Τα τρία από τα πέντε μεγάλα θρησκεύματα γεννήθηκαν στη Μεσόγειο

• Φυσικά δεν είναι τυχαίο πως μεταξύ των μεγάλων στρατοκρατικών αυτοκρατοριών της Ανατολής (Μεσοποταμία, Ασσυρία, Αίγυπτος, Περσία) και των πολιτισμών της Μεσογείου (Έλληνες, Ρωμαίοι, Άραβες) γεννήθηκαν τα τρία από τα πέντε μεγάλα θρησκεύματα του κόσμου: ο ιουδαϊσμός, ο χριστιανισμός και το ισλάμ. Οι μεγάλες αυτές θρησκείες της Δύσης έχουν τις αρχές των μεταξύ των σημιτικών λαών, επηρεάσθηκαν από ανατολικές τάσεις και διαμορφώθηκαν σε μεγάλο βαθμό από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Ακόμα και το ισλάμ πάνω σε μια βάση της δυτικής θρησκευτικής παράδοσης συγκροτεί σε σύνολο ανατολικές και δυτικές τάσεις. Στο άρθρο αυτό, με την απαιτούμενη συντομία, θα προσπαθήσουμε να επισημάνουμε την ιδιαιτερότητα της καθεμιάς και τη συμβολή τους στον παγκόσμιο πολιτισμό αφετέρου.

• Ενώ η Ανατολή αναζήτησε απάντηση των υπαρξιακών προβλημάτων του ανθρώπου σε μια κίνηση προς τα "εντός", ο εβραϊκός λαός στράφηκε για λύσεις στα αινίγματα αυτά προς την ιστορική πραγματικότητα και των μέσω αυτής έκφραση της θείας βουλής. Σαν νομάδες οι Εβραίοι δεν γνώριζαν τις κυκλικές εναλλαγές των εποχών, γι' αυτό η ιστορική αποκάλυψη του θελήματος του Γιαχβέ προς τον λαό του είχε μόνον ευθύγραμμη κατεύθυνση: Αρχιζε με τη νομαδική θρησκεία των πατριαρχών μέχρι την εγκατάστασή τους στη γη Χαναάν, προχωρούσε στην αιχμαλωσία του λαού Ισραήλ στους άφθονους βοσκότοπους της Αιγύπτου καθώς και στο μεγάλης σημασίας γεγονός της θαυμαστής απελευθέρωσης από τη δουλεία και την εγκατάσταση στη γη της επαγγελίας, εξέλιξη που κατέληξε στη δημιουργία του εβραϊκού βασιλείου από τον Δαβίδ περί το 1000 π.Χ. Από εδώ και πέρα η ιστορική βούληση του Γιαχβέ, Θεού του Ισραήλ, εκφράζεται διαλεκτικά. Αφενός, από τους προφήτες, οι οποίοι στη βασιλεία και στην ιεροσύνη, όπως και στις συμμαχίες με γειτονικούς λαούς, έβλεπαν αρνητική την τοποθέτηση του Γιαχβέ, ενώ απεναντίας οι βασιλιάδες και ιερείς, ενισχυόμενοι από το κύρος των θεσμών αυτών, τα χρόνια εκείνα έβρισκαν αμφίβολο το κύρος των προφητών, οι οποίοι είχαν σχετική υποστήριξη από την εποχή τους εις το προφητικό τους έργο, όχι όμως τόσο αναγνωρισμένης εγκυρότητος όσο η βασιλεία και η ιεροσύνη, οι οποίες τελικώς απέτυχαν στον ηγετικό ρόλο τους κι ο λαός υπετάγη στους Βαβυλώνιους.

• Κατά την βαβυλώνεια αιχμαλωσία (586-536 π.Χ.) σημαντικοί παράγοντες επηρεάζουν την πορεία του ιουδαϊσμού: Η Ζωροαστρική Εσχατολογία (Κόλαση - Παράδεισος, ο Γιαχβέ και ο αντίπαλός του Σατανάς -η ολοκλήρωση της ιστορικής πορείας του Ισραήλ στο τέλος), ένα οικουμενικό ρεύμα μεταξύ των αιχμαλώτων με επικεφαλής τον Δευτεροησαϊα (Ησαϊας, κεφ. 40-56) βλέπει στο πρόσωπο του Πέρση βασιλιά Κύρου τον ελευθερωτή της υπόδουλης ανθρωπότητας, ένα άλλο ρεύμα πιστεύει πως η συγκέντρωση στο Νόμο (τελετουργικό και ηθικό των Εβραίων) είναι η λύση του ιστορικού προβλήματος (π.χ. Ιεζεκιήλ). Μετά την ήττα της Περσίας από την Ελλάδα, αρκετοί Εβραίοι στρέφονται προς την ελληνική σκέψη και αρχίζουν να παρουσιάζουν θεωρήσεις φιλοσοφικές ελληνικού τύπου τόσο γενικές ή της καθημερινής ανθρώπινης πραγματικότητας ως συστάσεις του Γιαχβέ προς τους πιστούς του. Κάμποσα από τα παραπάνω στοιχεία συγκεντρώθηκαν μετά το 500 εντός και γύρω του δεύτερου ιουδαϊκού ναού.

• Πολλές χιλιάδες Ιουδαίοι εγκαθίστανται από τον Αλέξανδρο στην πόλη της Αλεξάνδρειας, όπου η Παλαιά Διαθήκη μεταφράζεται στα ελληνικά. Ιουδαίοι γράφουν για το θέατρο ελληνικές τραγωδίες και αναδεικνύονται φιλοσοφικά μυαλά σαν αυτό του Φίλωνα. Γύρω από την Εβραϊκή Συναγωγή δημιουργείται ένας ιουδαϊσμός έτοιμος να δεχθεί ακόμα και Ελληνες προσήλυτους.

• Στην Παλαιστίνη τα ηνία της θρησκείας έχει στα χέρια του το ανώτατο Ιερατείο, αφού αυτό ευνόησαν διαδοχικά οι καινούργιοι κατακτητές Ελληνες (Διάδοχοι του Αλέξανδρου) και εν συνεχεία οι Ρωμαίοι (ο Πομπήιος κατέλαβε τα Ιεροσόλυμα το 63 π.Χ.). Υπήρχε όμως ενίοτε κόντρα στο Ιερατείο ένας λαϊκός θρησκευτικός οργασμός. Αυτό ήσαν οι Φαρισαίοι, οι Εσσαίοι... και οι χριστιανοί αρχικά.

• Η ταλμουδική ιουδαϊκή παράδοση είναι η ερμηνευτική των ραβίνων προσπάθεια να ερμηνεύουν τον Μωσαϊκό Νόμο καθώς οι εποχές άλλαζαν μαζί με τις καταστάσεις και τα προβλήματα και καθώς ο Ισραήλ ήταν διασκορπισμένος σε όλο το δυτικό ημισφαίριο. Οι δύο ομάδες παραδόσεων που περιέχει το Ταλμούδ είναι η Χαλαχά (νομική παράδοση) και η Χαγκαντά (ποικίλες αφηγήσεις ηθικού περιεχομένου).

• Τον Μεσσιανισμό βρίσκουμε στην ιουδαϊκή παράδοση με όλες τις μορφές, από την πιο αγνωστικιστική, ή την πιο μυστικώς εσωτερικευμένη, μέχρι την πιο ορθολογίζουσα, ή την πιο παραδοσιακή άποψη. Και το μυστικιστικό ρεύμα της Kabbala που ξεκινάει τον 12ο αιώνα στη νότια Γαλλία το βρίσκουμε μέχρι σήμερα στην πιο μεγάλη δυνατή ποικιλία μορφών.

• Αποτελεί κάτι το τετριμμένο να προσθέσουμε πως ο αντισημιτισμός πρώτα στη Ρωσία κι ύστερα στην Δυτική Ευρώπη έσπρωξε τους Εβραίους στην αναζήτηση μόνιμης πατρίδας στην Παλαιστίνη. Αυτή είναι η βάση της Σιωνιστικής οργάνωσης. Ολα τα άλλα περί διεθνούς συνωμοσίας που γράφονται ακόμα στην Ελλάδα από χριστιανικούς θρησκευτικούς κύκλους με βάση τα πρωτόκολλα της Σιών έχουν προ πολλού αποδειχθεί ως αντισημιτικά μυθεύματα.

• Ο Ιησούς δεν ήταν μοναδικό παράδειγμα θρησκευτικής δράσης στον χώρο της Παλαιστίνης κατά τις αρχές του 1ου αι. μ.Χ. Η ίδια η Καινή Διαθήκη κάνει λόγο για τον Ιωάννη τον Βαπτιστή και το κίνημά του. Ο διδάσκαλος της δικαιοσύνης των Εσσαίων και πολλοί άλλοι ποικίλης μορφής προφήτες που αναφέρουν η Καινή Διαθήκη και ο Εβραίος ιστορικός Ιώσηπος (37-100 μ.Χ.).

• Ο Ιησούς κατήγετο από φτωχή οικογένεια της Ναζαρέτ, στη Γαλιλαία, διάβαζε την εβραϊκή Βίβλο και ανήκε πιθανότατα στο κίνημα του Ιωάννη του Βαπτιστή. Για λόγους όμως που αναφέρονται στην Καινή Διαθήκη, αποσπάσθηκε από τον Ιωάννη και έφτιαξε δική του ομάδα μαθητών. Το κήρυγμά του περί της βασιλείας του Θεού δεν είχε αποκλειστικά τον εσχατολογικό χαρακτήρα του κηρύγματος του Βαπτιστή ("η αξίνη επί των ρίζων των δένδρων κείται, παν ουν δένδρον μη καρπόν καλόν φέρον εκκόπτεται και εις πυρ βάλλεται"). Ο Ιησούς δεχόταν ότι στο κύρυγμα και στο έργο του άρχισε κατά κάποιο τρόπο όχι μόνο η Κρίση αλλά και η πρόγευση της ζωής της Βασιλείας του Θεού. Πίστεψε δηλαδή πως με το πρόσωπό του και το έργο του ο νέος, μεταμορφωμένος κόσμος έκαμε την έναρξή του και τα πρώτα του βήματα, εις εκπλήρωση όλων των υποσχέσεων του Θεού μέσα στον Νόμο και στους Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης.

• Τι ζητούσε από τους οπαδούς του; Τα πάντα. Ή όλα ή τίποτε! Δεν υπάρχει θέμα συναλλαγής μεταξύ παρόντος και μέλλοντος: "Ουδείς δύναται δυοί κυρίοις δουλεύειν, ή γαρ τον ένα μισήσει και τον έτερον αγαπήσει, ή ενός ανθέξεται και του ετέρου καταφρονήσει, ου δύνασθε θεώ δουλεύειν και μαμωνά" (Ματθ. 6, 24). Εστράφη εναντίον μιας πτέρυγας του φαρισαϊσμού, ακριβώς γιατί ό,τι αυτή έκανε (ελεημοσύνη, προσευχή, νηστεία) δεν ήταν έκφραση πλήρους προς τον Θεό αφοσίωσης. Ήταν περισσότερο χρησιμοποίηση του Θεού για επίτευξη κοινών καθημερινών ωφελημάτων. Προς το Ιερατείο και τους ηγέτες του Σαδδουκαίους οι σχέσεις του ήσαν πολύ τεταμένες. Μία από τις κύριες αφορμές της σύλληψης και εκτέλεσής του στα Ιεροσόλυμα υπήρξε ο καθαρισμός του Ναού από τους πωλούντες και τους αγοράζοντες με το του Ησαϊα στα χείλη. Ο οίκος μου οίκος προσευχής κληθήσεται πάσιν τοις έθνεσιν, υμείς δε πεποιήκατε αυτόν σπήλαιον ληστών" (ΜΚ 11, 15-17).

• Θα μπορούσε να πει κανείς πως η διδασκαλία του Ιησού ήταν ένα ανάπτυγμα του προφητικού ρεύματος μέσα στον Ισραήλ: Ερμήνευε τον Νόμο πολύ ευρύτερα από όλους τους συγχρόνους του Ραββίνους. Τη βασιλεία του Θεού, το νέον κόσμο που θα αντικαθιστούσε τον παρόντα, ζωγράφιζε στους ακροατές του με θαυμάσιες παραβολές διά των οποίων αυτό που τονιζόταν ήταν ο απρόβλεπτος και παράδοξος χαρακτήρας της βασιλείας του Θεού, με την οποία ανατρέπονται όλα τα μέτρα και τα σταθμά του παρόντος.

• Ποια σχέση είχε ο ίδιος με αυτή τη Βασιλεία, αυτό τον μεταμορφωμένο κόσμο; Περί του θέματος αυτού μαθαίνουμε από τα Ευαγγέλια τις απόψεις των μαθητών του Ιησού μετά την επικράτηση της πίστης στην Ανάστασή του: Οπως επί της γης. Ο Ιησούς έπαιξε ηγετικό ρόλο, τέτοιος είναι ο ρόλος του και μέσα στον μεταμορφωμένο νέο κόσμο που έρχεται. Στο αναμεταξύ αυτόν τον αναμενόμενο νέο κόσμο κάνει παρόντα στην καθημερινή ζωή των πιστών του εν πνεύματι.

• Ο Ιησούς δεν ήταν μόνο Δάσκαλος. Ηταν και εξορκιστής. Το έργο του ως σύνολο ερμήνευε ως πόλεμο κατά των δυνάμεων του κακού και του Σατανά. Οι θεραπείες που πετύχαινε με τους ασθενείς ήσαν δείγματα πως έφθασε ο καιρός για να επιχειρήσει κάποιου τελικού χαρακτήρα σύγκρουση με τις κυρίαρχες στον κόσμο αρνητικές δυνάμεις. Ο Σταυρός και η Ανάστασή του υπήρξαν η καταστροφή και ο θρίαμβός του. Το έργο του δεν βρήκε παρά μικρή απήχηση μέσα στη ζωή του έθνους του, αρκετά μπερδεμένη και αδιέξοδη κατά τους αρχικούς χρόνους της χρονολογίας μας. Ασκησε όμως καταπληκτική έλξη στους Ιουδαίους της Διασποράς και σε μεγάλη μερίδα των εθνικών που αναζητούσε κάτι καινούργιο, πέρα από τη ρωμαϊκή στρατοκρατία, τον φιλοσοφικό σκεπτικισμό και τις υπερβατιστικές τάσεις των μυστηριακών θρησκειών. Έτσι ο χριστιανισμός, με ανθρώπους όπως ο Παύλος, ο Πέτρος, ο Ιωάννης κ.ά., έγινε παγκόσμια θρησκεία.

• Όλοι ξέρουμε τι έγινε με το κήρυγμα του Ιησού περί της βασιλείας του Θεού κατά την πατερική περίοδο, κατά τη Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή περίοδο, καθώς και σε όλο τον Δυτικό Μεσαίωνα: Θεολογικό δόγμα και εκκλησιαστική εξουσία. Είναι οι νεότεροι χρόνοι που μας ξαναπήγαν πίσω στις αρχικές πηγές του χριστιανισμού και προκάλεσαν την ανανέωση σε ορισμένο βαθμό και σε περιορισμένους τομείς.

• Το Ισλάμ είναι, επίσης, προϊόν του μεσογειακού χώρου και σχετίζεται άμεσα με τις δύο προαναφερθείσες θρησκείες. Για αυτονόητους λόγους, εδώ θα αναφερθούμε μόνο σε κάποια βασικά χαρακτηριστικά της θρησκείας αυτής, κατά τα άλλα θα περιοριστούμε σε κάποιες επισημάνσεις ως προς το θέμα της σχέσης του ισλάμ προς τη Δύση.

• Κατά το ιερό βιβλίο του ισλάμ, το Κοράνι, ο Μωάμεθ είναι ο τελευταίος και ο πιο τέλειος προφήτης, η "σφραγίδα των προφητών" της πλήρους πλέον του Θεού αποκάλυψης στους ανθρώπους. Πώς μπορεί ο μελετητής να αντιμετωπίσει μια τέτοια αξίωση του Μωάμεθ; Μπορεί, νομίζω, να τη δει από ποικίλες απόψεις: Από την άποψη, ας πούμε, της αραβικής ειδωλολατρίας που κατήργησε ο Μωάμεθ και εισήγαγε έτσι τις αραβικές φυλές στην παγκόσμια κονίστρα, ενώνοντάς τις σε ένα σύνολο, την Ummah, που περιλαμβάνει θρησκεία, κράτος, κοινωνία, ήθη, πολιτική, όλα. Η πλήρης ενότητα όλων αυτών απαιτούσε την κατάργηση της πολυθεϊας και την έξαρση της απόλυτης ενότητας του θείου.

• Μπορούμε δηλαδή να δούμε την ισλαμική μονοθεϊα ως άμιλλα αραβική έναντι των Ιουδαίων και των Χριστιανών. Οι περιφρονημένοι και παραπεταμένοι Αραβες παίρνουν εκδίκηση από τους υπερόπτες γείτονές τους. Βέβαια, αρχικά ο Μωάμεθ διέκειτο φιλικά προς τον λαό της Παλαιάς Διαθήκης. Είχε μάλιστα υιοθετήσει το Σάββατο, τη νηστεία και την προσευχή με στροφή προς τα Ιεροσόλυμα. Στη Μεδίνα συγκρούστηκε με τους Ιουδαίους κι αυτό τον έκανε να στραφεί πιο πολύ στην αραβική παράδοση. Και με τους Χριστιανούς οι σχέσεις ήσαν σχετικώς καλές, παρά το πρόβλημα των χριστιανικών διδαχών περί Αγίας Τριάδας (περί του Σταυρού του "Ισα" (Ιησού), περί του οποίου όπως και περί της μητέρας του Μαρίας γνώριζε μερικά πράγματα από μάλλον λαϊκές παραδόσεις μοναχών ή λαϊκών που συναντούσε κατά τα ταξίδια του στην έρημο και που είχαν θετικό χαρακτήρα.

• Πάντως, το κέντρο της θρησκείας του ισλάμ είναι ένα βιβλίο, το Κοράνι. Οσο κι αν επηρέασαν τον Μωάμεθ στη διαμόρφωση των ιδεών του αραβικές οικογενειακές, φυλετικές και θρησκευτικές ειδωλολατρικές παραδόσεις (το τέμενος της Κάαβα, στη Μέκκα, και η ιερή μαύρη πέτρα της), όσο κι αν συνέβαλαν στη σκέψη του η Παλαιά Διαθήκη και ο χριστιανισμός, κέντρο της ζωής του Μουσουλμάνου είναι το Κοράνι, που περιέχει τις τελικές αποκαλύψεις του Θεού προς τον τελευταίο αλλά και εγγύτερο των εκλεκτών του, τον Μωάμεθ.

• Ο ίδιος μας αφηγείται πως δέχθηκε αυτές τις αποκαλύψεις μέσω του Γαβριήλ. Το πρώτο τέτοιο όραμα ήταν κάτι γραμμένο πάνω σε μετάξι, αλλά ο προφήτης αδυνατούσε να το διαβάσει αφού δεν ήξερε γραφή και ανάγνωση. Τότε όμως έγινε το θαύμα κι έτσι άρχισε να διαβάζει:

• "Ομολόγησε το όνομα του Θεού του δημιουργού σου που έφτιαξε τον άνθρωπο από μια σταγόνα αίμα. Ομολόγησε δίπλα σ' αυτόν τον Θεό τον πολύ λατρεμένο (προφήτη) που διάλεξε με το καλαμάρι του συγγραφέα που δίδαξε τον άνθρωπο ό,τι αγνοούσε".

• Ο Μωάμεθ έζησε τα πρώτα του χρόνια σε μεγάλη φτώχεια. Εχασε μικρός τους γονείς του και τον ανέθρεψε ένας καλός θείος του. Στα 25 χρόνια του όμως παντρεύτηκε την εύπορη Καντίλια, που ήταν 40 ετών, η οποία τον βοήθησε πολύ σε πολλούς τομείς. Αλλά και οι πρώτοι προσήλυτοι της νέας πίστης, οι πρώτοι μαθητές του, προέρχονταν από Βεδουίνους και σκλάβους. Οταν ο νέος προφήτης συμφιλιώθηκε με το αρχοντολόγι της Μέκκα και επέστρεψε εκεί, από τότε αστοί και έμποροι μπήκαν στο νέο κίνημα όπως ο Αμπού Μπακρ, ο Οσμάν και ο Ομάρ. Αυτοί έγιναν χαλίφες, μετά τον σχετικά πρώιμο θάνατο του Προφήτη, έγιναν δηλαδή οι αυθεντικοί διάδοχοι του προφήτη.

• Με λίγα λόγια, ο Μωάμεθ, χωρίς να αποθεωθεί όπως ο Βούδας ή ο Χριστός, έμεινε στο Κοράνι ως ο τελειότερος των προφητών, αυτός που είπε την τελευταία λέξη περί δημιουργίας, περί της αποκάλυψης του θελήματος του θεού προς τον άνθρωπο και περί τελικής κρίσης. Ασχετα με την ακρίβεια του ισχυρισμού των, μερικοί είπαν πως το ισλάμ είναι η αραβική μορφή ιουδαϊσμού, πλουτισμένη με χριστιανικά και ειδωλολατρικά θρησκευτικά στοιχεία. Αναπτύχθηκε στον μεσογειακό χώρο, όπου έντονη ήταν η ελληνορωμαϊκή και η ιουδαιοχριστιανική παράδοση. Αν δεν υπήρχε ο παράγοντας των χριστιανικών αιρέσεων στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο (Μονοφυσίτες, Νεστοριανοί, κ.λπ.), πιθανότατα η χριστιανική επίδραση να ήταν μεγαλύτερη. Η αραβική πολιτισμική έκρηξη του 7 μ.Χ. αι. που βρήκε εκφραστή της τον Μωάμεθ οδηγεί όχι μόνο στην αναγνώριση της ιδιοφυίας του ανθρώπου αυτού αλλά, παραλλήλως, και του πλούσιου δυναμικού των φυλών της Αραβίας που αναζήτησαν μια ενιαία έκφραση. Η ισλαμική μονοθεϊα προήλθε δυναμικά από τις προκλήσεις που ώθησαν τις αραβικές φυλές να μπουν στον πολιτιστικό στίβο. Το ιστορικώς εκπληκτικό είναι η άνεση και η ταχύτητα με την οποία οι φυλές αυτές αντιμετωπίζοντας σπουδαίους πολιτισμούς, όπως ο ελληνορωμαϊκός, ο βυζαντινός και ο ιρανικός, όχι μόνο δεν δυσκολεύτηκαν να τους φτάσουν, αλλά σε πολλά σημεία τους ξεπέρασαν.

• Ας υπενθυμίσουμε τις φιλοσοφικές νεοπλατωνικές ή αριστοτελικές σχολές του Αβερρόη στην Κόρδοβα και του Αβικέννα κ.ά. που ερμήνευσαν το κήρυγμα του προφήτη Μωάμεθ τον 11ο και 12ο αι. στους εντός και στους εκτός του ισλάμ. Εξίσου σημαντική και ενδιαφέρουσα προσπάθεια ερμηνείας του ισλάμ αποτελούν οι ασκητές, οι Μυστικοί θεολόγοι και οι μεγαλοι ποιητές του ισλάμ, φαινόμενα ενθουσιαστικά σαν τους Σούφι και τους Δερβίσες. Οπως στον χριστιανισμό έτσι και στο ισλάμ, χωρίς άμεσα να πλήττεται το θρησκευτικό δόγμα, τονίζεται μια άλλη πνευματική διάσταση της θρησκείας, ένας ιδιαίτερος δυναμισμός μέσω αυτών των περίεργων κινημάτων. Το παράξενο είναι ότι με όλη αυτή την ποικίλη ανθοφορία δεν παρουσίασε ο κορμός σοβαρές ιδεολογικές διαφοροποιήσεις. Οι αιρέσεις των Σουνιτών και των Σιιτών σχετίζονται με εθνοπολιτικές διενέξεις περί των αληθών διαδόχων της εξουσίας του προφήτη. Τα πάντα εντός του ισλάμ κατατείνουν στην Ummah (κάτι σαν την sobornos ή καθολικότητα των ορθοδόξων χριστιανών), όχι στην έννοια του μυστικού σώματος του Χριστού των χριστιανών, αλλά σε μια βαθιά "αλληλεγγύη και αμοιβαιότητα".

• Δεν έχουμε τη δυνατότητα να εξαπλωθούμε σε αναλύσεις. Αυτό που πρέπει να τονισθεί είναι ότι, είτε στα υψηλά στρώματα είτε στα χαμηλά λαϊκά επίπεδα, ισλάμ σημαίνει υπακούς, τη στάση πλήρης υποταγής και ταπείνωσης έναντι του Θεού που αποκαλύπτεται στο Κοράνι. Στην καθημερινή λαϊκή θρησκευτικότητα αυτή η υπακοή εκφράζεται με τις "πέντε κύριες κολώνες του Ισλάμ". Αυτές είναι οι εξής: (1) Η προσευχή, πέντε φορές την ημέρα, κοιτάζοντας τώρα πια προς τη Μέκκα, μετά από καθαρμό με νερό ή άμμο. Ολοι με συγκίνηση θυμόμαστε τη φωνή του μουεζίνη που καλεί τους πιστούς σ' αυτό το καθήκον. (2) Η ελεημοσύνη. Εγινε υποχρεωτική για πλούσιους και φτωχούς με μίνιμουμ το 2% του εισοδήματος. (3) Η νηστεία, κατά τον μήνα ιδίως του Ραμαζανίου, για να βοηθιέται έτσι ο άνθρωπος να καταλάβει τις αδυναμίες του. Σιγά-σιγά όμως το Ραμαζάνι άρχισε να θεωρείται ως εορτασμός της αποκάλυψης του Θεού στον προφήτη που κράτησε αρκετά χρόνια. Στους Σιίτες ο εορτασμός του Ραμαζανίου έχει έναν σταυρικό χαρακτήρα, γιατί αυτοί πιστεύουν πως η δολοφονία του Ali, νόμιμου διάδοχου του Προφήτη, έγινε την εποχή του Ραμαζανίου. Ο Ali έδωσε τη ζωή του για χάρη, κατά κάποιον τρόπο, των αμαρτιών όλου του λαού του. (4) Το Χατζηλίκι. Μια τουλάχιστον φορά στη ζωή του ο πιστός πρέπει να επισκεφθεί τη Μέκκα. Αρχικά αυτό έγινε σαν υποχώρηση στην ειδωλολατρική συνήθεια των ποικίλων αραβικών φυλών να επισκέπτονται τον θαυμαστό λίθο της Καάβα μια φορά το χρόνο στη Μέκκα, αργότερα όμως συνδέθηκε με την Ummah του ισλάμ. (5) Ο ιερός πόλεμος ή τζιχάντ. Αυτός ο πόλεμος συνδέεται με προγονικές παραδόσεις των αραβικών φυλών από την προϊσλαμική εποχή και έτυχε ποικίλης χρησιμοποίησης είτε από τον προφήτη είτε από τους διαδόχους του. Ηθικά ο τζιχάντ στηρίζεται στην αρχή πως όλα επιτρέπονται όταν πιστεύουμε πως υπηρετούμε το Θεό. Κατά τη γνώμη μας, η αρχή αυτή δεν απέχει πολύ από τη "χριστιανική αντίληψη περί δικαίου πολέμου". Κατά τον ίδιο σχετικώς παράλληλο τρόπο πρέπει να δούμε τη στενή σχέση θρησκείας και πολιτικής στο Ισλάμ, όπως π.χ. τη βλέπουμε στο Βυζάντιο ή στον Προτεσταντισμό.

• Οι χριστιανοί θεολόγοι είδαν με κάποιο είδος συγκατάβασης όλες αυτές τις πολύ μέτριες απαιτήσεις του Αλλάχ από τους πιστούς του. Το πιο περίεργο είναι όμως ότι τις συνέδεαν με το χαμηλότερο του δικού τους πολιτιστικό επίπεδο των Αράβων! Από την άλλη πλευρά οι Μουσουλμάνοι επικρίνουν τους χριστιανούς για την επιδείωξη απραγματοποίητων υψηλών ηθικών αρχών, για πολύ μεγάλες και ακαθόριστες στην πράξη απαιτήσεις, που οδηγούν συνήθως στην υποκρισία. Η αλήθεια, είναι, βέβαια, πως δεν γνωριζόμαστε μεταξύ μας. Μέχρις ακόμα πριν από λίγες δεκαετίες, στις χριστιανικές χώρες υπήρχε λιγοστή γνώση περί του ισλάμ, στην περιοχή του οποίου ο χριστιανισμός, όπως είναι φυσικό, ταυτίζεται με τον ιμπεριαλισμό. Σ' εμάς τους Ελληνες η σύγκρουση Βυζαντίου - Αράβων ή Τούρκων και η υποδούλωσή μας στους Οθωμανούς, όπως κι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις στη συνέχεια, δεν ήταν δυνατό να επιτρέψουν αντικειμενικές εκτιμήσεις εκατέρωθεν.

• Φυσικά, εδώ δεν μπορούμε να μπούμε στο μεγάλο πρόβλημα της σχέσης του ισλάμ με τη Δύση. Δεν έχει το θέμα αυτό μόνο θρησκευτικο-πολιτιστικές απόψεις, έχει οικονομικές και πολιτικές επίσης. Πρόκειται για πολύ μεγάλο θέμα, αφού αφορά τις σχέσεις της Δύσης προς ένα περίπου δισεκατομμύριο ανθρώπους που έχουν υποστεί τα πάνδεινα από τη δυτική αποικιοκρατία και εκμετάλλευση. Αυτό που θα περιοριστούμε εδώ να σηειώοσυμε είναι μια νέα, απαιτούμενη από τα πράγματα, πολιτική έναντι του δυναμικού όλου αυτού του κόσμου. Κάτι, βέβαια, που είναι μέχρις ένα μεγαλο βαθμό συνάρτηση της τελικής απόφασης του ισλάμ του ίδιου ως προς το ποια είναι η δική του τοποθέτηση έναντι του δυτικού πολιτισμού. Οσο το ισλάμ εξακολουθεί να παραπαίει ως προς το ζήτημα αυτό, κανείς δεν μπορεί να περιμένει από τους Δυτικούς να μεταβάλουν τη στάση τους.