ΤΟ ΣΥΦΙΛΙΔΙΚΟ ΣΟΚ

Πουριτανισμός, καπιταλισμός και ένας ιατρικός παράγοντας

Μετάφραση: Νατάσα Τσουκαλά

Το Κυνήγι των Μαγισσών του 16ου και 17ου αιώνα και το κάψιμο αμέτρητων ανθρώπων στην πυρά, γιατί δήθεν συνωμοτούσαν σεξουαλικά με τον... Διάβολο!

Το Κυνήγι των Μαγισσών του 16ου και 17ου αιώνα και το κάψιμο αμέτρητων ανθρώπων στην πυρά, γιατί δήθεν συνωμοτούσαν σεξουαλικά με τον... Διάβολο, αποτελεί μια από τις πιο απεχθείς σελίδες της Ιστορίας, εφάμιλλη σε εγκληματικότητα με το ναζιστικό Ολοκαύτωμα και τις εκκαθαρίσεις του Στάλιν. Τί ήταν αυτό όμως που οδήγησε τους ευρωπαϊκούς λαούς στη συλλογική αυτή ψύχωση; Ο Stanislav Andreski υποστηρίζει σε δύο διαδοχικά ιστορικά δοκίμιά του ότι η υποκείμενη αιτία ήταν η μεγάλη επιδημία της σύφιλης που έφτασε στην Ευρώπη το 1500 με τα πληρώματα του Κολόμβου για να εξαπλωθεί σύντομα και να απειλήσει ολόκληρους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Με τον εκρηκτικό συνδυασμό της άγνοιας των μαζών και του φανατισμού και της αγαμίας του καθολικού κλήρου, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες του καιρού περιέπεσαν σε ένα εγκληματικό παραλήρημα, που στράφηκε κυρίως κατά των γυναικών. Σχολιάζοντας τα δύο αυτά δοκίμια με το κείμενό του Γιατροί και νοσοκόμες, ( Θα το δημοσιεύσουμε στη συνέχεια) ο Σωτήρης Παστάκας επισημαίνει τους κινδύνους που απειλούν ακόμα και τις σημερινές κοινωνίες να στραφούν σε ανάλογα κυνήγια μαγισσών, π.χ. κατά των ασθενών με AIDS. Η μετάφραση έγινε από τη Νατάσα Τσουκαλά και η επιμέλεια από τον Σπύρο Μάνδρο.  Μια ακόμα προσφορά του ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ.

Τα κείμενα είναι από την υπέροχη Ιστοσελίδα: http://www.meta.gr/articles/pastakas.htm  ΜΕΤΑ-ΘΕΣΕΙΣ

Πρέπει να εξηγείται η Ιστορία μόνο μέσα από τους όρους του πολιτικού παιχνιδιού και τη διαπάλη για την εξουσία; Ο Andreski μας στρέφει εδώ την προσοχή και σε άλλους παράγοντες (δεν μπορούμε να τους πούμε εξωιστορικούς αφού τελικά παράγουν ιστορία), που συμβάλλουν αποφασιστικά στη διαμόρφωση των ιστορικών εποχών. Η εμφάνιση της σύφιλης στην Ευρώπη επηρέασε, κατά τον συγγραφέα, πολύ σημαντικά την ευρωπαϊκή ιστορία και ήταν ένας από τους βασικούς παράγοντες που προκάλεσαν την Αναγέννηση.

Ο συγγραφέας διαπραγματεύτηκε το θέμα του σε δύο δοκίμια. Το πρώτο, το οποίο παραθέτουμε σε αυτή τη σελίδα, παρουσιάστηκε στο περιοδικό Encounter τον Οκτώβριος του 1980 και το δεύτερο (κάντε κλικ στη λέξη για το δείτε) στο ίδιο επίσης περιοδικό τον Μάιο του 1982.

*  *  * 

Ο μεθοδολογικός κανόνας του Emile Durkheim ότι τα κοινωνικά φαινόμενα πρέπει να ερμηνεύονται σε συνάρτηση με άλλα κοινωνικά φαινόμενα, επέφερε ορισμένες χρήσιμες διορθώσεις στην κατάχρηση των βιολογικών αναλογιών στην κοινωνιολογία της εποχής. Αν εφαρμοσθεί όμως αποκλειστικώς περιοριστικά, είναι το ίδιο σκοταδιστικός όσο και η προκατάληψη ότι ο "τρόπος παραγωγής" είναι η τελική και η αμετάβλητη αιτία του οτιδήποτε.

Με τις σημερινές μας γνώσεις, μπορεί να θεωρήσουμε τις απόψεις του Montesquieu και του Adam Ferguson σχετικά με την επίδραση του κλίματος πάρα πολύ απλοϊκές, αλλά θα ήταν παράλογο να αρνηθούμε την επίδραση του κλίματος στον πολιτισμό. Πρόσφατα, το οικολογικό κίνημα επέσυρε την προσοχή μας στους διάφορους τρόπους με τους οποίους μπορεί η μόλυνση να θέσει τέλος στη πρόοδο. Μια άποψη που υποστηρίχθηκε θερμά από τον Derek Bruce-Smith, καθηγητή της Χημείας στο Πανεπιστήμιο του Reading, είναι ότι η μόλυνση από μόλυβδο είναι σημαντικός παράγοντας εγκληματικότητας στους ανήλικους. Εδώ, αποδεχόμενος την άποψη του Weber ότι τα πουριτανικά συστατικά του προτεσταντισμού συνέβαλαν ουσιαστικά στην ανάπτυξη του καπιταλισμού, θα προσπαθήσω να αναζητήσω τα ακόμα βαθύτερα αίτια και να ερευνήσω την επίδραση ενός άλλου παράγοντα που μπορεί να έχει αποτελέσει ένα εξίσου σημαντικό σύνδεσμο και που δεν είναι ούτε θρησκευτικός ούτε οικονομικός, αλλά ιατρικός.

Στο πρόσφατο πρωτοποριακό του αριστούργημα Λοιμοί και λαοί (1977)[1], ο ιστορικός William McNeill μπόρεσε να ερμηνεύσει ορισμένες ιστορικές καμπές που ώς τότε φαίνονταν ανεξήγητες. Η εξαιρετική επιτυχία των Ισπανών στην κατάκτηση της κεντρικής και νότιας Αμερικής -- και μάλιστα, η πρωτοφανής ταχύτητα προσηλυτισμού των Ινδιάνων -- χάνουν τον θαυμαστό τους χαρακτήρα μετά απ' αυτά που μας αναφέρει ο McNeill σχετικά με την επίδραση των ασθενειών (κυρίως ευλογιά και ιλαρά) που μεταφέρθηκαν από την Ευρώπη. Θέλω να τονίσω την άποψη ότι η εισαγωγή της σύφιλης στην Ευρώπη επέφερε εξίσου βαθιά αποτελέσματα στον ευρωπαϊκό πολιτισμό: Επέδρασε άμεσα στη θρησκευτική και σεξουαλική ηθική και έμμεσα στην οικονομική ανάπτυξη.

Σε ένα δοκίμιό του, ο D.H. Lawrence αποδίδει την έγερση του πουριτανισμού στον ερχομό της σύφιλης στην Ευρώπη. Καθώς είναι αναμενόμενο από ένα διηγηματογράφο, περιορίζεται σε μια σύντομη επιβεβαίωση χωρίς να την υποστηρίζει με περισσότερο συστηματικά επιχειρήματα. Πιστεύω ότι ο Lawrence έχει δίκιο και ότι η άποψή του αυτή μπορεί να στηριχθεί σε τρία επίπεδα: Χρονολογική συμφωνία, ψυχολογική ευλογοφάνεια, πλήρης ανεπάρκεια των εναλλακτικών ερμηνειών.

Πρέπει να τονίσω τα όρια της άποψής μου: Δεν θεωρώ ότι η Μεταρρύθμιση ως σύνολο είναι απόρροια της σύφιλης. Καθ' όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα υπήρξαν πολλές αιρέσεις και εκδηλώσεις αντίθεσης στην Εκκλησία και κυρίως στην Παποσύνη. Η εδραίωση της βασιλικής εξουσίας, η εμφάνιση μορφωμένων αξιωματούχων και δικηγόρων, η ανάπτυξη των πόλεων και ο πολλαπλασιασμός των πλούσιων εμπόρων, είχαν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ισχυρότερων αντίβαρων στην εξουσία της Εκκλησίας, που ήταν εξασθενημένη από την αταξία και τη διαφθορά στο κέντρο και από την ακολασία και απληστία του κλήρου. Το αυξανόμενο βάρος των εκκλησιαστικών οικονομικών εκβιασμών προκάλεσε την εχθρότητα και αντίσταση των χωρικών και των αστών, ενώ οι ευγενείς εποφθαλμιούσαν τον συνεχώς αυξανόμενο πλούτο της Εκκλησίας. Η εξάπλωση της μόρφωσης και η εφεύρεση της τυπογραφίας υπονόμευσαν το μονοπώλιο των ιερέων στην προσέγγιση της Αγίας Γραφής. Η αντίθεση, τέλος, των βόρειων εθνών στην εκμετάλλευσή τους από τους Ιταλούς και τους Ισπανούς, που ήλεγχαν την Εκκλησία, έπαιξε επίσης κάποιο ρόλο στην περίπλοκη αιτιολογία που περιγράψαμε προηγουμένως.

Αν είναι αναμεμειγμένος κάποιος ιατρικός παράγοντας, αυτός είναι ίσως η πανώλη που προηγήθηκε της Μεταρρύθμισης και πρέπει να υπονόμευσε την εμπιστοσύνη του λαού στην προστατευτική δύναμη των ιερέων του. Είναι δύσκολο όμως να φαντασθούμε μια διανοητική διαδικασία που θα συνέδεε την αποστροφή για διασκέδαση με την πανώλη, η οποία θεωρείτο συνήθως ότι ήταν θεία τιμωρία για αμαρτίες γενικά, αλλά όχι ότι προκαλείτο από την ευχαρίστηση των σαρκικών απολαύσεων, όπως συνέβαινε με την σύφιλη.

Η άποψή μου δεν αποβλέπει στην ερμηνεία όλων των όψεων του προτεσταντισμού ή ακόμα και του πουριτανισμού στη γενικότητά τους, αλλά μόνο στη διείσδυση του πουριτανισμού μέσα τους με την έννοια της αποστροφής για σαρκικές απολαύσεις --πράγμα που περιλαμβάνει την άνεση και την ανάπαυση, καθώς και την ικανοποίηση στο κρεβάτι και στο τραπέζι. Είναι αλήθεια, βέβαια, ότι τα ιδανικά του ασκητισμού είχαν προσελκύσει πολλούς πιστούς στο παρελθόν, αλλά αυτοί ήταν ασκητές, μοναχοί, καλόγριες και σε μικρότερη έκταση ιερείς. Κατά τον 16ο και 17ο αι., όμως, μια ηπιότερη αλλά και αποτελεσματικότερη μορφή απάρνησης άρχισε να επηρεάζει ένα αισθητά μεγαλύτερο μέρος των χριστιανικών πληθυσμών. Αυτή η πορεία δεν μπορεί να ερμηνευθεί από την τυχαία εμφάνιση ιδιοφυών προφητών -- παρόλο που δεν πρέπει να περιφρονούμε a priori την σημασία των τυχαίων αιτιών -- γιατί πάντα υπήρχε αφθονία από κήρυκες του ασκητισμού. Αυτό που χρειάζεται ερμηνεία είναι το γιατί παρουσίασαν περισσότεροι άνθρωποι την τάση να ακολουθήσουν αυτές τις διδασκαλίες.

Όλες οι μορφές του προτεσταντισμού είχαν μια πολύ εντονότερη πουριτανική επιρροή απ' ότι συναντά κανείς στον καθολικισμό, με εξαίρεση τις μοναστικές τάξεις. Σ' αυτές τις τελευταίες, ο ασκητισμός ήταν κυρίως για τους μοναχούς, ενώ για τη λαϊκή πίστη θεωρείτο περισσότερο σημαντικός απ' ό,τι η συμπεριφορά. Ο θεσμός της εξομολόγησης επέτρεψε να ανανεώνεται συνεχώς η συμφιλίωση του υποτροπιάζοντος αμαρτωλού με τη σταθερή πίστη. Με τίμημα τη μείωση της ικανότητας των ανθρώπων να απολαμβάνουν τη ζωή, οι προτεσταντικές εκκλησίες κατάφεραν να επιβάλουν αποτελεσματικότερα στην πλειοψηφία των πιστών τους και στο σύνολο των κληρικών τους (με λίγες εξαιρέσεις βέβαια) έναν αυστηρότερο κώδικα συμπεριφοράς στις οικονομικές υποθέσεις και στην εργασία, και κυρίως σε ό,τι είχε σχέση με τον έρωτα. Πρέπει όμως να θυμηθούμε ότι η Αντ-μεταρρύθμιση περιλάμβανε επίσης μια πουριτανική τάση ως προς την αυστηρότερη επιβολής μιας σεξουαλικής ηθικής. Ποτέ άλλοτε δεν θα ξαναβρούμε τόσο αναιδώς ακόλαστους πάπες (όπως οι Βοργίες) ή μοναστήρια όπου η φανερή πορνεία ήταν ο κανόνας.

Φαίνεται πάρα πολύ πιθανό ότι η εξάπλωση του πουριτανισμού οφειλόταν κυρίως στον ερχομό της σύφιλης στην Ευρώπη. Η αναζήτηση των αιτιών στις μεγάλες ιστορικές διαδικασίες είναι πάντα ιδιαίτερα περίπλοκη και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ήταν αναμεμειγμένοι και πολλοί άλλοι παράγοντες. Αλλά αυτό μου φαίνεται λιγότερο αβέβαιο από οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία: Αν δεν είχε εξαπλωθεί τόσο πολύ η σύφιλη, ο πουριτανισμός δεν θα προσέλκυε τόσο γρήγορα τόσο πολλούς οπαδούς.

Αυτή η άποψη συμφωνεί χρονολογικά: Η σύφιλη εμφανίστηκε λίγο μετά την ανακάλυψη της Αμερικής και κατά πάσα πιθανότητα ήρθε στην Ευρώπη από τους ναυτικούς του Santa Maria, του πλοίου του Κολόμβου, το 1492, δεκαεπτά χρόνια π.χ. πριν από τη γέννηση του Καλβίνου. Σύμφωνα με τον Howard W. Haggard, πιστεύεται ότι ο Dr. Roderic Diaz ήταν ο πρώτος που παρατήρησε τον ερχομό της σύφιλης στην Ευρώπη. Εγραψε σχετικά ένα βιβλίο που το αφιέρωσε στον Ιωάννη Γ', βασιλιά της Πορτογαλίας, και το οποίο είχε τον τίτλο: Πραγματεία με τίτλο, Καρπός Ολων των Αγίων κατά της Ασθενείας της Νήσου Espanola. Για το Κοινό και Γενικό Καλό Αυτών που Υποφέρουν από τη Σχετική Ασθένεια, που Καλείται Συνήθως Bubas... Ο Diaz θεράπευσε τη σύφιλη σε πολλούς ναύτες του Κολόμβου. Ενας από αυτούς ήταν και ο πιλότος, Pinzon De Palos.

Ο Gabriel Fallopius, ο ανατόμος, αφού περιπλανήθηκε σε όλη την Ευρώπη "για να ανακαλύψει τα κρυμμένα μυστικά της φύσης", μια πρακτική που ήταν συνήθης στους μεσαιωνικούς γιατρούς, όπως εξάλλου και στους αρχαίους Ελληνες, έγραψε σχετικά με την προέλευση της σύφιλης: ...Μεταξύ των Γενοβέζων ήταν και ο Χριστόφορος Κολόμβος, άνθρωπος με ιδιαίτερη ευφυϊα, που ονομάζεται Κολόνος από τον Peter Martyr, ένα προσεκτικό συγγραφέα σχετικά με τις Ινδίες... Γι' αυτό ο Κολόμβος, ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα διέταξαν να ετοιμαστούν μια φρεγάτα και τρία μικρότερα πλοία... με τα οποία έφθασε στις Δυτικές Ινδίες... Εκεί, είναι αλήθεια, βρέθηκε πολύ χρυσάφι, ένα μεγάλο μέρος του οποίου μεταφέρθηκε εδώ μαζί με πάρα πολλές πολύτιμες πέτρες. Αλλά το τριαντάφυλλο είχε και ένα αγκάθι και στο μέλι υπήρχε και αλόη. Γιατί ο Κολόμβος έφερε πίσω τα πλοία του φορτωμένα με τη Γαλλική Αρρώστια. Εκεί η αρρώστια ήταν ήπια, όπως η φαγούρα σ' εμάς, αλλά όταν μεταφέρθηκε εδώ έγινε τόσο άγρια και ανελέητη που μολύνει και διαφθείρει το κεφάλι, τα μάτια, τη μύτη, τον ουρανίσκο, το δέρμα, το κρέας, τα κόκαλα, τους ιστούς, και στο τέλος όλα τα σπλάχνα[2].

Ο ιστορικός Haggard προσθέτει: Εμφανίστηκε στην Γαλλία, Γερμανία, Ελβετία, Ολλανδία και Ελλάδα το 1496, στη Σκωτία το 1497, και στην Ουγγαρία και Ρωσία το 1499. Η σύφιλη εξαπλώθηκε στα υπόλοιπα μέρη του γνωστού κόσμου εξαιτίας των μεγάλων θαλασσοπόρων του 15ου και 16ου αι. Ο Βάσκο δε Γάμα τη μετέφερε με τα πλοία του στην Ινδία το 1498, οι Ευρωπαίοι τη μετέφεραν στην Κίνα το 1505, και έως το 1569 είχε φθάσει μέχρι την Ιαπωνία. Οι Εβραίοι και οι Μωαμεθανοί, όταν διώχτηκαν από την Ισπανία από τον Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα μετά την κατάκτηση της Γρενάδας, μετέφεραν την αρρώστια στην Αφρική. Καμιά άλλη αρρώστια δεν εξαπλώθηκε ποτέ τόσο γρήγορα σε ολόκληρο τον κόσμο. Μετά τον 15ο αι., αυτό το δώρο των τυραννισμένων ιθαγενών της Espanola υπήρξε ο συνεχής σύντροφος του πολιτισμένου ανθρώπου.

Ορισμένοι πρόσφατοι ερευνητές απορρίπτουν την άποψη ότι η σύφιλη αναπτύχθηκε πρώτα μεταξύ των Ινδιάνων της Αμερικής και υποστηρίζουν ότι η μεταβολή που την έκανε φονική συντελέσθηκε κάπου στη Μεσόγειο. Η ακριβής βακτηριολογική ιστορία δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, δεδομένου ότι όλοι συμφωνούν πως η αρρώστια έγινε φονική τον 15ο αι. Τότε, λοιπόν, ανάγεται χρονολογικά η επιρροή της στον ευρωπαϊκό νου.

Οι πηγές μας μεταφέρουν έντονα τον τρόμο που ενέπνεε η αρρώστια. Από την αρχή υπήρχε η υποψία ότι μεταδιδόταν διά της συνουσίας και καθώς συνδεόταν τις περισσότερες φορές με κάποια παράνομη διαδικασία, μπορούσε σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από οποιαδήποτε άλλη αρρώστια να θεωρηθεί τιμωρία γι' αυτό το αμάρτημα. Με λίγη κακοτυχία, μια αμαρτωλή πράξη του ενός συζύγου μπορούσε να κάνει και τους δύο να σαπίσουν ζωντανοί, να μείνουν παράλυτοι ή να τρελαθούν και το παιδί τους να γεννηθεί ανάπηρο ή νεκρό. Μέχρι τον 19ο αι. η αρρώστια ήταν απολύτως ανίατη. Μόνο μετά την ανακάλυψη της πενικιλίνης μπόρεσε να υπάρξει μια αξιόπιστη και ανώδυνη θεραπεία, η οποία μαζί με τις αξιόπιστες μεθόδους αντισύλληψης κατέστησε δυνατή την σημερινή επιτρεπτική κοινωνία.

Οι Ευρωπαίοι, λεει ο Haggard, είχαν να αντιμετωπίσουν μια καινούργια αρρώστια και πιέζονταν σκληρά να της βρουν κάποιο όνομα. Κάθε χώρα κατηγορούσε κάποια άλλη χώρα και έδινε και ανάλογη ονομασία στην αρρώστια. Οι Ισπανοί την αποκαλούσαν "αρρώστια της Espanola". Οι Ιταλοί την έλεγαν "γαλλική αρρώστια". Οι Γάλλοι της έδιναν το όνομα "ιταλική αρρώστια", οι Αγγλοι την απέδιδαν στους Γάλλους, οι Ρώσοι την αποκάλεσαν "πολωνική αρρώστια", ενώ για τους Τούρκους ήταν η "γαλλική" και για τους Ινδιάνους και Ιάπωνες η "πορτογαλική".

Σύντομα, έγινε τόσο κοινή ώστε εμφανίσθηκε στον Σαίξπηρ σαν κάτι αναπόφευκτο. Στον Ερρίκο Δ΄, Μέρος Β΄, ο Falstaff λεει: Οπως ένας άνθρωπος δεν μπορεί να ξεχωρίσει τα νεανικά μέλη από την ασέλγεια, έτσι δεν μπορεί να ξεχωρίσει και την ηλικία απ' την απληστία. Αλλά το μεν ταπεινώνεται από την αρθρίτιδα, το δε υφίσταται τη σύφιλη... Μια σύφιλη αυτής της αρθρίτιδας ή μια αρρώστια αυτής της σύφιλης. Γιατί τόσο το ένα όσο και το άλλο προκαλούν ατιμίες.

Αντίθετα από πολλές άλλες αρρώστιες, που εξαπλώνονταν συνήθως στις κακοθρεμμένες, κακοστεγασμένες και κακοντυμένες κοινωνικές τάξεις, η σύφιλη δεν ξεχώριζε πλούσιους και φτωχούς -- και γι' αυτό θεωρείτο ότι οφειλόταν στην οργή του Θεού. Θα ήταν περίεργο αν, μπροστά σ' αυτές τις φρικτές συνέπειες της σεξουαλικής ικανοποίησης, ο κόσμος δεν άρχιζε να την αντιμετωπίζει με τρόμο. Χάρη στη δράση των γνωστών διανοητικών διεργασιών της γενίκευσης και της επέκτασης, η απέχθεια της σεξουαλικής χαλαρότητας έτεινε να καταδικάζει όχι μόνο τη σεξουαλική ικανοποίηση μέσα στον γάμο, αλλά και κάθε άλλο είδος ικανοποίησης ή χαράς. Με άλλα λόγια, στο ευρύτερο ψυχολογικό επίπεδο η σύνδεση ανάμεσα στον ερχομό της σύφιλης και στο κύμα του ασκητισμού φαίνεται πολύ φυσική.

Σε ένα ενδιαφέρον του άρθρο ("Civilisatie, Besmattingsangst En Hygiene" Sociologich Tijdschrift, Δεκ. 1977), ο Johan Coudblom εξετάζει το εάν η συνειδητοποίηση και ο φόβος της μόλυνσης συνέβαλε στην ανάπτυξη της υγιεινής. Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν την αποδεκτή άποψη ότι μέχρι τα τέλη του 19ου αι. οι άνθρωποι είχαν πλήρη άγνοια για το πώς μεταδίδονται οι ασθένειες. Δεδομένης αυτής της άγνοιας, φαίνεται εύλογο ότι, όπως υποστηρίζεται, ο φόβος της αρρώστιας δεν συνέβαλε ιδιαίτερα στην πρόοδο της υγιεινής μέχρι τα τέλη του 19ου αι.. Εντούτοις, το υλικό του μας δείχνει χωρίς καμιά αμφιβολία ότι οι άνθρωποι ήξεραν για τη μεταδοτικότητα, αν και είχαν λανθασμένες απόψεις για το πώς λειτουργούσε. Και να τι λόγια βάζει σε ένα χαρακτήρα του ο Ερασμος του Rotterdam σε ένα διάλογο στο Colloquia (1523):

Τίποτα δεν μου φαίνεται πιο επικίνδυνο από το ότι τόσοι πολλοί άνθρωποι αναπνέουν τον ίδιο ζεστό αέρα... Υπάρχουν πολλοί που υποφέρουν από κρυφές αρρώστιες και δεν υπάρχει αρρώστια που να μην είναι μεταδοτική. Είναι βέβαιο ότι πολλοί πάσχουν από την ισπανική ή, όπως αποκαλείται συχνά, γαλλική σύφιλη, παρόλο που εμφανίζεται σε όλα τα έθνη. Αυτοί οι άνθρωποι αποτελούν μια απειλή που, κατά τη γνώμη μου, είναι ίδια με την απειλή των λεπρών...

Το κείμενο προέρχεται από τη διάλεξη του Ερασμου για τα "Inns" (1523). Εξη χρόνια αργότερα, αφιέρωσε μια ολόκληρη διάλεξη στους κινδύνους των αφροδισιακών νοσημάτων ("Γάμος κατ" όνομα μόνο"). Υπάρχουν πολλά άλλα κείμενα αλλού (βλ. στον πρόλογο του έργου του Lingue, 1525) που θρηνούν για τις καταστροφές της σύφιλης. Το γνωστό λατινικό ποίημα "Σύφιλη" του Fracastoro (1530) έδωσε στην πιο επιδημική μορφή της σύφιλης (ισπανική, ναπολιτάνικη, γαλλική) το όνομά της.

Σύμφωνα με τον Craig Chompson, εκδότη μιας πρόσφατης έκδοσης του Colloquies του Ερασμου (University of Chicago Press, 1965), το θέμα αντιμετωπίστηκε ευρέως τόσο από τους ιατρικούς όσο και από τους λαϊκούς κύκλους της εποχής. Ο Ulrich Von Hutten έγραψε σχετικά (από προσωπική του εμπειρία) στο De Morbo Gallico (1519). Ο Colet προέτρεπε τους ανθρώπους "να θυμηθούν τη θαυμάσια και φρικτή τιμωρία της απεχθούς σύφιλης, που εμφανίζεται μπροστά μας καθημερινά..." Ο Fisher σε κάποιο κήρυγμά του το 1509 δίνει μια ζοφερή εικόνα των ανθρώπων "που έχουν προσβληθεί από τη γαλλική σύφιλη, φτωχοί και στερημένοι, που κείτονται στους μεγάλους δρόμους βρωμώντας φρικτά και σαπίζοντας σχεδόν στο έδαφος, πονώντας ανυπόφορα στα κόκαλά τους". Μια από τις κατηγορίες κατά του καρδινάλιου Wolsey, καθώς παρατηρεί ο Ryndale, ήταν ότι "ανέπνεε κοντά στο πρόσωπο του βασιλιά ενώ έπασχε (ο Wolsey) από τη γαλλική σύφιλη".

Παρόλο που ο καθηγητής Chompson τονίζει το γεγονός ότι "η σεξουαλική της προέλευση δεν είχε γίνει ακόμα επαρκώς κατανοητή", ο Ερασμος τη συσχέτιζε συχνά με την "άκρατη σεξουαλικότητα", όταν "οι νέοι πηγαίνουν σε πουτάνες" και όταν οι γυναίκες αυτομετατρέπονται σε "ένα δημόσιο υπόνομο όπου ο κάθε Τομ, Ντικ και Χάρυ -- ο βρώμικος, ο πρόστυχος, ο άρρωστος -- βρίσκει καταφύγιο και αδειάζει την ακαθαρσία του..." (Ο νέος και η πόρνη, 1523, σελ. 156). Οι επαφές, από τα φιλιά έως το "να πίνει κανείς από το ποτήρι του άλλου", έπρεπε να αποφεύγονται. Και ο φίλος του Έρασμου, ο Sir Tomas Moore, έφτανε στο σημείο να προσφέρει μια "ουτοπική" λύση, όταν μας λέει ότι στην ουτοπία ένα αρραβωνιασμένο ζευγάρι εμφανίζεται γυμνό για να αποκλείσει την άγνοια ή απογοήτευση σχετικά με την υγεία του μελλοντικού συντρόφου του κάθε μέλους του ζευγαριού.

Οι Σκώτοι φαίνεται ότι αναγνώρισαν γρήγορα το αφροδισιακό χαρακτήρα της ασθένειας. Το 1497, το δημοτικό συμβούλιο του Αμπερντήν διακήρυξε ότι: "Για προστασία από την ασθένεια που προήλθε από τη Γαλλία και από άλλα ξένα κράτη, όλες οι γυναίκες ελαφρών ηθών πρέπει να σταματήσουν την ανήθικη διαγωγή τους και το αφροδισιακό τους αμάρτημα και να εργάζονται για τον βιοπορισμό τους. Ειδάλλως, θα στιγματίζονται στο μάγουλο με καυτό σίδερο και θα εξορίζονται από την πόλη".

Στο διάταγμα του 1495, ο αυτοκράτορας Μαξιμιλιανός δήλωνε ότι η σύφιλη είναι τιμωρία του Θεού για τα αμαρτήματα των ανθρώπων. Αυτή παρέμεινε η γενική άποψη σε όλο τον χριστιανικό κόσμο μέχρι προσφάτως. Τη συμμεριζόταν, π.χ., ένας γιατρός στην αυλή του Λουδοβίκου ΙΕ΄ που έγραψε:

Είναι πάρα πολύ πιθανό ότι η αφροδισιακή ασθένεια στάλθηκε στον κόσμο από τη Θεία Πρόνοια είτε για να περιορίσει, σαν χαλινάρι, τα αχαλίνωτα πάθη της αισθησιακής επιθυμίας, είτε ως μαστίγιο για να διορθώσει την ηθική ικανοποίηση... Δεν πρέπει όμως να συμπεράνουμε απ' αυτό ότι η αρρώστια αυτή, με τη μορφή που εμφανίζεται τώρα, ήταν γνωστή και στους αρχαίους, γιατί η ασέλγεια της ανθρωπότητας χρειαζόταν ανέκαθεν αυτή τη διόρθωση... Ας ερευνήσουμε όχι τι θα έπρεπε να είχε κάνει ο Θεός, αλλά τι έχει κάνει. Όχι αν θα έπρεπε να είχε επιβάλει από παλιά την αφροδισιακή ασθένεια ως τιμωρία για την ασέλγεια της ανθρωπότητας, αλλά αν την έχει πράγματι τιμωρήσει έτσι ή όχι[3].

Είναι εξίσου πιθανό ότι η εμφάνιση του αρχικού χριστιανικού ασκητισμού -- και η επικράτηση του χριστιανισμού πάνω στις περισσότερο επιτρεπτικές σεξουαλικά θρησκείες της αρχαιότητας -- θα μπορούσε να συσχετιστεί με μια αύξηση του βαθμού μολυσματικότητας της γονόρροιας. Αυτή η αύξηση θα μπορούσε να είχε προκληθεί από την αύξηση της κινητικότητας και της αστυφιλίας που ήταν απόρροια της ενοποίησης της Μεσογείου από τους Ρωμαίους. Ας αφήσουμε όμως αυτή την υπόθεση στους ειδικούς που μπορούν να εξετάσουν τα πρωταρχικά αίτια και να διαβεβαιώσουν αν και σε αυτή την περίπτωση υπήρξε παρόμοια χρονολογική σύμπτωση μ' αυτή που υπήρξε αναμφισβήτητα μεταξύ της σύφιλης και του πουριτανισμού στην πρώτη περίοδο της σύγχρονης Ευρώπης.

Μπορούμε να θεωρήσουμε και την κατάργηση της αγαμίας στους κληρικούς ως ένα βήμα προς μεγαλύτερο πουριτανισμό ("μεγαλύτερο" με την έννοια ότι είναι περισσότερο αποτελεσματικός και υποφερτός αντίθετα από τον επιφανειακά ιδανικό πουριτανισμό που καταπατείτο συχνά) γιατί έφερε τους ηγέτες της θρησκείας μέσα στα πλαίσια της πρακτικότητας. Παρόλο που αρκετοί άνθρωποι θεωρούν αρκετά δύσκολη την αυστηρή συζυγική πίστη, υπήρξαν εποχές και κοινωνίες όπου πολλοί -- πιθανώς ίσως μια αξιόλογη πλειοψηφία -- την τηρούσαν. Και δεδομένου ότι η ηλικία του γάμου δεν ήταν πολύ μεγάλη, τηρούσαν επίσης και την προγαμιαία αγνότητα. Πολύ λίγα εξαιρετικά άτομα μπορούν μάλιστα να τηρούν την αγνότητά τους για όλη τους τη ζωή. Αντίθετα, παρόλο που προορίζονταν για τον αποκλεισμό του πειρασμού, ακόμα και τα μοναστήρια καλόγερων και καλογραιών είχαν συχνά τη φήμη, η οποία εν μέρει τουλάχιστον ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα, ότι αποτελούσαν άντρα πορνείας και ακολασίας, ενώ οι παραβάσεις της αγαμίας ήταν πάντα συχνές μεταξύ των λαϊκών κληρικών. Έχοντας να αντιμετωπίσει υπερβολικά μεγάλες απαιτήσεις, ο καθολικός κλήρος δεν μπόρεσε ποτέ να παραμείνει σταθερά πιστός στις προσταγές τους, αντίθετα με τον προτεσταντικό κλήρο που ακόμα και στα πιο πουριτανικά δόγματα είχε πολύ ευκολότερο έργο, αφού οι κληρικοί μπορούσαν να παντρεύονται.

Μέχρι τη γενική εξασθένιση της θρησκευτικής επιρροής που παρατηρήθηκε τον 20ό αι., η σταθερή τήρηση των αναγνωρισμένων κανόνων της σεξουαλικής ηθικής ήταν πιο συχνή μεταξύ των διαμαρτυρομένων απ' ό,τι μεταξύ των καθολικών, οι οποίοι μπορούσαν να εξομολογούνται και να παίρνουν έφεση, ενώ οι διαμαρτυρόμενοι (με τη μερική εξαίρεση της αγγλικανικής Εκκλησίας) δεν είχαν καμιά τέτοια διέξοδο από την ενοχή. Μια άλλη μεγάλη διαφορά των δυο θρησκειών έγκειται στο άνισο βάρος που αποδίδεται στα αμαρτήματα των ανδρών και των γυναικών: Σ' αυτό το θέμα, οι διαμαρτυρόμενοι προσέγγιζαν περισσότερο την ισότητα, ενώ οι καθολικοί (με εξαίρεση τους Ιρλανδούς) αντιμετώπιζαν με πολύ μεγαλύτερη επιείκεια την ανήθικη σεξουαλική συμπεριφορά των ανδρών. Αυτή η αντίθεση όμως μπορεί να απορρέει και από άλλες περιστάσεις, συμπεριλαμβανομένων των προχριστιανικών παραδόσεων, δεδομένου ότι οι περισσότεροι καθολικοί ζουν σε χώρες που έχουν δεχτεί έντονα την επιρροή του μεσογειακού πολιτισμού, ενώ οι περισσότεροι διαμαρτυρόμενοι είναι βόρειοι -- εκεί η γυναίκα κατείχε υψηλότερη θέση, ακόμα και στις προϊστορικές εποχές. Φαίνεται επομένως ότι σ' αυτή την περίπτωση η θρησκεία ήταν αυτή που επηρεάστηκε μάλλον από την τοπική παράδοση παρά το αντίθετο ή, όπως συμβαίνει τόσο συχνά, η επιρροή ήταν αμοιβαία. Οτιδήποτε και αν συνέβαινε, η μείωση των παραχωρήσεων στους άνδρες μπορεί να ερμηνευθεί ως προσαρμογή στην επιδημία της σύφιλης.

Η αυξημένη αυστηρότητα της καθολικής Εκκλησίας κατά την διάρκεια της Αντι-μεταρρύθμισης ερμηνεύεται συνήθως ως αντίδραση στον κίνδυνο της αποσύνθεσης και ως αποτέλεσμα των θρησκευτικών πολέμων. Το ότι προκλήθηκε έτσι μια μικρότερη ανοχή στις διαφωνίες φαίνεται πάρα πολύ πιθανό, ο συνδυασμός της όμως με τη σκλήρυνση της σεξουαλικής ηθικής φαίνεται λεπτός. Το πιθανότερο είναι ότι η καθολική Εκκλησία επηρεάστηκε από τον παράγοντα που λειτουργούσε σε ολόκληρη την Ευρώπη, ο οποίος κατεύθυνε επίσης την ανάπτυξη των προτεσταντικών ηθών προς τον σεξουαλικό πουριτανισμό.

Εν πάση περιπτώσει, δεν υπάρχει λόγος να επιμείνουμε στην ύπαρξη μιας μόνο αιτίας και να θεωρήσουμε αυτές τις ερμηνείες αμοιβαία αποκλειστικές, δεδομένου ότι η επίδραση της σύφιλης θα μπορούσε να ενισχυθεί από την έκβαση αυτού του αγώνα.

Η θέση μου που συσχετίζει την άνοδο του πουριτανισμού καθώς και τη διάδοσή του με την εξάπλωση της σύφιλης ενισχύεται ακόμα περισσότερο από το ότι δεν υπάρχουν άλλες πειστικές ερμηνείες. Δεν υπάρχει λόγος να υποθέσουμε ότι το σύνολο των πίστεων και των εντολών, που αποκρυσταλλώθηκαν ως θεωρίες των ιστορικά γνωστών δογμάτων, ήταν προκαθορισμένο. Ούτε να υποθέσουμε ότι δεν θα μπορούσε να υπάρξει κάποιος άλλος συνδυασμός καθιέρωσής του, αν ορισμένες περιστάσεις ήταν διαφορετικές. Συγκριτικά με την πολιτική της μεσαιωνικής Εκκλησίας, ο Καλβίνος διηύρυνε την οικονομική ελευθερία ενώ περιόρισε τη σεξουαλική ελευθερία -- όχι τόσο με την εισαγωγή νέων περιορισμών όσο με τον αυστηρότερο εξαναγκασμό των παλαιών απαγορεύσεων για την πορνεία και τη μοιχεία. Μέχρι τότε, δεν είχε ανακαλυφθεί κανένας αντισταθμητικός μηχανισμός με τον οποίο η κατάργηση της απαγόρευσης της τοκογλυφίας και των μεγάλων κερδών θα συνεπαγόταν μεγαλύτερη αυστηρότητα προς τα σαρκικά αμαρτήματα -- ή το αντίστροφο. Οι υπάρχουσες ερμηνείες επικαλούνται τις ιδέες και την ιδιοσυγκρασία του ιδρυτή, αλλά αυτό δεν εξηγεί γιατί το σύνολο κανόνων που αυτός προσέφερε έγινε ευρέως αποδεκτό ενώ τα πακέτα που προσέφεραν άλλοι προφήτες δεν βρήκαν καμιά ανταπόκριση. Στην πραγματικότητα, το πρώτο κύμα της Μεταρρύθμισης, που πρωτεργάτης της ήταν ο Μαρτίνος Λούθηρος, φαίνεται ότι συνοδεύτηκε από μια χαλάρωση των σεξουαλικών περιορισμών, που πήραν την πιο ακραία τους μορφή στον γαμικό κομμουνισμό του Thomas Muntzer. Μπορεί επικεφαλής της τάσης προς τον πουριτανισμό να ήταν ο Ιωάννης Καλβίνος, αλλά δεν θα ήταν λογικό να τον αποδώσουμε εντελώς στη δύναμη πειθούς αυτού του ατόμου.

Στο έργο του Πόλεμος χωρικών στη Γερμανία, ο Φρειδερίκος Ενγκελς ερμηνεύει τον καλβινισμό ως τη θρησκεία του εμπόρου που βασίζεται στην ειδωλοποίηση της φιλοχρηματίας. Αυτή η ερμηνεία του καλβινισμού ως προσαρμογής στις ανάγκες του αναπτυσσόμενου καπιταλισμού φαίνεται εύλογη στο μέτρο που αφορά τα δόγματα της επιχειρηματικής συμπεριφοράς. Η απαγόρευση των έντοκων δανείων, η καταδίκη των υψηλών κερδών και της συσσώρευσης του κεφαλαίου, ο εθιμικός κανονισμός των συνθηκών απασχόλησης και οι υποχρεωτικές ελεημοσύνες και βαριές δωρεές προς την Εκκλησία εμπόδιζαν πράγματι την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Και η κατάργησή τους πρέπει να διευκόλυνε αυτή τη διαδικασία. Επιπλέον, φαίνεται πιθανόν ότι οι επιχειρηματίες θα έτειναν να υποστηρίξουν μια θεωρία που όχι μόνο τους απελευθέρωνε από ανιαρούς περιορισμούς αλλά και συμφωνούσε απόλυτα με τις επιχειρηματικές τάσεις που η μεσαιωνική Εκκλησία καταδίκαζε ως αμαρτωλή απληστία.

Αντίθετα, δεν έχουμε καμιά απόδειξη ότι η εμπορική δραστηριότητα αυτή καθεαυτή ενισχύει κάποια απέχθεια για τις σαρκικές απολαύσεις. Στην Ιαπωνία των Tokugama και στην Κίνα των Sung, οι έμποροι κατηγορούνταν από τους λόγιους για την τάση τους προς τον συβαταρισμό -- η λέξη προέρχεται από το όνομα μιας αρχαίας ελληνικής εμπορικής πόλης στην Κάτω Ιταλία. Οι Ιταλοί έμποροι -- οι πρώτοι Ευρωπαίοι καπιταλιστές -- είχαν τη φήμη ότι απολάμβαναν με ιδιαίτερη ένταση τις χαρές στο τραπέζι ή στο κρεβάτι. Στις περισσότερες εποχές και χώρες, η έκταση του ηδονισμού εξαρτάτο απ' την ύπαρξη των μέσων, ενώ ο "εσωστρεφής ασκητισμός" στο μέσο του πλούτου φαίνεται σαν κάτι το εξαιρετικό, αν τον εξετάσουμε στα πλαίσια της συγκριτικής ιστορίας. Από την ψυχολογική άποψη, όμως, ο σύνδεσμος μεταξύ εμπορίου και ασκητισμού φαίνεται άσχετος ή τυχαίος -- έχει προκληθεί δηλαδή από περιστάσεις εξωγενείς και προς τους δύο τομείς. Η αιτιότητα λειτουργεί συνήθως προς την αντίθετη κατεύθυνση: Η λιτότητα συμβάλλει στη συσσώρευση χρημάτων που, τουλάχιστον στις επόμενες γενεές, παρακινεί προς την επιδίωξη των απολαύσεων, η οποία με τη σειρά της βάζει τέλος στην απόκτηση του πλούτου -- τουλάχιστον μέσα από την παραγωγική εργασία. Αντίθετα, οι διανοητικές διεργασίες, μέσα από τις οποίες μια επιδημία σύφιλης θα μπορούσε να έχει οδηγήσει στον πουριτανισμό και στον εσωστρεφή ασκητισμό, φαίνονται ψυχολογικά κατανοητές και πράγματι "φυσικές".

Δεν πρέπει όμως να υποστηρίζουμε μονόπλευρα αυτή την άποψη. Το πιθανότερο είναι ότι ο συνδυασμός της απέχθειας για απόλαυση με την αφιέρωση στην εργασία βρίσκεται σε συνάρτηση με άλλες περιστάσεις που διέκριναν τη βορειοδυτική Ευρώπη (και αργότερα σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό τη Νέα Αγγλία) από τον υπόλοιπο κόσμο: Όπως οι δίκαια πολλές ευκαιρίες ν' απολαύσει κανείς τους καρπούς της εργασίας του, σε συνδυασμό με τις αξιόλογες ελευθερίες και αρχές των εμπόρων, των τεχνιτών και, σε μικρότερη έκταση, ακόμα και των χωρικών. Σε διαφορετικές εποχές και σε άλλες περιοχές, οι πουριτανικές τάσεις οδήγησαν πιο συχνά σε μη παραγωγική αυτοταπείνωση παρά σε επιχειρήσεις ή σε εφευρέσεις. Οι Ρώσοι Skortzy, π.χ. βρήκαν μια διέξοδο στον πουριτανισμό τους στο έθιμο του αυτό-ευνουχισμού.

Ο Μαξ Βέμπερ είχε δίκιο όταν σκεφτόταν ότι η μεγαλύτερη πρωτοτυπία στις πουριτανικές παραλλαγές του προτεσταντισμού ήταν ο "εσωστρεφής ασκητισμός" που παρακίνησε προς την αδιάλειπτη εργασία και την εγκράτεια, ανεξάρτητα από την οικονομική επιτυχία. Παρόμοια ήθη κατάφερναν σχεδόν πάντα να παρακινούν στη συσσώρευση του κεφαλαίου και (κάτι που ήταν εξίσου τουλάχιστον σημαντικό) την επένδυσή του σε παραγωγικό εξοπλισμό μάλλον παρά σε αντικείμενα επιδεικτικής κατανάλωσης και στην επιδίωξη των απολαύσεων. Είναι προφανές ότι αν αυτή η στάση παρέμενε σταθερή επί γενεές ολόκληρες, κατέληγε στη δημιουργία οικογενειακών επιχειρήσεων που είχαν πολλές πιθανότητες να ανέλθουν στην κορυφή του οικονομικού ανταγωνισμού. Θα ήταν περίεργο αν χώρες με πολλά παρόμοια άτομα δεν αναπτύσσονταν, σύμφωνα με τα καπιταλιστικά πρότυπα, γρηγορότερα από χώρες όπου τα ανάλογα άτομα ήταν λιγότερα. Αυτό που δεν είπε, βέβαια, ο Μαξ Βέμπερ είναι ότι στην αιτιολόγηση αυτής της υπεροχής θα μπορούσε να είχε υπάρξει και ένας ιατρικός παράγοντας.

Εφόσον δεν έχουμε στατιστικές πληροφορίες, δεν μπορούμε παρά να κάνουμε υποθέσεις. Φαίνεται όμως πιθανό ότι, με δεδομένο τον μολυσματικό και ανίατο χαρακτήρα της σύφιλης, μια αυστηρότερη τήρηση της συζυγικής πίστης και της προγαμιαίας αγνότητας θα προσέφερε σε μια οικογένεια, σε ένα γενεαλογικό δένδρο, σε μια περιοχή, σε μια χώρα ή σε ένα πληθυσμό που οριοθετούνται από τη θρησκεία μια αξιόλογη υπεροχή σε υγεία και σφρίγος. Αυτός ο παράγοντας μπορεί να έπαιξε κάποιο ρόλο στη γρηγορότερη πρόοδο των προτεσταντικών χωρών, καθώς και στην οικονομική επικράτηση των προτεσταντικών μειονοτήτων στις καθολικές περιοχές ή χώρες. Επομένως, ο "ιατρικός παράγοντας" θα ενίσχυε τα αποτελέσματα των πολιτιστικών στοιχείων.

Η εκτενής και προφανώς ατέρμονη συζήτηση που εγέρθηκε σχετικά με αυτή την άποψη του Μαξ Βέμπερ οδήγησε στη γέννηση μιας τεράστιας λογοτεχνίας που δεν μπορούσαμε να την εξετάσουμε εδώ, ούτε καν συνοπτικά, γιατί θα διπλασίαζε την έκταση αυτού του δοκιμίου. Εν πάση περιπτώσει, παρουσίασα αυτή την άποψή μου εξισορροπώντας τα επιχειρήματα σε ένα αναδημοσιευμένο άρθρο, ως κεφ. 13 στο The Uses of Comparative Sociology. Τα συμπεράσματά μου, που τα υποστηρίζω ακόμα, ήταν ότι, με την προϋπόθεση ότι δεν σκεφτόμαστε στα απλουστευμένα πλαίσια της μονής και μοναδικής αιτιότητας και ότι αποδεχόμαστε την αμοιβαία επιρροή, ο Βέμπερ είχε δίκιο όταν υποστήριζε πως ο πουριτανισμός συνέβαλε στην ανάπτυξη του καπιταλισμού.

Φαίνεται πιθανόν ότι χωρίς αυτή την παρακίνηση οι δυνάμεις που έτειναν να σταματήσουν αυτή την ανάπτυξη μπορεί να είχαν θριαμβεύσει. Και η άποψη αυτή υποστηρίζεται από την περίπτωση των Κάτω Χωρών: Μέχρι τη Μεταρρύθμιση, τα κύρια επιχειρηματικά κέντρα της βόρειας Ευρώπης ήταν τοποθετημένα στην επικράτεια του σημερινού Βελγίου και τα πιο σημαντικά ήταν η Bruges και η Αμβέρσα. Αργότερα, αυτά τα κέντρα παρέμειναν στάσιμα ή παρήκμασαν κάτω από την κυριαρχία των Αψβούργων και της καθολικής Εκκλησίας, ενώ η προτεσταντική Ολλανδία άρχισε να ηγείται του κόσμου όχι μόνο στο εμπόριο αλλά και στις επιστήμες, την τεχνολογία και τη γεωργία. Και στην Ολλανδία βασίστηκε η εμπορική και τεχνική πρόοδος της Αγγλίας. Είναι πιθανόν ότι αυτή η αλυσίδα αναπτύξεων θα είχε σπάσει εάν οι Ισπανοί είχαν κατορθώσει να υποτάξουν τις Κάτω Χώρες και να εξοντώσουν την ολλανδική προτεσταντική Εκκλησία

Ούτε η επιστήμη ούτε η τεχνολογία ούτε τα άλλα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δυτικού πολιτισμού θα είχαν αναπτυχθεί χωρίς τον καπιταλισμό. Και σήμερα φαίνεται ότι ανάμεσα στις συγκυρίες που βοήθησαν στην ανάδυσή του, ένας βλοσυρός "ιατρικός παράγοντας", η σύφιλη, έπαιξε σημαντικό ρόλο. Πρόκειται για ένα από τα μεγάλα μυστήρια της κοινωνικής αιτιότητας στην Ιστορία.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. William H. McNeil, Plagues and Peoples, Blackwell

2. Howard W. Haggard, Devils, Drugs and Doctors (1959), σσ. 249-251.

3. Αναφέρεται στο Haggard, Devils, Drugs and Doctors, σ. 160.