνεύματα, ώστε ο κυρ-Απόστολος κατά την πάλη του εναντίον της "Σιμωνίας" (=χρηματισμός εκ των Μυστηρίων της Εκκλησίας) προβλέπει, επίσης, σεισμό και ανάσταση νεκρών μαρτύρων σε πόλη κατοικούμενη από 70.000 ψυχές, "και αύτη εστιν αι Νέαι Αθήναι" (ο.π. σελ. 266-272).

Να θεωρηθεί παράξενο, όταν ακόμη και γερμανοσπουδασμένοι, από τους καλύτερους εν ταις ημέραις εκείναις καθηγητάδες του Πανεπιστημίου, εξώκυλαν, ιδίως κατά τις δύσκολες ώρες του πολέμου του 1897; Καθ' όλα λαμπροί και αξιόλογοι άνθρωποι όπως ο Νικόλαος Δαμαλάς, σε πανηγυρικό του λόγο στην αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου, αυτός ο λαμπρός συγγραφέας υπομνημάτων στα Ευαγγέλια, υποστήριξε πως ο αριθμός 666 αναφέρεται στον Μωάμεθ και πως τα κεφ. 9-14 της Αποκάλυψης σχετίζονται με όσα θα συμβούν με την ανασυγκρότηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κατά το 1897! Είναι απίθανο το τι μπορεί να πάθει κι ο πιο νουνεχής άνθρωπος μέσα σε συνθήκες γενικότερης αλλοφροσύνης της φαντασίωσης!

Στα 1922, ύστερα από τη συμφορά της Μικρασίας, φάνηκε πως η Μεγάλη Ιδέα βρήκε το τέλος της. Χάθηκε ο ελληνισμός της Ανατολής και μαζί μ' αυτόν και η Μεγάλη Ιδέα. Με τον Ελευθέριο Βενιζέλο η χώρα μας χάραξε μια νέα πολιτική προς Ανατολάς. Η εσχατολογία στις θεολογικές σχολές κατέστη απλώς το τελευταίο κεφάλαιο της Δογματικής και ασχολείται περί των μετά θάνατον σε ό,τι αφορά τον άνθρωπο ως άτομο και την ανθρωπότητα ως σύνολο. Κάποια αναβίωση του μεγαλοϊδεατισμού επιχειρήθηκε από τον "Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό" του Μεταξά και την "Ελλάδα Ελλήνων Χριστιανών" της δικτατορίας των συνταγματαρχών. Και τα δύο όμως αυτά υπήρξαν αναποτελεσματικές καρικατούρες του αποκαλυπτισμού της Πολιτικής Ορθοδοξίας. Δεν έπιασαν καθόλου γιατί είχαν αλλάξει οι καιροί. Ακόμη και η κίνηση της Νεοορθοδοξίας, κατά τη μετεμφυλιακή περίοδο, στράφηκε κατ' αντίθεση προς τις κοινωνικές εσχατολογίες, προς τον Ησυχασμό του Γρηγορίου Παλαμά, με την τάση προς τη θέωση και τη θέα του θείου φωτός.

Το βυζαντινό θρησκευτικοπολιτικό ιδεολόγημα επιβίωσε μόνο σε περιορισμένους κύκλους Μακρακιστών, αλλά και σε ορθόδοξους κύκλους όπως αυτόν της κ. Κωνσταντίνας Ζολώτα, μητέρας του Ξενοφώντα. Στον τελευταίο αυτό κύκλο, ακόμη και στη δεκαετία του '30, συνεχιζόταν η παράδοση περί αναβίωσης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, μοιράζονταν σημαίες για την είσοδο στη Πόλη, είχε μάλιστα βρεθεί και κάποιος χωρικός από τη Μάνδρα, ο μπάρμπα-Δημήτρης, ο οποίος είχε χρισθεί αρχηγός αυτής της "στρατιωτικής" επιχείρησης.

Σήμερα ζούμε νέες μορφές αναβίωσης του θρησκευτικοπολιτικού ιδεολογήματος των Βυζαντινών, της Πολιτικής Ορθοδοξίας. Αποτελεί, πραγματικά, σύμπτωμα εθνικής μας αδυναμίας και ασθένειας το ότι, όταν η χώρα μας διέρχεται περίοδο κρίσης, εσωτερικής και εξωτερικής, από αδυναμία προσαρμογής σε νέα δύσκολα διεθνή της περιοχής μας δεδομένα, δεν καταφεύγουμε στη λογική αντιμετώπιση των γεγονότων, μέσα στις υπάρχουσες δυνατότητες, αλλά φεύγουμε σε πολιτικοθρησκευτικά ιδεολογήματα του παρελθόντος, αναζητώντας έτσι σε εξωπραγματικές φαντασιώσεις ψευτοπαρηγοριές για τις δυσκολίες μας, ποτέ όμως λύσεις για τα κρίσιμα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε. Υπενθυμίζω εδώ μόνο τα περί "Ορθοδόξου Τόξου" που θα αντιμετωπίσει το Ισλαμικό αλλά και το Δυτικοευρωπαϊκό, καθώς και τον πρόσφατο λόγο του Προέδρου της Δημοκρατίας στο Αγιο Ορος!

Επειδή και σε άλλες ανατολικοευρωπαϊκές χώρες παρουσιάσθηκαν, μετά την πτώση της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας, ποικίλες εθνικιστικές κινήσεις, υποστηρίχθηκε από ορισμένους κύκλους πως ο τύπος αυτός εθνικιστικής υστερίας επιβάλλεται στις μάζες από ορισμένους κύκλους, μέσω των media, με την ελπίδα να αντικατασταθεί έτσι η μαρξιστική ή μαρξίζουσα ιδεολογία, μετά την πτώση της Σοβιετίας.