Η έννοια του χρόνου και της ιστορίας στον Απόστολο Παύλο και στην ευρωπαϊκή διανόηση

Του συνεργάτη μας ΣΑΒΒΑ ΑΓΟΥΡΙΔΗ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ θεολογική σκέψη δεν έχει καταπιαστεί με το θέμα αυτό όσο του αξίζει. Στα 1980 μεταφράσθηκε από το Ιδρυμα "Αετός Ζωής" το έργο του Oscar Cullmann "Χριστός και χρόνος", που εξαντλήθηκε και τώρα ανατυπώνεται. Στο βιβλίο αυτό αναλύεται με τρόπο εμπεριστατωμένο το θέμα πως ο χρόνος και η ιστορία μέσα στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη κινούνται ευθύγραμμα και κατ' αντίθεση προς την κυκλική αντίληψη της κίνησης του χρόνου στον ελληνισμό.

Επειδή ο ελληνισμός, γράφει ο Cullmann, δεν κατανοεί το χρόνο με τρόπο ευθύγραμμο, το πεδίο δράσεως της θεϊκής πρόνοιας δεν μπορεί να είναι η ιστορία στο σύνολό της, αλλά μονάχα η μοίρα του ατόμου. Η ιστορία δεν βρίσκεται κάτω από τον έλεγχο ενός τέλους ή τελικού σκοπού. Από την άποψη αυτή, η ανθρώπινη ανάγκη για αποκάλυψη και σωτηρία θα ικανοποιηθεί μονάχα προς την κατεύθυνση ενός άχρονου μυστικισμού που εκφράζεται με έννοιες του χρόνου. Κι αν οι πλείστοι χριστιανοί σήμερα είναι φοβερά μπερδεμένοι ως προς το συζητούμενο εδώ θέμα, αυτό οφείλεται στο ότι πολύ γρήγορα (3ο αιώνας;) η ελληνική αντίληψη υποκατέστησε τη βιβλική.

Εξάλλου, αποτέλεσε κάποια έκπληξη η ελληνική έκδοση του έργου του αείμνηστου αναθεωρητικού μαρξιστή Κώστα Παπαϊωάννου, καθηγητή στο Παρίσι, με τίτλο "Η αποθέωση της ιστορίας", Εναλλακτικές εκδόσεις, Αθήνα, 1992. Η ελληνική σκέψη βασιζόταν, κατά τον Κ.Π., σε μια γεωμετρική σύλληψη του κόσμου και της ιστορίας, δεν μπόρεσε ποτέ ή μάλλον δεν θέλησε ποτέ ο Έλληνας να επεξεργασθεί μια φιλοσοφία της ιστορίας. Αν και οι Έλληνες θεμελίωσαν την επιστήμη της ιστορίας, είναι οι πρώτοι που έδωσαν στην ιστορία κύρος επιστήμης, δεν την είδαν ποτέ ως το βασίλειο της ανθρώπινης αυθαιρεσίας καθαυτό και για τον εαυτό του, έξω από τη φύση. Δεν υπάρχουν εδώ πρωτεία του ιστορικού χρόνου απέναντι στο φυσικό χώρο, αφού στο ιστορικό γεγονός δεν μπορούμε να δούμε την υλοποίηση μιας αξίας ή την ολοκλήρωση κάποιας ιδέας, εκτός από τις αξίες και ιδέες που μπορούμε να αναζητούμε και να βρίσκουμε στην αιώνια τάξη της φύσης.

Το σύμπαν ως αιώνια κίνηση γέννησης αποτελεί τάξη που εντάσσει την απειρία των πεπερασμένων δυνατοτήτων σε μία τέλεια και αρμονική ολότητα. Αυτός ο κόσμος που κανείς θεός δεν τον δημιούργησε είναι ο ίδιος για όλους και επιβάλλεται με τον ίδιο και μοναδικό τρόπο σε όλα τα όντα που συνυπάρχουν στους κόλπους του σύμπαντος, είτε θεία είτε ανθρώπινα.

Η ιδέα της προόδου, όπως και αυτή της ιστορικότητας του ανθρώπου, ως θεμελιώδη χαρακτηριστικά της δομής του, δεν εισήχθησαν στη φιλοσοφία παρά με το χριστιανισμό. Για τους Έλληνες, αυτό που ήταν είναι αυτό που θα είναι, και αυτό που γίνεται είναι αυτό που θα συνεχίσει να γίνεται. Οι Έλληνες αποδείχθηκαν ανίσχυροι να αντιληφθούν την ιστορία ως μία μεγάλη ενότητα που περιλαμβάνει όλη την ανθρωπότητα και την οδηγεί χάρη σε κάποιο θείο σχέδιο ή μια εσωτερική λογική, προς ένα απώτερο σκοπό.

Μόνο η ιουδαιοχριστιανική παράδοση προσπάθησε να καταστήσει το παρελθόν και το μέλλον ως κανονιστικές προοπτικές της ύπαρξης και να δείξει μέσα στην ιστορία την αποκάλυψη και την υλοποίηση μιας αλληλουχίας στόχων που υπερβαίνουν εκείνους της φύσης και του κόσμου. Οι προφήτες βλέπουν στο Γιαχβέ το Θεό της ιστορίας, που έζησε και ζει μαζί με το λαό του. Δεν είναι ο Γιαχβέ όπως ο αριστοτελικός Θεός. Αυτός είναι Θεός Δημιουργός, που έβγαλε τον κόσμο από το μηδέν και τον διατηρεί στην ύπαρξη με μια πράξη της θέλησής Του. Εξάλλου, συνδέεται μετά του εκλεκτού λαού Του με μια πράξη Διαθήκης, και ολόκληρη η ιστορία είναι η ίδια προς την ιστορία των σχέσεων ανάμεσα στο Θεό και το λαό του με την ιστορία της πίστεως και των απιστιών του Ισραήλ. Έτσι Ιουδαίοι και χριστιανοί τοποθέτησαν τον άνθρωπο στο κέντρο του Σύμπαντος, ο κόσμος έγινε για τον άνθρωπο, όχι ο άνθρωπος για τον κόσμο. Έτσι, η ιστορία, ιδιαίτερα στον Αυγουστίνο, γίνεται η αγωγή του ανθρωπίνου γένους.

Όλοι ξέρουμε για τον θεμιτό ρόλο των "στοιχείων" στην κοσμολογία των Ελλήνων. Ο Παύλος όμως γράφει για απελευθέρωση εκ της δουλείας από τα "στοιχεία" του κόσμου δια του Χριστού (π.χ. Γαλ. 4, 3) και η ανατροπή όλων των αρχαίων αξιών έχει επιτέλους βρει εδώ τη διατύπωσή της. Για τον Παύλο τα αντίθετα αυτά "στοιχεία", "οι άρχοντες του αιώνος τούτου" (Α. Κορ. 2, 6), "ο Θεός του αιώνος τούτου", είναι αυτοί που σταύρωσαν τον "Κύριο της δόξας", τυφλώνοντας απίστους ώστε να μη βλέπουν το φως του Ευαγγελίου. Ο άνθρωπος παγιδευμένος στην ύλη, ο "ψυχικός άνθρωπος", ζει κάτω από την τυραννία των "στοιχείων", αυτός όμως που δέχθηκε το Πνεύμα υποτάσσει την αθλιότητα και αδυναμία των "στοιχείων", ξαναβρίσκει την προ της Δημιουργίας αθωότητα, αποκτάει την ελευθερία της νέας κλίσης και της μετάνοιας που εγκωμίασε ο Χριστός. Έτσι τα "στοιχεία" από θεμέλια του τέλειου και αιώνιου κόσμου που ήσαν με τους Έλληνες μεταμορφώθηκαν σε κακοποιούς τυράννους ενός αβυσσαλέου κόσμου, για να δουν τελικά τη δύναμή τους να εκπνέει στο κατώφλι ενός τελικού απελευθερωτικού φωτός (ο.π. σελ. 78-88).

Κάποιοι από τους αναγνώστες θα αντιδράσουν έναντι μιας τόσο αισιόδοξης χριστιανικής στάσης έναντι του κόσμου και της ιστορίας. Τι γίνεται με το χριστιανικό ασκητισμό;

Ο Culmann αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο στο ζήτημα της κατάφασης του κόσμου ή της άρνησής του υπό το φως της καινοδιαθηκικής ιστορίας της σωτηρίας (βλ. π.χ. σελ. 205-207) για να τονίσει ότι ο "κόσμος" στο σύνολό του έχει ήδη περιληφθεί στην ιστορία της σωτηρίας. Ακόμα και το κείμενο της Α' Κορινθίους 7,30 κ.ε. δεν είναι όσο φαίνεται αρνητικό: "...Ο καιρός συνεσταλμένος εστίν, ίνα και οι έχοντες γυναίκας ως μη έχοντες ώσιν και οι κλαίοντες ως μη κλαίοντες και οι χαίροντες ως μη χαίροντες και οι αγοράζοντες ως μη κατέχοντες και οι χρώμενοι του κόσμου (και όσοι ασχολούνται με τα αγαθά αυτού εδώ του κόσμου) ως μη καταχρώμενοι (σαν να μην ασχολούνται καθόλου μ' αυτά) παράγει γαρ το σχήμα του κόσμου τούτου". Παρ' όλα ταύτα, γράφει ο Cullmann, οι χριστιανοί χρησιμοποιούν τα στοιχεία του κόσμου, έχουν συζύγους, κλαίνε, γελάνε, αγοράζουν. "Η ασκητική άρνηση του κόσμου είναι τόσο ξένη για τον αρχέγονο χριστιανισμό όσο είναι και μια αφελής και χαρούμενη διάθεση γι' αυτόν... Ο πιστός ζει μέσα σ' ένα κόσμο που ξέρει ότι παρέρχεται, αλλά ταυτόχρονα γνωρίζει ότι ο κόσμος αυτός, από θεϊκή θέληση, έχει ταχθεί μέσα στα πλαίσια της ιστορίας της σωτηρίας και κυβερνιέται από το Χριστό. Στο μέτρο που ο πιστός γνωρίζει ότι ο κόσμος αυτός παρέρχεται, τον αρνείται. Στο μέτρο όμως που γνωρίζει ότι από θεϊκή και μόνο θέληση, ο κόσμος αυτός αποτελεί το πλαίσιο της τωρινής φάσης της ιστορίας της σωτηρίας, καταφάσκει σ' αυτόν" (σελ. 206-207). Στην Καινή Διαθήκη είναι ανύπαρκτη η αντίθεση "χρόνου" και "αιωνιότητας". Το αποτέλεσμα διαπίστωσης μιας τέτοιας αντίθεσης οδηγεί στην ασκητική άρνηση του κόσμου. Όταν, αντίθετα, ο χρόνος κατανοείται σαν μια γραμμή, πάνω στην οποία κάθε τμήμα έχει τη δική του σημασία στο θείο σχέδιο, τότε, από τη μια πλευρά, είναι αδύνατη μια απλή άρνηση του κόσμου, αλλά και η κατάφαση προς τον κόσμο περιορίζεται από το πέρας της γραμμής που ο πιστός γνωρίζει ότι στο σημείο αυτό "παράγει το σχήμα του κόσμου τούτου".

Το παρόν εντός του κόσμου, όπως για τον Ιησού και τον Παύλο, είχε επίσης σημειώσει ο Αλμπερτ Σβάιτσερ, ως μια ενδιάμεση κατάσταση, ενδιάμεση φάση στην ιστορία της σωτηρίας του κόσμου γι' αυτό και περί χριστιανικής ηθικής μιλούσε ως περί ενδιάμεσης ( Interim-ethik).

Πώς η ελευθερία από τη φύση και η αποθέωση της ιστορίας εξελίχθηκαν μέσα στη δυτικοευρωπαϊκή σκέψη είναι ένα εκπληκτικό και σαγηνευτικό θέμα. Τηλεγραφικά σχεδόν θα παρατεθούν στη συνέχεια κάποια από τα πάμπολλα δείγματα που υπάρχουν.

Κατά τον Κάντιο έξω από το "εγώ" δεν υπάρχει τίποτε βέβαιο, επομένως μόνο η θέλησή μας για το χρέος μπορεί να διαμορφώσει τον κόσμο μέσω της πράξης. Η πραγματικότητα του εξωτερικού κόσμου... έχει πλέον εκμηδενισθεί προς όφελος του υποκειμένου.

Κατά τον Έγελο μόνο το πνεύμα εκφράζει το πραγματικά άπειρο, και η υποκειμενικότητα εμπεριέχει πλέον όλα όσα δηλώνουν την ιστορικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η φύση, κατά τον Έγελο, έχει υποταχθεί στην ιστορία. Η σχέση ανθρώπου - φύσης ορίζεται ως ιστορική σχέση. Ανάλογα με την κοινωνία διαμορφώνεται και η σχέση προς τη φύση. Ο χρόνος γίνεται διαλεκτικά ιστορικός: από την αρχική και αρχέγονη ελληνική ενότητα μεταβαίνει διαλεκτικά στη χριστιανική αλλοτρίωση για να περάσει μετά σε μια ανώτερη ενότητα, στη νέα εποχή της επανάστασης και της Παρουσίας του Πνεύματος.

Κατά τον Μαρξ η ιστορία της βιομηχανίας... είναι η ανθρώπινη ψυχολογία που έγινε εμπειρικά αντιληπτή... "Μια φράση καθαρά αντικειμενική, ξένη στο υποκείμενο, δεν υπάρχει πλέον".

Τα περί "αποθέωσης της ιστορίας" θα κλείσουν με μια σύντομη παράθεση από τον Ρεμπώ: "Ανίκανος ο άνθρωπος να βρει στήριγμα στο Σύμπαν, επιστρατεύοντας όλη του την υπερηφάνεια για να βρει την αλήθεια στον εαυτό του, στράφηκε προς την ιστορία για να βρει σ' αυτήν τις απαντήσεις. Μέσα στον Καρτεσιανό ωκεανό της αμφιβολίας είδε την ιστορία ως το μοναδικό formum et mensurum, στο οποίο ο άνθρωπος μπορούσε να πιστέψει. Έργο μιας ελευθερίας που προοδευτικά δημιουργεί το περιεχόμενό της, επιστροφή στην ουσία του χαμένου ή αλλοτριωμένου μέσα στην ύλη του πνεύματος, η ιστορία γίνηκε ο μόνος ανθρώπινος δυνατός τρόπος να διατηρηθεί η φυσική θέση του ανθρώπου στον κόσμο, η μόνη περιέχουσα ολότητα που μπορούσε ακόμα να χρησιμεύσει ως ορίζοντας στη θριαμβεύουσα βεβαιότητα του εγώ του: Ο μόνος ακόμη καταληπτός κόσμος, μετά την κατάργηση του υπερβατικού και την απώλεια της παρουσίας του μέσα στο μεταβιομηχανικό κόσμο".