Ο Απόστολος Παύλος

Ο Παύλος και η Μεταμοντέρνα εποχή

Του συνεργάτη μας ΣΑΒΒΑ ΑΓΟΥΡΙΔΗ

ΣΤΟ άρθρο αυτό θα θιγούν απλώς κάποιες από τις βασικές επιδιώξεις του σημερινού ανθρώπου όπως η ελευθερία, η κοινωνία, η αλληλεγγύη, από τη σκοπιά του Παύλου αφενός και του Erich Fromm αφετέρου. Παρουσιάζει ενδιαφέρον η διαπίστωση της υφής τόσο των συγκλίσεων όσο και των αποκλίσεων.

Οι αναφορές που γίνονται εδώ στον Fromm προέρχονται από το βιβλίο του "Η επανάσταση της ελπίδας" (εκδ. Μπουκουμάνης, Αθήνα, 1979) -ένα κείμενο που ανήκει στην Ουμανιστική ανθρωπολογία και κοινωνιολογία, ηχεί όμως σε πολλά σημεία πολύ εσχατολογικά έτσι που να θυμίζει πολύ τον Παύλο. Στο κεφάλαιο π.χ. "Τι σημαίνει να είσαι Ανθρωπος", σημειώνει πως το σύστημα των δικών του αξιών βασίζεται στην αντίληψη αυτού που ο Albert Schweitzer ονόμασε "σεβασμός προς τη ζωή"- κάτι που χαρακτηρίζει όλα τα μεγάλα θρησκευτικά και ουμανιστικά φιλοσοφικά συστήματα της Δύσης και της Ανατολής. Τα συστήματα αυτά είχαν τις εποχές της δόξας τους, στη σημερινή όμως φάση της βιομηχανικής κοινωνίας που περνάμε, η εφαρμογή των αξιών αυτών γίνεται όλο και πιο δύσκολη, ακριβώς διότι, έτσι όπως έχει γίνει ο άνθρωπος σήμερα, πολύ λίγο νιώθει τη ζωή, ενώ ακολουθεί αντίθετα αρχές που προγραμματίζονται γι' αυτόν από τη μηχανή.

Στο "Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος" ο Fromm παραθέτει αυτά που ο ίδιος θεωρεί ως συστατικά βιώματα της ανθρωπιάς, όπως π.χ. την "τρυφερότητα", τη "συμπάθεια", το "ενδιαφέρον" ή την "εμπάθεια". Την αίσθηση "ταυτότητας", την "ακεραιότητα" κ.λπ. Το σημαντικό είναι ότι σχεδόν όπου αναφέρονται αυτά τα "βιώματα ανθρωπιάς" τονίζεται ότι η εξέτασή τους δεν θα ήταν ολοκληρωμένη, αν δεν ξεκαθαρίσουμε πως στηρίζονται έμμεσα σε αντιλήψεις που αναπτύσσονται στο επίπεδο της "υπερβατότητας"! Και εξηγεί, βέβαια, πως δεν εννοεί τη θρησκευτική και θεολογική "υπερβατότητα". Γράφει: "Οταν μιλάμε για την υπερβατότητα με μη θεολογική έννοια, δεν υπάρχει η ανάγκη της ιδέας του Θεού. Ωστόσο, η ψυχολογική πραγματικότητα είναι η ίδια. Η βάση για την αγάπη, την τρυφερότητα, τη συμπάθεια, το ενδιαφέρον, την υπευθυνότητα και την ταυτότητα βρίσκεται στην αντίθεση μεταξύ του "είναι" (της ύπαρξης) και του "έχω" (δηλ. κατέχω), και αυτό σημαίνει το ξεπέρασμα του εγωϊστικού μας εγώ. Σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε το εγώ μας, αφήνουμε την απληστία μας και αδειάζουμε τον εαυτό μας για να τον γεμίσουμε, γινόμαστε φτωχοί για να πλουτίσουμε" (σελ. 116). Αυτά δεν είναι, βέβαια, λόγια του Παύλου, ο οποίος αυτές τις υπερβάσεις του εαυτού μας συνδέει με τον Πνεύμα του Θεού, δείχνουν όμως πόσο όμοια εξακολουθούν να ηχούν οι φωνές αυτές.

Στο σημείο αυτό σωστό είναι να σημειωθεί ότι ο Παύλος, επίσης, στην πολεμική του τόσο κατά της ειδωλολατρίας όσο και κατά μιας νομικίστικης (εξωτερικής) θρησκευτικότητας, την πηγή της πνευματικής ζωής και της ανθρωπιάς βρίσκει στο εσωτερικό του ανθρώπου σε μια συνάντηση με το Πνεύμα του Θεού, ο καρπός της οποίας περιγράφεται ως εξής: "Ο δε καρπός του Πνεύματος εστίν αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότης (καλοσύνη), αγαθοσύνη, πίστις (πιστότητα), πραότης, εγκράτεια"... "Κι αφού, λοιπόν, ζούμε με τη δύναμη του Πνεύματος, πρέπει να ακολουθούμε το Πνεύμα. Ας μη γινόμαστε ματαιόδοξοι, ας μη προκαλούμε κι ας μη φθονούμε ο ένας τον άλλο" (Γαλάτας 5, 22-25). Αυτού όμως του είδους η εσωτερική πνευματική ελευθερία, δεν έχει σκοπό να δημιουργήσει αξιώσεις υπεροχής και επιβολής επί των άλλων, αφού όταν είναι αληθινή, "τότε με αγάπη υπηρετείτε ο ένας τον άλλο. Αλλωστε, όλος ο νόμος συνοψίζεται σε μια φράση, στο ν' αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Αν όμως δαγκώνετε και τρώτε ο ένας τον άλλον, προσέξτε μήπως αλληλοεξοντωθείτε" (Γαλατ. 5, 13-15).

Αν η αγάπη, χαρά, ειρήνη κ.λπ. είναι καρπός του Πνεύματος, τα έργα του ανθρώπου που είναι συγκεντρωμένος στο εγώ του, που αγνοεί την "υπερβατότητα" προς την περιοχή του Πνεύματος, είναι ακριβώς τα αντίθετα. Ο καρπός της ζωής του ανθρώπου που δεν ξεπερνάει διά του Πνεύματος το εγώ του, είναι, κατά τον Παύλο, μοιχείες, πορνείες, ειδωλολατρεία, έχθρες, έριδες, διχοστασίες, φθόνοι, φόνοι και τα όμοια τούτοις. Αυτός ο τύπος των χριστιανών που βάζουν στην κατηγορία του εγώ τα ατομικά και κοινωνικά, και αναθέτουν στο Θεό το θέμα της σωτηρίας, "οι τα τοιαύτα πράττοντες βασιλείαν Θεού ου κληρονομήσουσιν". Το εγώ του ανθρώπου πρέπει να γίνει εγώ του Πνεύματος, στον Παύλο, να υποστεί αυτή την "υπερβάτοτητα" για να γίνει αγωγός προς τη βασιλεία του Θεού.

Σε κάποια τέτοια σημεία, βλέπουμε την παραδομένη παύλεια καθοδήγηση για την κατάκτηση της πνευματικής ελευθερίας να βαίνει με κάποια παράλληλη ψυχολογική "υπερβατότητα" μια διαδικασία υπέρβασης του εγώ που είναι απλή και δυνατή κατά του ριζοσπαστικού Ουμανισμού του Fromm. Βέβαια, ο κόσμος του Παύλου και του Fromm είναι διαφορετικός, είναι όμως χαρακτηριστικά τα σημεία που προσεγγίζουν.

Αυτό, την προσέγγιση δηλαδή, προσπαθεί να προαγάγει το έργο του Fromm ολόκληρο, ιδιαίτερα στο βιβλίο "Η επανάσταση της Ελπίδας", υποστηρίζοντας πως η διαφορά ανάμεσα σ' αυτούς που πιστεύουν και σ' αυτούς που δεν πιστεύουν δεν έχει τόση σημασία όση έχει η διαφορά ανάμεσα σ' εκείνους που νοιάζονται και σ' εκείνους που δεν νοιάζονται. Το κενό που υπάρχει για τους πιστούς και μη πιστεύοντες σ' ένα νέο κίνημα, είναι η πεποίθηση ότι οι αντιλήψεις έρχονται σε δεύτερη μοίρα μετά τις πράξεις και τις ανθρώπινες τοποθετήσεις. Αναφέρει, μάλιστα, ένα ωραίο ανέκδοτο από την εβραϊκή χασιδική παράδοση. Ρώτησαν ένα μαθητή κάποιου χασίδ δασκάλου: "Γιατί πηγαίνεις και ακούς το δάσκαλο. Για να μάθεις τα σοφά λόγιά του;". Η απάντηση ήταν: "Οχι! Πηγαίνω για να μάθω πώς δένει τα κορδόνια των παπουτσιών του".

Χαρακτηριστικός είναι, επίσης, ο τρόπος ερμηνείας της ειδωλολατρείας με την έννοια της αλλοτρίωσης. Ειδωλολατρεία είναι η υποταγή του ανθρώπου στα πράγματα και τα δημιουργήματά του και στις περιστάσεις των πράξεών του. Αυτή είναι η έννοια της ειδωλολατρείας είτε στους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης είτε στον Παύλο. Να πώς σχολιάζει το γεγονός αυτό ο Fromm: "Οσα κι αν χωρίζουν τους πιστούς από τους μη πιστεύοντες, υπάρχει κάτι που τους ενώνει, αν μείνουν πιστοί στην κοινή τους παράδοση και αυτό είναι ο κοινός τους αγώνας κατά της ειδωλολατρείας και η βαθιά πεποίθησή τους ότι κανένα πράγμα και κανένας θεσμός δεν παίρνει ποτέ τη θέση του Θεού ή, όπως θα προτιμούσε ένας από τους μη πιστεύοντες, την άδεια θέση που δίνεται στο τίποτα". (α.π. σε. 179).

Το πρόβλημα της ελευθερίας στην Ευρώπη σήμερα τίθεται επίσης και με την ακόλουθη μορφή: ο άνθρωπος είναι το αφεντικό ή μας εξουσιάζει η τεχνολογία; Οπως όμως ο Παύλος εφιστά την προσοχή των Γαλατών, πως δηλ. η ελευθερία μας εν Χριστώ εξαρτάται από την αγάπη μεταξύ μας, ο Fromm, κατά κάποιο παράλληλο τρόπο, συνιστά την ουμανιστική διαχείριση: "Η βασική αρχή της ουμανιστικής διαχείρισης είναι ότι, παρά το μέγεθος των επιχειρήσεων, τον συγκεντρωτικό προγραμματισμό, την κυβερνητική και τον αυτοματισμό, το ατομικό μέλος μετέχει, καταξιώνεται απέναντι στους διευθυντές, τις περιστάσεις και τις μηχανές και παύει να είναι ένα ανίσχυρο μόριο που δε λαβαίνει ενεργητικό μέρος στο προτσές. Μονάχα με μια τέτοια επισφράγηση της βούλησής του είναι δυνατό να απελευθερωθούν οι ενέργειες του ατόμου και να αποκατασταθεί η πνευματική ισορροπία του...".

Η εισήγηση αυτή θα τελειώσει με λίγα λόγια για την αναζήτηση της ενότητας της Ευρώπης, παρά τις διαφορές μεταξύ των ποικίλων μελών της. Πρόκειται για Παύλεια παραβολή μιας νέας ανθρώπινης κοινότητας ως του σώματος με τα διάφορα ποικίλης λειτουργίας μέλη του. Την εικόνα αυτή είχαν προτείνει για το ίδιο θέμα, πριν από τον Παύλο, οι Στωϊκοί ως πρότυπο για την οργάνωση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Επρόκειτο για προσφιλή παραβολή των πολιτικών φιλοσόφων της εποχής. Ο Σαίξπηρ αργότερα την παραθέτει στον Κοριολανό σαν μύθο του Μενένιου Αγρίππα, που την δανείστηκε από τους "Βίους" του Πλουτάρχου. Για τη χριστιανοσύνη η παραβολή σημαίνει: Εμπνεόμενοι από ένα Πνεύμα (αυτό του Χριστού) που αποτελεί την ψυχή του μυστική σώματος ανυψωθήκαμε πάνω από φαντασίες εθνικής, κοινωνικής και πολιτισμικής υπεροχής. Το Πνεύμα κατοικεί, ωσάν μέσα σε Ναό, εντός ενός οργανισμού από άτομα όπως και εντός των κατ' ιδίαν μελών ως αρχή συνοχής, κινήσεως και ζωής. Αυτό μας κάνει να μη νιώθουμε επαρκείς για τον εαυτό μας, να αισθανόμαστε όμως ότι κάθε μέλος του σώματος έχει τη δική του σφαίρα χρησιμότητας, ότι τα πιο αδύνατα μέλη είναι τα πιο αναγκαία, ότι τα ελάχιστα τιμώμενα είναι εκείνα που συνήθως περιποιούμαστε με πολλή τιμή, ότι η γενική υγεία εξαρτάται από την πρέπουσα λειτουργία του συνόλου, και ότι η ευεξία εξαρτάται από την καλή κατάσταση κάθε επιμέρους οργάνου. Σημασία δεν έχει τι, αλλά πόσο από τον εαυτό σου και γιατί δίνει ο καθένας μας στους άλλους.